27. udāvartānāhanidānam

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana udāvartanidānam (1) · Śloka 1

athōdāvartānāhanidānam | vātaviṇmūtrajr̥mbhāśrukṣavōdgāravamīndriyaiḥ | kṣuttr̥ṣṇōcchvāsanidrāṇāṁ dhr̥tyōdāvartasambhavaḥ ||1||

View original

अथोदावर्तानाहनिदानम् | वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः | क्षुत्तृष्णोच्छ्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसम्भवः ||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

udāvartē'pi śūlaṁ bhavatīti śūlānantaramudāvartamāha– vātētyādi| asramaśru, indriyaśabdēnātra śukraṁ, kṣut bubhukṣā| dhr̥tyā vēgavidhāraṇēna| ētē vātādayastrayōdaśa niyamārthāḥ; tēnānyēṣāṁ krōdhādīnāṁ vēgavidhāraṇaṁ na taddhētuḥ, svāsthyahētutvāt| yadāha carakaḥ– “lōbhaśōkabhayakrōdhamānavēgān vidhārayēt|” (ca. sū. a. 7) ityādi| sarvōdāvartēṣu ca vāyurēva kāraṇam| yadāha suśrutaḥ– “sarvēṣvētēṣu vidhivadudāvartēṣu kr̥tsnaśaḥ| vāyōḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattayē||” (su. u. taṁ. a. 55) ityādi| udbhūtēna vēgavidhāraṇēnāvr̥tasya vāyōrvartanamityudāvartaniruktiḥ; anyē tu vāyōrūrdhvamāvartō gamanamityudāvartamāhuḥ; tanna, aśrusrāvādēravyāpakatvāt; chatriṇō gacchantīti nyāyēna vā samādhēyam||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

udāvartē śūlaṁ bhavatīti śūlānantaramudāvartārambhaḥ| udāvartamāha– vātētyādi| ētēṣāṁ dhr̥tyā vēgavidhāraṇēna; aśru cakṣurjalaṁ, kṣavaśchikkā, indriyaśabdēna śukramucyatē, kṣut kṣudhā, ētē vātādayastrayōdaśa niyamārthāḥ, tēnānyēṣāmapi kōpādīnāṁ vidhāraṇaṁ na taddhētuḥ, svāsthyahētutvāt| yaduktaṁ carakē– “lōbhaśōkabhayakrōdhamānavēgānvidhārayēt” ityādi| sarvēṣūdāvartēṣu vāyurēva kāraṇam| yadāha suśrutācāryaḥ– “sarvēṣvētēṣu vidhivadudāvartēṣu kr̥tsnaśaḥ| vāyōḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattayē||” iti| udbhūtēna vēgavidhāraṇēnāvr̥tasya vāyōrāvartanamudāvarta iti niruktiḥ; anyē tu vāyōrūrdhvamāvartō gamanamityudāvarta ityāhuḥ||1||

Adhikarana vātanirōdhaja-purīṣanirōdhaja-mūtranirōdhaja-jr̥mbhōpaghātaja-bāṣpanirōdhaja-kṣavathunirōdhaja-udgāranirōdhaja-chardinigrahaja-śukranirōdhaja-kṣudhānirōdhaja-tr̥ṣṇāvighātaja-niḥśvāsavinigrahaja-nidrābhighātajōdāvartalakṣaṇam (2-12) · Śloka 12

vātamūtrapurīṣāṇāṁ saṅgō dhmānaṁ klamō rujā | jaṭharē vātajāścānyē rōgāḥ syurvātanigrahāt ||2|| (ca. sū. a. 7) | āṭōpaśūlau parikartikā ca saṅgaḥ purīṣasya tathōrdhvavātaḥ | purīṣamāsyādathavā nirēti purīṣavēgē'bhihatē narasya ||3|| (su. u. taṁ. a. 55) | bastimēhanayōḥ śūlaṁ mūtrakr̥cchraṁ śirōrujā | vināmō vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṁ mūtranigrahē ||4|| (ca. sū. a. 7) | manyāgalastambhaśirōvikārā jr̥mbhōpaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ | tathā'kṣināsāvadanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha karṇarōgaiḥ ||5|| ānandajaṁ vā'pyatha śōkajaṁ vā nētrōdakaṁ prāptamamuñcatō hi | śirōgurutvaṁ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasēna ||6|| (su. u. taṁ. a. 55) | manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhēdakau | indriyāṇāṁ ca daurbalyaṁ kṣavathōḥ syādvidhāraṇāt ||7|| (ca. sū. a. 7) | kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva tōdaḥ kūjaśca vāyōrathavā'pravr̥ttiḥ | udgāravēgē'bhihatē bhavanti ghōrā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ ||8|| (su. u. taṁ. a. 55) | kaṇḍūkōṭhārucivyaṅgaśōthapāṇḍvāmayajvarāḥ | kuṣṭhavīsarpahr̥llāsāśchardinigrahajā gadāḥ ||9|| (ca. sū. a. 7) | mūtrāśayē vai gudamuṣkayōśca śōthō rujā mūtravinigrahaśca | śukrāśmarī tatsravaṇaṁ bhavēcca tē tē vikārā vihatē ca śukrē ||10|| tandrāṅgamardāvaruciḥ śramaśca kṣudhābhighātāt kr̥śatā ca dr̥ṣṭēḥ | kaṇṭhāsyaśōṣaḥ śravaṇāvarōdhastr̥ṣṇāvighātāddhr̥dayē vyathā ca ||11|| śrāntasya niḥśvāsavinigrahēṇa hr̥drōgamōhāvathavā'pi gulmaḥ | jr̥mbhā'ṅgamardō'kṣiśirō'tijāḍyaṁ nidrābhighātādathavā'pi tandrā ||12|| (su. u. taṁ. a. 55) |

View original

वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गो ध्मानं क्लमो रुजा | जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात् ||२|| (च. सू. अ. ७) | आटोपशूलौ परिकर्तिका च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः | पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य ||३|| (सु. उ. तं. अ. ५५) | बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा | विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे ||४|| (च. सू. अ. ७) | मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात् पवनात्मकाः स्युः | तथाऽक्षिनासावदनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह कर्णरोगैः ||५|| आनन्दजं वाऽप्यथ शोकजं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि | शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन ||६|| (सु. उ. तं. अ. ५५) | मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ | इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात् ||७|| (च. सू. अ. ७) | कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरथवाऽप्रवृत्तिः | उद्गारवेगेऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः ||८|| (सु. उ. तं. अ. ५५) | कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः | कुष्ठवीसर्पहृल्लासाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः ||९|| (च. सू. अ. ७) | मूत्राशये वै गुदमुष्कयोश्च शोथो रुजा मूत्रविनिग्रहश्च | शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेच्च ते ते विकारा विहते च शुक्रे ||१०|| तन्द्राङ्गमर्दावरुचिः श्रमश्च क्षुधाभिघातात् कृशता च दृष्टेः | कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाविघाताद्धृदये व्यथा च ||११|| श्रान्तस्य निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवाऽपि गुल्मः | जृम्भाऽङ्गमर्दोऽक्षिशिरोऽतिजाड्यं निद्राभिघातादथवाऽपि तन्द्रा ||१२|| (सु. उ. तं. अ. ५५) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

uktavātādyudāvartānāṁ kramēṇa lakṣaṇamāha– vātētyādi| anyē iti tōdaśūlādayaḥ| mēhanaṁ śēphaḥ| vināma ānāhapīḍayā (bandhanavatpīḍayā) natagātratvam| vaṅkṣaṇayōrānāhō bandhanavatpīḍā| nētrōdakamaśru, prāptamāgatamamuñcatō ‘narasya’ iti śēṣaḥ| cakārāttantrāntarōktapratiśyāyahr̥drōgāruciprabhr̥tīnāṁ grahaṇam| ardhāvabhēdō'rdhaśiraḥśūlam| kūjō'vyaktabhāṣaṇamiti kārtikaḥ| vāyōrapravr̥ttirucchvāsanirōdhaḥ| ghōrā vikārāḥ pavanajā hikkādayaḥ| mūtrāśayē bastau, ‘mūtrāyana’ iti pāṭhē sa ēvārthaḥ| vaiśabdaḥ pādapūraṇē| tatsravaṇaṁ śukrasya syandanam| atijāḍyaṁ gauravam| ‘śirōgātrākṣigauravam’ iti tantrāntarē pāṭhaḥ||2-12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

