൩൫. ഉദരനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉദരോത്സേധസാധര്മ്യാദുദരനിദാനമ്| ഉദരസ്യ വിശേഷേണ വഹ്നിദുഷ്ടിജന്യത്വമാഹ– രോഗാ ഇത്യാദി| അഗ്നിമാന്ദ്യം ച ദോഷത്രയജനകമ്| യദുക്തമ്– “വര്ഷാസ്വഗ്നിബലേ ഹീനേ കുപ്യന്തി പവനാദയഃ|” (ച. സൂ. അ. ൬) ഇതി| മലിനൈരിതി അത്യര്ഥദോഷജനകൈര്വിരുദ്ധാധ്യശനാദിഭിഃ| മലസഞ്ചയാദിതി മലാ ദോഷാഃ പുരീഷാദയശ്ച, തേഷാമതിവൃദ്ധത്വാത്| തന്ത്രാന്തരം ച– “അതിസഞ്ചിതദോഷാണാം പാപം കര്മ ച കുര്വതാമ്| ഉദരാണ്യുപജായന്തേ മന്ദാഗ്നീനാം വിശേഷതഃ||” ഇതി| യദ്യപി മന്ദാഗ്നിത്വമലിനാന്നത്വയോഃ പ്രത്യേകമപി ദോഷത്രയജനകത്വമസ്തി, തഥാऽപ്യത്രോഭയഹേതുജനകത്വേന ദോഷദുഷ്ടിപ്രകര്ഷഃ ഖ്യാപ്യതേ, അത ഏവ ദുഷ്ടിപ്രകര്ഷഖ്യാപനാര്ഥം ‘മലസഞ്ചയാത്’ ഇത്യത്ര സമ്പൂര്വം കൃതവാന്||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉദരോത്സേധസാധര്മ്യാദുദരനിദാനമ്| ഉദരസ്യ വിശേഷേണ വഹ്നിജന്യദുഷ്ടിത്വമാഹ– രോഗാ ഇത്യാദി| അത്രോദരസ്ഥോ രോഗോऽപ്യുദരശബ്ദേനോച്യതേ| ഉക്തഞ്ച– “ താത്സ്ഥ്യതദ്ധര്മതാഭ്യാം ച തത്സമീപതയാऽപി ച| തത്സാഹചര്യാച്ഛബ്ദാനാം വൃത്തിരേഷാ ചതുര്വിധാ||” ഇതി| അഗ്നിമാന്ദ്യം ദോഷത്രയജനകമ്| യദുക്തമ്– “തേഷാമഗ്നിബലേ ഹീനേ കുപ്യന്തി പവനാദയഃ|” ഇതി| മലിനൈരിതി അജീര്ണാദത്യര്ഥദോഷജനകൈര്വിരുദ്ധാധ്യശനാദിഭിഃ| മലസഞ്ചയാദിതി| മലാ ദോഷാഃ പുരീഷാദയശ്ച, തേഷാമതിവൃദ്ധത്വാത്| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ– “അതിസഞ്ചിതദോഷാണാം പാപം കര്മ ച കുര്വതാമ്| ഉദരാണ്യുപജായന്തേ മന്ദാഗ്നീനാം വിശേഷതഃ||” ഇതി| യദ്യപ്യത്ര മന്ദാഗ്നിത്വമലിനാന്നത്വയോഃ പ്രത്യേകമപി ദോഷത്രയജനകത്വമസ്തി, തഥാऽപ്യത്രോഭയഹേതുജനകത്വേന ദുഷ്ടിപ്രകര്ഷഃ ഖ്യാപ്യതേ||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– രുദ്ധ്വേത്യാദി| സ്വേദാമ്ബുവാഹീനീതി സ്വേദവഹാനി അമ്ബുവഹാനി ച| അനയോശ്ച ഭേദഃ, “ഉദകവഹാനാം സ്രോതസാം താലുമൂലം ക്ലോമ ച; സ്വേദവഹാനാം സ്രോതസാം മേദോ മൂലം ലോമകൂപാശ്ച|” (ച. വി. അ. ൫) ഇത്യനേനോക്തോ ജ്ഞേയഃ| സ്രോതോരോധശ്ചാത്ര ബഹിരേവ ന പുനരന്തഃ| യദുക്തം ചരകേ– “സ്വേദസ്തു ബാഹ്യേഷു സ്രോതഃസു പ്രതിഹതഗതിസ്തിര്യഗവതിഷ്ഠമാനസ്തദേവോദകമാപ്യായയതി|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| അത ഏവോദരപൂര്ണതാ അന്നരസേന| പ്രാണാഗ്നീതി പുനരഗ്നിദൂഷണാഭിധാനേന മന്ദസ്യാപ്യഗ്നേഃ പുനര്ദോഷകൃതം സുതരാം മാന്ദ്യം ബോധയതി| ദോഷസഞ്ചയഗതേനാപി വായുനാ പ്രാണാപാനയോര്ദൂഷണം ന വിരുദ്ധം, യതോ വായുനാ വായ്വന്തരദുഷ്ടിഃ ക്രിയത ഏവ| സുശ്രുതേ തു പൂര്വരൂപമസ്യോക്തം; തദ്യഥാ– “തത്പൂര്വരൂപം ബലവര്ണകാങ്ക്ഷാവലീവിനാശോ ജഠരേ ഹി രാജ്യഃ| ജീര്ണാപരിജ്ഞാനവിദാഹവത്യോ ബസ്തൌ രുജഃ പാദഗതശ്ച ശോഥഃ||” (സു. നി. അ. ൭) ഇതി||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യാഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– രുദ്ധേത്യാദി| ദോഷാഃ സ്വേദാമ്ബുവാഹീനി സ്രോതാംസി രുദ്ധ്വാ പ്രാണാഗ്ന്യപാനാന് സന്ദൂഷ്യ ഉദരമുത്പാദയന്തി| സ്വേദാമ്ബുവാഹീനീതി, അനയോശ്ച ഭേദഃ– ഉദകവഹാനാം സ്രോതസാം താലുമൂലം ക്ലോമ ച, സ്വേദവഹാനാം മേദോമൂലം രോമകൂപാശ്ചേത്യനേന പ്രോക്തോ ജ്ഞേയഃ| സ്രോതോനിരോധശ്ച ബഹിരേവ ന പുനരന്തഃ| യദുക്തം ചരകേ– “സ്വേദശ്ച ബാഹ്യേഷു മാര്ഗേഷ്വഭിഹതഗതിസ്തിര്യഗവതിഷ്ഠമാനസ്തദേവോദകമാപ്യായതി” ഇതി| അത ഏവോദരപൂര്ണതാऽന്നരസേന| പ്രാണാऽഗ്നീതി പ്രാണോ വായുരഗ്നിശ്ച, അപാനോ വായുഃ, ഏതാന്; പുനരഗ്നിം സന്ദൂഷ്യേത്യഭിധാനേന മന്ദസ്യാഗ്നേഃ പുനര്ദോഷകൃതം സുതരാം മാന്ദ്യം ബോധയതി| ദോഷസഞ്ചയഗതേനാപി വായുനാ പ്രാണാപാനയോര്ദൂഷണം ന വിരുദ്ധം, യതോ ദുഷ്ടേന വായുനാऽദുഷ്ടസ്യാന്തര്വായോര്ദുഷ്ടിഃ ക്രിയത ഏവ| അസ്യ തു പൂര്വരൂപം സുശ്രുതേ പഠിതം, തദ്യഥാ– “തത്പൂര്വരൂപം ബലവര്ണകാങ്ക്ഷാവലീവിനാശോ ജഠരേ ച രാജ്യഃ| ജീര്ണാപരിജ്ഞാനവിദാഹവത്യോ ബസ്തൌ രുജഃ പാദഗതശ്ച ശോഥഃ||” ഇതി||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉദരാണാം സാമാന്യരൂപമാഹ– ആധ്മാനമിത്യാദി| ദുര്ബലാഗ്നിതേതി മന്ദോऽഗ്നിര്യദ്യപ്യത്ര ഹേതുസ്തഥാऽപ്യഗ്നേരതിശയദൌര്ബല്യം ലിങ്ഗത്വേന ജ്ഞേയമ്| ഉദരാണ്യഷ്ടാവിതി യകൃദ്ദാല്യുദരസ്യ പ്ലീഹോദരേണ സാര്ധം സമാനചികിത്സ്യതയാ തഥോത്പത്തിവിശിഷ്ടദകോദരാത് ക്രമേണ ഭൂതദകോദരസ്യാപി സമാനലിങ്ഗചികിത്സിതത്വേനാഭിന്നത്വാത് അഷ്ടാവേവോദരാണി ഭവന്തി| പ്ലീഹോദരാദീനി ച യദ്യപി ചത്വാരി ദോഷജാനി, തഥാऽപി ഹേതുലിങ്ഗചികിത്സാഭേദാത് പൃഥഗുക്താനി||൩-൪||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സര്വേഷാമുദരാണാം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– ആധ്മാനമിത്യാദി| മന്ദാഗ്നിര്യദ്യപ്യത്ര ഹേതുഃ, തഥാऽപ്യഗ്നേരതിശയദൌര്ബല്യം ലിങ്ഗത്വേന ജ്ഞേയമ്| സദനം സാദഃ| വാതപുരീഷയോഃ സങ്ഗ ഇതി അപ്രവൃത്തിഃ| തേഷാം സങ്ഖ്യാമാഹ– പൃഥഗിത്യാദി| വാതപിത്തകഫൈസ്ത്രയഃ, ത്രിഭിരേകഃ, പ്ലീഹ്നാ ബദ്ധേന ക്ഷതേന ഉദകേനൈകൈകഃ, ഏവമഷ്ടാവേവോദരാണി| യകൃദ്ദാല്യുദരസ്യ പ്ലീഹോദരേണ സഹ സമാനചികിത്സിതതയാ സമാനലിങ്ഗത്വേനാഭിന്നത്വാത് അഷ്ടാവേവോദരാണി ഭവന്തി, നതു യകൃദ്ദാല്യുദരം പൃഥക്| പ്ലീഹോദരാദീനി ച യദ്യപി ചത്വാരി ദോഷജാനി, തഥാऽപി ഹേതുലിങ്ഗചികിത്സാഭേദാത് പൃഥഗുക്താനി; തേഷാം