uktavātādyudāvartānāṁ kramēṇa lakṣaṇamāha– vātētyādi| apānavātasya dhāraṇāt ādhmānaṁ dhmātamivōdarē, saṅgō'pravr̥ttiḥ, klamō'nāyāsaśramaḥ, rujā udarē, anyē iti śūlatōdādayaḥ| purīṣāvarōdhajamāha– āṭōpētyādi| purīṣavēgē dhāritē sati āṭōpaḥ saruk guḍaguḍāśabdaḥ| śūlamiti pakvāśayē, parikartikā kartanavadvyathā, saṅgaḥ purīṣasyāpravr̥ttiḥ, ūrdhvavāta udgārabāhulyam, athavā mukhāt purīṣanirgamanam ūrdhvavātādēva| mūtranigrahajamāha– bastītyādi| mūtranigrahē mūtravidhāraṇē sati, bastau mūtrāśayē, mēhanē mēḍhrē, śūlaṁ vyathā, mūtrakr̥cchramalpamalpaṁ kaṣṭēna mūtrapravartanaṁ, vināmaḥ ānāhapīḍayā natagātratvaṁ, vaṅkṣaṇayōrūrusandhyōḥ ānāhaḥ pūrṇatvam| jr̥mbhāghātajamāha– manyētyādi| śūlaṁ manyākaṇṭhayōḥ stambhaḥ, śirōrōgāḥ pavanajāḥ, tathā'kṣināsādīnāṁ pavanajā rōgāḥ syuḥ, tīvrā dāruṇāḥ, tathā karṇarōgāḥ syurjr̥mbhāvidhāraṇāt| aśrūdāvartamāha– ānandajamityādi| nētrōdakamānandajanitaṁ śōkajaṁ vā dvividhamapi lōcanajalaṁ, prāptamāgatamuñcatō ‘narasya’ iti śēṣaḥ| śirōgurutvādayō rōgāḥ pīnasēna saha tīvrā jāyantē, cakārāttantrāntarōktapratiśyāyahr̥drōgāruciprabhr̥tīnāṁ grahaṇam| chikkōdāvartamāha– manyētyādi| kṣavathōḥ chikkāyāḥ, ardhāvabhēdakō'rdhaśiraḥśūlam, indriyāṇāṁ cakṣurādīnāṁ grahaṇē daurbalyaṁ śravaṇanayananāsānāmayathārthaṁ viparyayagrahaṇam| udgārōdāvartamāha– kaṇṭhētyādi| udgārē vidhāritē sati kaṇṭhamukhayōḥ pūrṇatvamāhārēṇa vēti, atīva tōdaḥ hr̥dyāmāśayē vā'tivyathā, kūjaḥ avyaktabhāṣaṇaṁ, vāyōrapravr̥ttirucchvāsādinirōdhaḥ, ghōrā vikārāḥ pavanajā hikkādayaḥ| chardyudāvartamāha– kōṭhō varaṭīdaṣṭasaṁsthānaḥ, vyaṅgaṁ mukhalāñchanaṁ, śōphādayaḥ prasiddhāḥ| śukrōdāvartamāha– mūtrāśaya ityādi| maithunapravr̥ttau śukravidhāraṇāt| mūtrāśayē bastau; anyē ‘mūtrāyanē’ iti paṭhanti, tatra mūtramārgē gudamuṣkayōśca śvayathuḥ, vaiśabdaḥ pādapūraṇē, tēṣvēva pīḍā| mūtranigrahō mūtrāghātaḥ, śukrāśmarī rōgaḥ, tatsravaṇaṁ śukraspandanaṁ, tē vikārā iti vātakuṇḍalyādayaḥ| kṣududāvartalakṣaṇamāha– tandrētyādi| tandrā nidrābhēdaḥ, aṅgamardō'ṅgabhaṅgaḥ, śramaḥ karmēndriyāṇāmasāmarthyaṁ, dr̥ṣṭēḥ kr̥śatā māndyaṁ, cakārāt kārśyadaurbalyādayaḥ tantrāntarōktā grāhyā| tr̥ḍudāvartalakṣaṇamāha– kaṇṭhētyādi| śravaṇāvarōdhaḥ śabdasyāgrahaṇam aṅgulipihita iva| śvāsōdāvartalakṣaṇamāha– śrāntasyētyādi| śrāntasya dhāvanādinā khinnasya, niḥśvāsavinigrahēṇa hr̥drōgādayō bhavanti| hr̥drōgō hr̥dayavikāraḥ, mōhō mūrchā, gulmasyāpi sambhavaḥ| nidrōdāvartamāha– jr̥mbhētyādi| akṣṇōḥ śirasi ca jāḍyaṁ gauravam| anyē ‘jr̥mbhā'ṅgamardō'kṣiśirōbhijāḍyam’ iti paṭhanti; tatra śirasyatigauravam||2-12||

Adhikarana rūkṣādikupitavātajōdāvartasya nidāna-samprāpti-lakṣaṇāni (13-16) · Śloka 16

vāyuḥ kōṣṭhānugō rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ | bhōjanaḥ kupitaḥ sadya udāvartaṁ karōti hi ||13|| vātamūtrapurīṣāsr̥kkaphamēdōvahāni vai | srōtāṁsyudāvartayati purīṣaṁ cātivartayēt ||14|| tatō hr̥dbastiśūlārtō hr̥llāsāratipīḍitaḥ | vātamūtrapurīṣāṇi kr̥cchrēṇa labhatē naraḥ ||15|| śvāsakāsapratiśyāyadāhamōhatr̥ṣājvarān | vamihikkāśirōrōgamanaḥśravaṇavibhramān | bahūnanyāṁśca labhatē vikārān vātakōpajān ||16|| (su. u. taṁ. a. 55) |

View original

वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः | भोजनः कुपितः सद्य उदावर्तं करोति हि ||१३|| वातमूत्रपुरीषासृक्कफमेदोवहानि वै | स्रोतांस्युदावर्तयति पुरीषं चातिवर्तयेत् ||१४|| ततो हृद्बस्तिशूलार्तो हृल्लासारतिपीडितः | वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण लभते नरः ||१५|| श्वासकासप्रतिश्यायदाहमोहतृषाज्वरान् | वमिहिक्काशिरोरोगमनःश्रवणविभ्रमान् | बहूनन्यांश्च लभते विकारान् वातकोपजान् ||१६|| (सु. उ. तं. अ. ५५) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vēganirōdhajānudāvartānabhidhāya rūkṣādikupitavātajamāha– vāyurityādi| udāvartayati āvr̥ṇōti| ativartayēt śōṣayēt| kr̥cchrēṇa labhatē iti kaṣṭēna pravartayati| atra kēcit suśrutōktamasādhyalakṣaṇaṁ paṭhanti– “tr̥ṣṇārditaṁ parikliṣṭaṁ kṣīṇaṁ śūlairupadrutam| śakr̥dvamantaṁ matimānudāvartinamutsr̥jēt||” (su. u. taṁ. a. 55) iti||13-16||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

trayōdaśavēgāvarōdhajānudāvartānabhidhāyēdānīṁ rūkṣādibhōjanajanitavātajamāha– vāyurityādi| kōṣṭhānugaḥ kōṣṭhaśabdēna samastamudaramadhyamucyatē, rūkṣādibhiścaṇakarājamāṣādibhiḥ, tathā kaṣāyādibhiḥ rasaiḥ kupitaḥ| tasya samprāptimāha– vātētyādi| tataḥ svaiḥ kāraṇaiḥ kupitō vāyuḥ vātamūtrādīnāṁ srōtāṁsyudāvartayati ūrdhvamāvr̥ṇōti purīṣaṁ cātivartayēt| hr̥dbastiśūlaiḥ tathā hr̥llāsādibhiḥ pīḍitaḥ kr̥cchrēṇa kaṣṭēna vātamūtrapurīṣāṇi labhatē, vaidyaprayatnāt prāpnōtītyarthaḥ| śvāsādīnanyāṁśca vātaprakōpajān gadān labhatē| manōvibhramaḥ sthāṇau puruṣajñānamityādi, śravaṇavibhramō viparītaśravaṇam| atra kēcit suśrutōktamasādhyalakṣaṇaṁ paṭhanti– “tr̥ṣṇārditaṁ parikliṣṭam” ityādi||13-16||