ലിങ്ഗാനി പൃഥക് ശൃണു||൩-൪||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതോദരലക്ഷണമാഹ– തത്രേത്യാദി| അകസ്മാദ്വൃദ്ധിഹ്രാസവദിതി അനിയതവൃദ്ധിഹ്രാസയുക്തമുദരമ്| ആധ്മാതദൃതിവദിതി വാതപൂര്ണചര്മപുടവദിതി||൫-൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തത്ര വാതോദരലക്ഷണമാഹ– തത്രേത്യാദി| ഹസ്തപാദാദിഷു ശ്വയഥുഃ| കുക്ഷ്യാദിഷു ച പീഡാ, ഉദരസ്യ വാമദക്ഷിണഭാഗേ കുക്ഷിഃ, പര്വഭേദനം സന്ധിസ്ഫുടനമ്, അധോ നാഭേരധഃ പക്വാശയേ ഗുരുതാ, മലസങ്ഗ്രഹഃ പുരീഷസ്യാപ്രവൃത്തിഃ| ത്വഗാദിഷു ശ്യാവാരുണത്വമ്, ആദിശബ്ദേന നഖനേത്രഗ്രഹണമ്| അകസ്മാദ്ദൃതിഹാസവദിതി ദൃതിശ്ചര്മഖല്ലീ, ഹസ്താഹതവാതപൂര്ണദൃതിവത് ശബ്ദം കരോതി, ഉദരമിതി ശേഷഃ| സര്വതോഗതിഃ സര്വകോഷ്ഠഗതോ വായുഃ സരുക്ശബ്ദോ ധാവതി||൫-൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികമാഹ– പിത്തേത്യാദി| ദഹ്യത ഇതി ഉദരമാത്രം ദഹ്യതേ| ദാഹസ്തു സകലദേഹസ്യൈവ ബോദ്ധവ്യഃ| ധൂമായതേ ധൂമ ഇവോര്ധ്വമേതി| ക്ഷിപ്രപാകമിതി ക്ഷിപ്രപാകാജ്ജലോദരതാം യാതീത്യര്ഥഃ| പ്രദൂയതേ വ്യഥതേ||൯-൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൈത്തികമാഹ– പിത്തോദരേത്യാദി| തിക്താസ്യതാ തിക്തമുഖത്വം, ‘ കടുകാസ്യതാ ഇതി പാഠാന്തരമ്| ഭ്രമോऽത്ര ശങ്ഖാദൌ പീതജ്ഞാനമിതി, ഹരിത് ശാകവര്ണനമ്| ദഹ്യത ഇതി ഉദരമേവ ദഹ്യതേ, ദാഹസ്ത്വത്ര സകലദേഹസ്യൈവ ബോദ്ധവ്യഃ| ധൂമായതേ ധൂമമിവോര്ധ്വമേതി| ക്ഷിപ്രപാകാജ്ജലോദരതാം യാതീത്യര്ഥഃ| പ്രദൂയതേ വ്യഥതേ||൯-൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സന്നിപാതോദരമാഹ– സ്ത്രിയ ഇത്യാദി| സ്ത്രീഗ്രഹണമവിവേകിസന്നിഹിതജനോപലക്ഷണമ്| ഗരം സംയോഗജം വിഷമ്| ദുഷ്ടമമ്ബു സഗരപ്രാണിതൃണപര്ണാദികോഥയുതം, വിഷമേവാഗ്ന്യാദ്യുപഹതം മന്ദപ്രഭാവം വാ ദൂഷീവിഷമുച്യതേ| യദുക്തമ്– “ജീര്ണം വിഷഘ്നൌഷധിഭിര്ഹതം വാ ദാവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം വാ| സ്വഭാവതോ വാ ഗുണവിപ്രഹീനം വിഷം ഹി ദൂഷീവിഷതാമുപൈതി||” (സു. ക. അ. ൨) ഇതി| തേനാശു രക്തമിതി വിഷസ്യാഗ്നേയത്വേന രക്തദുഷ്ടിഃ| കുപിതാശ്ച ദോഷാ ഇതി സ്വഭാവാത് ദോഷത്രയപ്രകോപകം വിഷം ഭവതി| തച്ഛീതവാതാദിഷു കുപ്യതീതി| ദൂഷ്യോദരം കീര്തിതമേതദേവേതി ഏതദേവ സന്നിപാതോദരം ദൂഷ്യോദരം കീര്തിതം, ന പുനരധികമിത്യര്ഥഃ| രക്തം ദൂഷ്യം ദൂഷയിത്വാ ഭവതീതി ദൂഷ്യോദരം; കിംവാ പരസ്പരം ദൂഷയന്തീതി ദോഷാ ഏവ ദൂഷ്യാസ്തൈഃ കൃതമുദരമിതി||൧൧-൧൪||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ശ്ലേഷ്മേത്യാദി| അങ്ഗസദനമങ്ഗസാദഃ, സ്വാപഃ അങ്ഗാനാമേവ, അന്യേ ആസീനപ്രചലായിതമ്| ഗൌരവമങ്ഗാനാമ്| നിദ്രാ നിദ്രാബാഹുല്യമ്| ഉത്ക്ലേശോ ഹൃല്ലാസഃ| സ്തിമിതം നിശ്ചലമ്, ശുക്ലസിരാനദ്ധമ്| ചിരാഭിവൃദ്ധിരിതി ചിരപാക ഇത്യര്ഥഃ| ഗുരു ഗൌരവയുക്തമ്| സ്ഥിരം ഗുഡഗുഡാശബ്ദരഹിതമ്| സാന്നിപാതികമാഹ– സ്ത്രിയ ഇത്യാദി| സ്ത്രീഗ്രഹണമവിവേകിജനോപലക്ഷണം, സ്ത്രിയോ നഖരോമാദിഭിര്യുക്തം യസ്മൈ അന്നപാനം പ്രയച്ഛന്തി, അസാധുവൃത്താഃ സൌഭാഗ്യമിച്ഛന്ത്യഃ കാര്യാകാര്യവിചാരവിമുഖാഃ, ആര്തവം രജഃ| ശത്രവോ വാ യസ്മൈ ഗരം സംയോഗജം വിഷമ്| ദുഷ്ടമമ്ബു സവിഷകീടതൃണപര്ണാദികോഥയുക്തമ്| ദൂഷീവിഷം വിഷമേവ വായ്വഗ്ന്യാദ്യുപഹതം യദല്പപ്രഭാവം, വിഷപീതസ്യ വാ വിണ്മൂത്രം, തദ് ദൂഷീവിഷമുച്യതേ; ദുഷ്ടാമ്ബുദൂഷീവിഷയോഃ സേവനാദ്വാ| തേനാശു രക്തം ദുഷ്ടം ഭവതി, വിഷസ്യാഗ്നേയത്വേന രക്തസ്യ ദുഷ്ടിഃ| കുപിതാശ്ച ദോഷാ ഇതി സ്വഭാവാദ് ദോഷത്രയപ്രകോപകം വിഷം ഭവതി| സുഘോരം ഭൃശം കഷ്ടകാരി| ജഠരമിത്യുദരവികാരമ്| തച്ഛീതവാതാദിഷു കുപ്യതി കോപം ഗച്ഛതി, ദൂഷീവിഷസ്യ തത്രൈവ കോപാത്| ദഹ്യതേ സന്തപ്യതേ| മൂര്ഛതി വിഷയോഗാത്| പ്രസക്തം നിരന്തരമ്| ദൂഷ്യോദരം കീര്തിതമേതദേവേതി ഏതദേവ സാന്നിപാതോദരം കീര്തിതം, ന പുനരധികമിത്യര്ഥഃ| രക്തം ദൂഷ്യം ദൂഷയിത്വാ ഭവതീതി ദൂഷ്യോദരമ്, അഥവാ പരസ്പരം ദൂഷയന്തീതി ദോഷാ ഏവ ദൂഷ്യാസ്തൈഃ കൃതമുദരം ദൂഷ്യോദരമ്||൧൧-൧൪||-

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പ്ലീഹോദരമാഹ– പ്ലീഹേത്യാദി| അസൃക്കഫശ്ചേത്യസൃഗ്ദുഷ്ട്യൈവ തത്തുല്യകാരണതയാ പിത്തദുഷ്ടിരപ്യുച്യതേ, വിദാഹിനാ രക്തം പിത്തം ച ദൂഷ്യതേ; അത ഏവ പശ്ചാത് വക്ഷ്യതി– “കഫപിത്തലിങ്ഗൈരുപദ്രുതഃ” ഇതി| അത്ര പിത്തസ്യ ലിങ്ഗം മന്ദജ്വരഃ, കഫസ്യ ലിങ്ഗം മന്ദാഗ്നിത്വമിതി ഗദാധരഃ| പ്ലീഹോദര ഏവ യകൃദ്ദാല്യുദരസ്യാവരോധം ദര്ശയന്നാഹ– സവ്യാന്യപാര്ശ്വ ഇത്യാദി| സവ്യാന്യപാര്ശ്വേ ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ| തദേവേതി താദൃശമേവ, പ്ലീഹോദരസമമേവ; ന വിലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| യകൃദ്ദാലയതി ദോഷൈര്ഭേദയതീതി യകൃദ്ദാല്യുദരമ്||൧൫-൧൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പ്ലീഹോദരമാഹ– അഭിഷ്യന്ദീത്യാദി| ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം ക്ലേദപ്രാപ്തിജനനമ്| അസൃക്കഫശ്ചേതി അസൃക്കഫജൈവ തുല്യകാരണതയാ പിത്തദുഷ്ടിരുച്യതേ| വിദാഹിനാ രക്തം പിത്തം ച ദൂഷ്യതി| അത ഏവ വക്ഷ്യതി– ‘കഫപിത്തലിങ്ഗൈരുപദ്രുതഃ’ ഇതി| തത്ര പിത്തസ്യ ലിങ്ഗം മന്ദോ ജ്വരഃ, കഫസ്യ ലിങ്ഗം മന്ദാഗ്നിത്വമിതി ഗദാധരഃ| പ്ലീഹോദര ഏവ യകൃദ്ദാല്യുദരസ്യാവരോധം