Adhikarana ānāhalakṣaṇam (17-20) · Śloka 20

āmaṁ śakr̥dvā nicitaṁ kramēṇa bhūyō vibaddhaṁ viguṇānilēna | pravartamānaṁ na yathāsvamēnaṁ vikāramānāhamudāharanti ||17|| tasmin bhavantyāmasamudbhavē tu tr̥ṣṇāpratiśyāyaśirōvidāhāḥ | āmāśayē śūlamathō gurutvaṁ hr̥tstambha udgāravighātanaṁ ca ||18|| stambhaḥ kaṭīpr̥ṣṭhapurīṣamūtrē śūlō'tha mūrchā śakr̥taśca chardiḥ | śōthaśca pakvāśayajē bhavanti tathā'lasōktāni ca lakṣaṇāni ||19|| (su. u. taṁ. a. 56) | tr̥ṣṇārditaṁ parikliṣṭaṁ kṣīṇaṁ śūlairabhidrutam | śakr̥dvamantaṁ matimānudāvartinamutsr̥jēt ||20|| (su. u. taṁ. a. 55) |

View original

आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन | प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ||१७|| तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः | आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृत्स्तम्भ उद्गारविघातनं च ||१८|| स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्छा शकृतश्च छर्दिः | शोथश्च पक्वाशयजे भवन्ति तथाऽलसोक्तानि च लक्षणानि ||१९|| (सु. उ. तं. अ. ५६) | तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरभिद्रुतम् | शकृद्वमन्तं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत् ||२०|| (सु. उ. तं. अ. ५५) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

idānīṁ viguṇānilajatvēna samānacikitsyatvēnānāhamāha– āmamityādi| nēti pūrvēṇa sambadhyatē| ēvaṁ chardirityēka ēva chakāraśchandō'nurōdhāt| stambhaśabdaḥ kaṭyādēḥ stabdhatāvācī, mūtrapurīṣayōścāpravr̥ttivācī| alasōktānīti ādhmānavātanirōdhādīni||17-20||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

viguṇānilajatvēna samānacikitsyatvēnānāhamāha– āmamityadi| pravartamānaṁ nēti pūrvēṇa sambadhyatē, tēnāpravartamānamityarthaḥ| yathāsvaṁ svaṁ mārgamityarthaḥ| ēvamāmaṁ nicitaṁ viguṇānilēna vibaddhaṁ santaṁ svamārgē na pravartamānaṁ śakr̥dvā ēvambhūtamānāhavikāramudāharantīti piṇḍārthaḥ| āmajamānāhamāha– tasminnityādi| tasminnānāhē āmasamudbhavē tr̥ṣṇā sañcitāmajātā, gurutvamāmāśaya ēva, udgāravighātanam udgārāpravr̥ttiḥ, śēṣaṁ sugamam| śakr̥tsañcayajamāha– stambha iti| stambhaśabdaḥ kaṭyādēḥ stabdhabhāvavācī, purīṣamūtrayōścāpravr̥ttivācīti| śūlō'tra kaṭyādiṣvēva| chardirityēka ēva chakāraḥ chandōnurōdhāt| pakvāśayajē pakvāśayōtthē ānāhē iti vyākhyānayanti, tē ca pakvāśayōdbhavāḥ ānāhāḥ purīṣādbhavatītīcchanti, tathā'pi sa pūrvōkta ēva pariphalitō'rthaḥ| alasōktānīti ādhmānavātanirōdhādīni||17-20||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 27

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē udāvartānāhanidānaṁ samāptam ||27||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदावर्तानाहनिदानं समाप्तम् ||२७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmudāvartānāhanidānaṁ samāptam||27||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmudāvartānāhanidānam||27||

← 26. śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānam 28. gulmanidānam →