ദര്ശയന്നാഹ– സവ്യേത്യാദി| സവ്യാന്യപാര്ശ്വേ ദക്ഷിണേ, തദേവേതി താദൃശമേവ, തേന പ്ലീഹോദരേണ സമമേവ, ന വിലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| യകൃദ്ദാലയതി ദോഷൈര്ഭേദയതീതി യകൃദ്ദാല്യുദരമ്||൧൫-൧൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തത്ര ദോഷസമ്ബന്ധമാഹ– ഉദാവര്തേത്യാദി| ഉദാവര്തരുജാനാഹൈര്വാതം, മോഹതൃഡ്ദഹനജ്വരൈഃ പിത്തം, ഗൌരവാരുചികാഠിന്യൈഃ കഫം ജാനീയാത്||൧൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തത്ര ദോഷസമ്ബന്ധമാഹ– ഉദാവര്തേത്യാദി| തത്ര പ്ലീഹോദരയകൃദ്ദാല്യുദരയോഃ പൃഥഗ്ലക്ഷണലക്ഷിതാന് മലാന് വാതാദീന് ക്രമേണോദാവര്താദിഭിര്ലിങ്ഗൈര്വിദ്യാത്| തത്ര ഉദാവര്തരുജാനാഹൈര്വാതം, മോഹതൃഡ്ദഹനജ്വരൈഃ പിത്തം, ഗൌരവാരുചികാഠിന്യൈഃ കഫം ജാനീയാത്||൧൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ബദ്ധഗുദമാഹ– യസ്യാന്ത്രമന്നൈരിത്യാദി| ഉപലേപിഭിഃ പിച്ഛിലൈരന്നൈഃ ശാകശാലുകാദിഭിഃ| പിഹിതം വിബദ്ധമ്| യഥാവദിതി യഥാര്ഹമ്| മലഃ പുരീഷമ്| സദോഷ ഇതി ദോഷത്രയസഹിതഃ| നാഡ്യാമിത്യന്ത്രനാഡ്യാമ്| സങ്കരവദിതി സമ്മാര്ജനീക്ഷിപ്യമാണതൃണാദ്യവകരോ യഥാ ചീയതേ ക്രമേണ തഥേത്യര്ഥഃ| ബദ്ധഗുദമിതി ഗുദോപരി അന്ത്രസ്യ ബദ്ധത്വാദ്ബദ്ധഗുദമ്| യദുക്തം ചരകേ– “പക്ഷ്മബാലൈഃ സഹാന്നേന ഭുക്തൈര്ബദ്ധായനേ ഗുദേ|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| പുരീഷായതനസ്യ രുദ്ധത്വാത് ഹൃന്നാഭിമധ്യേऽന്നപാകസ്ഥാനേ വൃദ്ധിഃ; ഗുദമാത്രനിരോധേ തു മലദോഷൈര്ഗുദാദൂര്ധ്വമേവോദരവൃദ്ധിഃ സ്യാത്||൧൯-൨൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ബദ്ധഗുദമാഹ– യസ്യേത്യാദി| യസ്യ പുംസോऽന്ത്രമുപലേപിഭിഃ പിച്ഛിലൈരന്നൈഃ ശാകാദിഭിര്വാ, യഥാവദിതി യഥാര്ഹം പിഹിതം ബദ്ധം ഭവതി| അഥവാऽന്നേ മലഃ പുരീഷഃ, സദോഷഃ ദോഷത്രയസഹിതഃ ശനൈഃശനൈഃ സഞ്ചീയതേ സമ്മാര്ജനീക്ഷിപ്യമാണതൃണാദ്യവകരോ യഥാ വൃദ്ധിം നീയതേ ക്രമേണ തഥൈവേത്യര്ഥഃ| തസ്യ ഗുദേ പുരീഷം നിരുധ്യതേ കൃച്ഛ്രാച്ചാല്പമല്പം നിരേതി നിഃസരതി| ബദ്ധഗുദമിതി ഗുദോപരി അന്ത്രസ്യ ബദ്ധത്വാദ്ബദ്ധഗുദമ്| യദുക്തം ചരകേ– “പക്ഷ്മബാലൈഃ സഹാന്നേന ഭുക്തൈര്ബദ്ധായനേ ഗുദേ|” ഇതി| പുരീഷായതനസ്യ രുദ്ധത്വാത്| ഹൃന്നാഭിമധ്യ ഇതി അന്നപാകസ്ഥാനേ വൃദ്ധിഃ, ഗുദമാത്രനിരോധേ തു മലദോഷൈര്ഗുദാദൂര്ധ്വമേവോദരേ വൃദ്ധിഃ സ്യാത്||൧൯-൨൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ക്ഷതോദരമാഹ– ശല്യമിത്യാദി| ശല്യം കണ്ടകശര്കരാദി| അന്നോപഹിതമന്നയുക്തമ്| ഭുക്തമാഗതമിതി അര്ഥതഃ പാകാശയാത്; വിലോമേനാഗതമന്ത്രം ഭിനത്തി, ഋജ്വാഗതം ഹി ശല്യമപി നാന്ത്രഭേദകമ്| അന്യഥാ വേതി ജൃമ്ഭണാത്യശനാഭ്യാമന്ത്രം ഭിദ്യതേ| യദുക്തം ചരകേ– “ശര്കരാതൃണലോഷ്ടാസ്ഥികണ്ടകൈരന്നസംയുതൈഃ| ഭിദ്യേതാന്ത്രം യദാ ഭുക്തൈര്ജൃമ്ഭയാऽത്യശനേന വാ||” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| സ്രുത ഇതി ഗലിതഃ| ‘സ്രാവഃ സ്രവേദ്വൈ ഗുദതസ്തു ഭൂയഃ’ ഇതി ഭൂയോ ബഹു യഥാ ഭവതി തഥാऽന്ത്രാത് സ്രുതഃ; ദോഷജേഷു പുനരുപസ്നേഹന്യായേനാല്പ ഏവ സ്രാവോ ഭൂയഃ പുനഃ പുനഃ ഗുദതശ്ച സ്രവേത്| തുശബ്ദശ്ചാര്ഥേ, ഭൂയഃശബ്ദോऽത്രാവര്തനീയഃ; തേനോക്താ വ്യാഖ്യാ സാധ്വീ ഭവതി| നനു, ഭിന്നാന്ത്രാത്തിര്യഗത്ര സ്രാവനിര്ഗമഃ; തത് കഥം “സ്രാവഃ സ്രവേദ്വൈ ഗുദതസ്തു ഭൂയ” ഇത്യുപപദ്യതേ? നൈവം, സച്ഛിദ്രാന്ത്രമാര്ഗേണ ബഹിര്ഗതസ്യാതിവൃദ്ധസ്യ പുനരാഗമനാത് ഉപസ്നേഹന്യായാദ്വാ ഗുദതഃ സ്രാവ ഉപപന്ന ഏവ| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “പൂരയന് ഗുദമന്ത്രം ച ജനയത്യുദരം നൃണാമ്|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| തേന സ്രാവേണ ദ്രവസ്യ നിമ്നഗത്വാന്നാഭേരധോ ജഠരം വൃദ്ധിമേതി; ഏതച്ഛിദ്രോദരം ജലോദരമിതി ഭണ്യതേ ഇതി ഗദാധരഃ| യതശ്ചരകേണോക്തമ്– “തദധോ നാഭേഃ പ്രായോऽഭിനിര്വര്തമാനം ജലോദരം സ്യാത്|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| തദന്യേ നാനുമന്യന്തേ, യതശ്ഛിദ്രോദരം ശീഘ്രം ജലോദരതാം യാതീത്യഭിപ്രായേണ ചരകേണോക്തമ്, അന്യഥാ ദകോദരം പൃഥങ്ന സ്യാത്||൨൧||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ക്ഷതോദരമാഹ– ശല്യമിത്യാദി| ശല്യം കണ്ടകശര്കരാസ്ഥികാഷ്ഠാദികമ്| അന്നോപഹിതമന്നയുക്തം, ഭുക്തമാഗതമിത്യര്ഥതഃ പക്വാശയാത്, വിലോമേന നിര്ഗതമന്ത്രം ഭിനത്തി വിദാരയതി, ഋജ്വാഗതം ശല്യമപി നാന്ത്രഭേദകമ്| അന്യഥാ വേതി ജൃമ്ഭണേനാത്യശിതസ്യാന്ത്രം ഭിദ്യതേ| യദുക്തം ചരകേ– “ശര്കരാതൃണലോഷ്ടാസ്ഥികണ്ടകൈരന്നസംയുതൈഃ| ഭിദ്യതേऽന്ത്രം യദാ ഭുക്തൈര്ജൃമ്ഭയാऽത്യശനേന ച||” ഇതി| സ്രുത ഇതി ഗലിതഃ| സ്രാവഃ സ്രവേദ്വൈ ഗുദതസ്തു ഭൂയ ഇതി ഭൂയോ ബഹു യഥാ ഭവതി തഥാऽന്ത്രാത് സ്രുത ഇതി നനു, ഭിന്നാന്ത്രാത് തിര്യഗത്ര സ്രാവോ യുക്തഃ, തത്കഥം സ്രാവഃ സ്രവേദ്വൈ ഗുദതസ്തു ഭൂയ ഇത്യുപപദ്യതേ? നൈവം, സച്ഛിദ്രാന്ത്രമാര്ഗേണ സ്രാവസ്യ നിര്ഗമത്വാദ്ബഹിഷ്കൃതസ്യാതിവൃദ്ധസ്യ പുനര്ഗമനാദുപസ്നേഹന്യായാദ്വാ ഗുദതഃ സ്രാവ ഉപപദ്യത ഏവ| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “പൂരയന് ഗുദമന്ത്രം ച ജനയത്യുദരം നൃണാമ്|” ഇതി| തേന സ്രാവേണ ദ്രവസ്യ നിമ്നഗത്വാന്നാഭേരധോ ജഠരം വൃദ്ധിമേതി, നിസ്തുദ്യതേ ശൂലേന ദാല്യത ഇവ| ഏതത് പരിസ്രാവ്യുദരമന്യേ ഏതസ്യേവ ഛിദ്രോദരമാഹുഃ||൨൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉത്പത്തിവിശിഷ്ടം ദകോദരമാഹ– യഃ സ്നേഹപീത ഇത്യാദി| സ്നേഹപീത ഇതി കര്തരി ക്തഃ, തേന സ്നേഹം പീതവാനിത്യര്ഥഃ| ദൂഷ്യന്തീതി സ്വകര്മസു ദുഷ്ടാനി ഭവന്തി| തദ്വഹാനി ഉദകവഹാനി| തേഷ്വിതി ഉദകവഹസ്രോതഃസു| പൂര്വവദിതി യഥാ പൂര്വമുക്തമ്| അന്നരസ ഉപസ്നേഹന്യായേന ബഹിര്നിഃസൃത്യോദരം ജനയതീത്യര്ഥ ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– ക്ഷതാന്ത്രോദരേ യഥാ അധോനാഭേരുദരാഭിവൃദ്ധിര്ഗുദസ്രാവശ്ച തഥാ ജലോദരേऽപി ഭവതീതി| നനു, സര്വേഷാമേവ ഉപസ്നേഹന്യായേന ബഹിര്നിഃസൃതാന്നരസമൂലത്വാത് കഥമനുദകത്വം? നൈവം, തേഷു ഹി പ്രഥമതോ നാതിമന്ദത്വാദഗ്നേരന്നരസസ്യാല്പത്വാച്ചാനുദകത്വമ്, അല്പത്വേന തദ്വ്യപദേശാത്; അത്ര തു പ്രാഗേവ ഭൂരിജലോത്പത്തിരിതി വിശേഷഃ| സമാതതം വേദനയാ വിസ്താര്യമാണമിവോദരം ഭവതി| യഥാ ദൃതിഃ ക്ഷുഭ്യതീതി ദൃതിരിവ ജലപൂര്ണാ ക്ഷുഭ്യതീതി, അന്തര്ജലചലനമിവ ധത്തേ| ശബ്ദായതേ ഗുഡഗുഡായതേ||൨൨-൨൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദകോദരമാഹ– ദകോദരമിത്യാദി| സ്നേഹപീത ഇതി കര്തരി ക്തഃ; തേന സ്നേഹം പീതവാനിത്യര്ഥഃ| തസ്യ തദ്വഹാനി സ്രോതാംസി ദൂഷ്യന്തീതി സ്വകര്മണ്യസമര്ഥാനി ഭവന്തി| തദ്വഹാനീതി ഉദകവഹാനി| അഥവാ സ്നേഹോപലിപ്തേഷു തേഷ്വേവ ഉദകവഹസ്രോതഃസു, പൂര്വവദിതി ക്ഷതാന്ത്രോദരേ യഥാ നാഭേരധഃ ഉദരാഭിവൃദ്ധിഃ, ഗുദസ്രാവസ്തഥാ ജലോദരേ ഭവതീതി| നനു സര്വേഷാമേവ ബഹിര്നിഃസൃതാന്നരസമൂലത്വാത്കഥമനുദകത്വം? ഉച്യതേ– തേഷു ഹി പ്രഥമതോ നാതിമന്ദത്വാദഗ്നേരന്നരസസ്യാല്പത്വാച്ചാനുദകത്വം, സ്വല്പത്വേനാവ്യപദേശാത്; അത്ര തു പ്രാഗേവ ജലം ഭവതീതി വിശേഷഃ| തദുദരം സ്നിഗ്ധം ഭവതി, തഥാ മഹത്, തഥാ പരിവൃത്തനാഭി ഉച്ഛലിതനാഭി, സമാതതം വേദനയാ വിസ്തീര്ണമിവോദരം ഭവതി| യഥാ ദൃതിഃ ക്ഷുഭ്യതീതി ദൃതിരിവ ജലപൂര്ണാ ക്ഷുഭ്യതീതി, അന്തര്ജലചാലനമിവ ധത്തേ, കമ്പതേ വേതി കമ്പനമതിശയേന ചലനം, ശബ്ദായതേ ഗുഡഗുഡായതേ||൨൨-൨൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉദരരോഗസ്യ സാധ്യത്വാദിലക്ഷണമാഹ– ജന്മനൈവേത്യാദി| ജന്മനൈവോദരമിതി ഉത്പന്നമാത്രേണൈവ| അജാതോദകസ്യോദരസ്യ ലക്ഷണം ചരകേऽവഗന്തവ്യം; തദ്യഥാ– “അശോഥമരുണാഭാസം സശബ്ദം നാതിഭാരികമ്| സദാ ഗുഡഗുഡായന്തം സിരാജാലഗവാക്ഷിതമ്|| നാഭിം വിഷ്ടഭ്യ പായൌ തു വേഗം കൃത്വാ പ്രണശ്യതി| ഹൃദ്വങ്ക്ഷണകടീനാഭിഗുദപ്രത്യേകശൂലിനഃ|| കര്കശം സൃജതോ വാതം നാതിമന്ദേ ച പാവകേ| ലാലയാ വിരസേ ചാസ്യേ മൂത്രേऽല്പേ സംഹതേ വിശി|| അജാതോദകമിത്യേതൈര്യുക്തം വിജ്ഞായ ലക്ഷണൈഃ|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| അത്ര കര്കശമിതി വേഗവന്തമ്| ജാതോദകലക്ഷണം ച ചരകേ യഥാ– “കുക്ഷേരതിമാത്രം വൃദ്ധിഃ സിരാന്തര്ധാനഗമനമ് ഉദകപൂര്ണദൃതിസമാനക്ഷോഭസ്പര്ശനം ച ഭവതി|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| പക്ഷാദിത്യാദി| ബദ്ധഗുദമുദരം പക്ഷാദൂര്ധ്വം വിനാശായ ഭവതീതി| ജാതോദകം പക്ഷാത്| പ്രായോഗ്രഹണേന കദാചിത് പക്ഷാദൂര്ധ്വമപി ന വിനാശായ, തഥാ ശല്യശാസ്ത്രാഭിമതയാ ചികിത്സയാ കദാചിജ്ജാതോദകം ഛിദ്രാന്ത്രം ബദ്ധഗുദം ച സിധ്യതീതി ദര്ശയതി| ജാതോദകം ഛിദ്രാന്ത്രം ച വിനാശായ പക്ഷാദൂര്ധ്വമിതി സമ്ബന്ധ ഇതി കേചിത്||൨൫-൨൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉദരസ്യാസാധ്യത്വമാഹ– ജന്മനേത്യാദി| ഉത്പത്തിമാത്രേണൈവ കഷ്ടസാധ്യം തദുദരം ബലിനഃ പുരുഷസ്യ അജാതാമ്ബു അജാതോദകം സത് യത്നതഃ സാധ്യം കൃച്ഛ്രത്വാദിതി| ഉദരാണാം വിശേഷേണാസാധ്യത്വമാഹ– പക്ഷാദിത്യാദി| ബദ്ധഗുദമുദരം പക്ഷാദൂര്ധ്വം വിനാശായ ഭവതി| ജാതോദകം പക്ഷാത്, ജാതോദകലക്ഷണം ചരകേ– “കുക്ഷേരതിമാത്രം വൃദ്ധിഃ സിരാന്തര്ധാനമുദകപൂര്ണം സക്ഷോഭസ്പര്ശനം ഭവതി” ഇതി| പ്രായോഗ്രഹണേന കദാചിത്പക്ഷാദൂര്ധ്വമപി ഛിദ്രാന്ത്രം ബദ്ധഗുദം ച സിദ്ധ്യതീതി||൨൫-൨൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാധ്യതയാऽഭിഹിതാനാമപ്യവസ്ഥാവിശേഷേണാസാധ്യതാമാഹ– ശൂനാക്ഷമിത്യാദി| ‘ഉദരിണമ്’ ഇതി ശേഷഃ| കുടിലോപസ്ഥമിതി വക്രമേഹനമ്| ഉപക്ലിന്നതനുത്വചമിതി ഉപക്ലിന്നാ തന്വീ ത്വക് യസ്യ തമ്| അഗ്നിപരിക്ഷീണമിതി അഗ്നിക്ഷയശ്ച യദ്യപ്യുദരേ പൂര്വമേവ ഭവതി, തഥാऽപ്യത്ര വിശേഷേണാഗ്നിക്ഷയോ ലക്ഷണാന്തരയുക്തശ്ചാസാധ്യതാലിങ്ഗം സമ്ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്||൨൭-൨൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പുനരപ്യസാധ്യമാഹ– ശൂനേത്യാദി| അത്രോദരേണേതി ശേഷഃ| കുടിലോപസ്ഥം കുടിലമേഹനമ്| ഉപക്ലിന്നതനുത്വചമിതി ഉപക്ലിന്നാ തന്വീ ത്വഗ്യസ്യ തമ്| തഥാऽഗ്നിപരിക്ഷീണമഗ്നിക്ഷയശ്ചാപ്യുദരേ പൂര്വമേവ ഭവതി, തഥാऽപ്യത്ര വിശേഷേണാഗ്നിക്ഷയോ ലക്ഷണാന്തരയുക്തശ്ചാസാധ്യതാലിങ്ഗം ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| പുനരപ്യസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പാര്ശ്വേത്യാദി| ഭഗ്നം പാര്ശ്വേ| വിരിക്തമപി പൂര്യമാണോദരമിത്യര്ഥഃ||൨൭-൨൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തവിരചിതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമുദരനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാമുദരനിദാനമ്||൩൫||