೩೫. ಉದರನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉದರೋತ್ಸೇಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದುದರನಿದಾನಮ್| ಉದರಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ವಹ್ನಿದುಷ್ಟಿಜನ್ಯತ್ವಮಾಹ– ರೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಚ ದೋಷತ್ರಯಜನಕಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವರ್ಷಾಸ್ವಗ್ನಿಬಲೇ ಹೀನೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಪವನಾದಯಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಮಲಿನೈರಿತಿ ಅತ್ಯರ್ಥದೋಷಜನಕೈರ್ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾದಿಭಿಃ| ಮಲಸಞ್ಚಯಾದಿತಿ ಮಲಾ ದೋಷಾಃ ಪುರೀಷಾದಯಶ್ಚ, ತೇಷಾಮತಿವೃದ್ಧತ್ವಾತ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ ಚ– “ಅತಿಸಞ್ಚಿತದೋಷಾಣಾಂ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕುರ್ವತಾಮ್| ಉದರಾಣ್ಯುಪಜಾಯನ್ತೇ ಮನ್ದಾಗ್ನೀನಾಂ ವಿಶೇಷತಃ||” ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಮಲಿನಾನ್ನತ್ವಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಪಿ ದೋಷತ್ರಯಜನಕತ್ವಮಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರೋಭಯಹೇತುಜನಕತ್ವೇನ ದೋಷದುಷ್ಟಿಪ್ರಕರ್ಷಃ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ, ಅತ ಏವ ದುಷ್ಟಿಪ್ರಕರ್ಷಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ‘ಮಲಸಞ್ಚಯಾತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಪೂರ್ವಂ ಕೃತವಾನ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉದರೋತ್ಸೇಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದುದರನಿದಾನಮ್| ಉದರಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ವಹ್ನಿಜನ್ಯದುಷ್ಟಿತ್ವಮಾಹ– ರೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೋದರಸ್ಥೋ ರೋಗೋಽಪ್ಯುದರಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಞ್ಚ– “ ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯತದ್ಧರ್ಮತಾಭ್ಯಾಂ ಚ ತತ್ಸಮೀಪತಯಾಽಪಿ ಚ| ತತ್ಸಾಹಚರ್ಯಾಚ್ಛಬ್ದಾನಾಂ ವೃತ್ತಿರೇಷಾ ಚತುರ್ವಿಧಾ||” ಇತಿ| ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ದೋಷತ್ರಯಜನಕಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ತೇಷಾಮಗ್ನಿಬಲೇ ಹೀನೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಪವನಾದಯಃ|” ಇತಿ| ಮಲಿನೈರಿತಿ ಅಜೀರ್ಣಾದತ್ಯರ್ಥದೋಷಜನಕೈರ್ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾದಿಭಿಃ| ಮಲಸಞ್ಚಯಾದಿತಿ| ಮಲಾ ದೋಷಾಃ ಪುರೀಷಾದಯಶ್ಚ, ತೇಷಾಮತಿವೃದ್ಧತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಅತಿಸಞ್ಚಿತದೋಷಾಣಾಂ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕುರ್ವತಾಮ್| ಉದರಾಣ್ಯುಪಜಾಯನ್ತೇ ಮನ್ದಾಗ್ನೀನಾಂ ವಿಶೇಷತಃ||” ಇತಿ| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಮಲಿನಾನ್ನತ್ವಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಪಿ ದೋಷತ್ರಯಜನಕತ್ವಮಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರೋಭಯಹೇತುಜನಕತ್ವೇನ ದುಷ್ಟಿಪ್ರಕರ್ಷಃ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ರುದ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದಾಮ್ಬುವಾಹೀನೀತಿ ಸ್ವೇದವಹಾನಿ ಅಮ್ಬುವಹಾನಿ ಚ| ಅನಯೋಶ್ಚ ಭೇದಃ, “ಉದಕವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ತಾಲುಮೂಲಂ ಕ್ಲೋಮ ಚ; ಸ್ವೇದವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮೇದೋ ಮೂಲಂ ಲೋಮಕೂಪಾಶ್ಚ|” (ಚ. ವಿ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸ್ರೋತೋರೋಧಶ್ಚಾತ್ರ ಬಹಿರೇವ ನ ಪುನರನ್ತಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಸ್ವೇದಸ್ತು ಬಾಹ್ಯೇಷು ಸ್ರೋತಃಸು ಪ್ರತಿಹತಗತಿಸ್ತಿರ್ಯಗವತಿಷ್ಠಮಾನಸ್ತದೇವೋದಕಮಾಪ್ಯಾಯಯತಿ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಅತ ಏವೋದರಪೂರ್ಣತಾ ಅನ್ನರಸೇನ| ಪ್ರಾಣಾಗ್ನೀತಿ ಪುನರಗ್ನಿದೂಷಣಾಭಿಧಾನೇನ ಮನ್ದಸ್ಯಾಪ್ಯಗ್ನೇಃ ಪುನರ್ದೋಷಕೃತಂ ಸುತರಾಂ ಮಾನ್ದ್ಯಂ ಬೋಧಯತಿ| ದೋಷಸಞ್ಚಯಗತೇನಾಪಿ ವಾಯುನಾ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಯೋರ್ದೂಷಣಂ ನ ವಿರುದ್ಧಂ, ಯತೋ ವಾಯುನಾ ವಾಯ್ವನ್ತರದುಷ್ಟಿಃ ಕ್ರಿಯತ ಏವ| ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಪೂರ್ವರೂಪಮಸ್ಯೋಕ್ತಂ; ತದ್ಯಥಾ– “ತತ್ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಬಲವರ್ಣಕಾಙ್ಕ್ಷಾವಲೀವಿನಾಶೋ ಜಠರೇ ಹಿ ರಾಜ್ಯಃ| ಜೀರ್ಣಾಪರಿಜ್ಞಾನವಿದಾಹವತ್ಯೋ ಬಸ್ತೌ ರುಜಃ ಪಾದಗತಶ್ಚ ಶೋಥಃ||” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾಃ ಸ್ವೇದಾಮ್ಬುವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ರುದ್ಧ್ವಾ ಪ್ರಾಣಾಗ್ನ್ಯಪಾನಾನ್ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಉದರಮುತ್ಪಾದಯನ್ತಿ| ಸ್ವೇದಾಮ್ಬುವಾಹೀನೀತಿ, ಅನಯೋಶ್ಚ ಭೇದಃ– ಉದಕವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ತಾಲುಮೂಲಂ ಕ್ಲೋಮ ಚ, ಸ್ವೇದವಹಾನಾಂ ಮೇದೋಮೂಲಂ ರೋಮಕೂಪಾಶ್ಚೇತ್ಯನೇನ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸ್ರೋತೋನಿರೋಧಶ್ಚ ಬಹಿರೇವ ನ ಪುನರನ್ತಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಸ್ವೇದಶ್ಚ ಬಾಹ್ಯೇಷು ಮಾರ್ಗೇಷ್ವಭಿಹತಗತಿಸ್ತಿರ್ಯಗವತಿಷ್ಠಮಾನಸ್ತದೇವೋದಕಮಾಪ್ಯಾಯತಿ” ಇತಿ| ಅತ ಏವೋದರಪೂರ್ಣತಾಽನ್ನರಸೇನ| ಪ್ರಾಣಾಽಗ್ನೀತಿ ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುರಗ್ನಿಶ್ಚ, ಅಪಾನೋ ವಾಯುಃ, ಏತಾನ್; ಪುನರಗ್ನಿಂ ಸನ್ದೂಷ್ಯೇತ್ಯಭಿಧಾನೇನ ಮನ್ದಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪುನರ್ದೋಷಕೃತಂ ಸುತರಾಂ ಮಾನ್ದ್ಯಂ ಬೋಧಯತಿ| ದೋಷಸಞ್ಚಯಗತೇನಾಪಿ ವಾಯುನಾ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಯೋರ್ದೂಷಣಂ ನ ವಿರುದ್ಧಂ, ಯತೋ ದುಷ್ಟೇನ ವಾಯುನಾಽದುಷ್ಟಸ್ಯಾನ್ತರ್ವಾಯೋರ್ದುಷ್ಟಿಃ ಕ್ರಿಯತ ಏವ| ಅಸ್ಯ ತು ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠಿತಂ, ತದ್ಯಥಾ– “ತತ್ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಬಲವರ್ಣಕಾಙ್ಕ್ಷಾವಲೀವಿನಾಶೋ ಜಠರೇ ಚ ರಾಜ್ಯಃ| ಜೀರ್ಣಾಪರಿಜ್ಞಾನವಿದಾಹವತ್ಯೋ ಬಸ್ತೌ ರುಜಃ ಪಾದಗತಶ್ಚ ಶೋಥಃ||” ಇತಿ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉದರಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಮಾಹ– ಆಧ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ಬಲಾಗ್ನಿತೇತಿ ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿರ್ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಹೇತುಸ್ತಥಾಽಪ್ಯಗ್ನೇರತಿಶಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉದರಾಣ್ಯಷ್ಟಾವಿತಿ ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಸ್ಯ ಪ್ಲೀಹೋದರೇಣ ಸಾರ್ಧಂ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಯಾ ತಥೋತ್ಪತ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟದಕೋದರಾತ್ ಕ್ರಮೇಣ ಭೂತದಕೋದರಸ್ಯಾಪಿ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವೇನಾಭಿನ್ನತ್ವಾತ್ ಅಷ್ಟಾವೇವೋದರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಪ್ಲೀಹೋದರಾದೀನಿ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಚತ್ವಾರಿ ದೋಷಜಾನಿ, ತಥಾಽಪಿ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾತ್ ಪೃಥಗುಕ್ತಾನಿ||೩-೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ವೇಷಾಮುದರಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಆಧ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದಾಗ್ನಿರ್ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಹೇತುಃ, ತಥಾಽಪ್ಯಗ್ನೇರತಿಶಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸದನಂ ಸಾದಃ| ವಾತಪುರೀಷಯೋಃ ಸಙ್ಗ ಇತಿ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಸ್ತ್ರಯಃ, ತ್ರಿಭಿರೇಕಃ, ಪ್ಲೀಹ್ನಾ ಬದ್ಧೇನ ಕ್ಷತೇನ ಉದಕೇನೈಕೈಕಃ, ಏವಮಷ್ಟಾವೇವೋದರಾಣಿ| ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಸ್ಯ ಪ್ಲೀಹೋದರೇಣ ಸಹ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತತಯಾ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ವೇನಾಭಿನ್ನತ್ವಾತ್ ಅಷ್ಟಾವೇವೋದರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ, ನತು ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಂ ಪೃಥಕ್| ಪ್ಲೀಹೋದರಾದೀನಿ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಚತ್ವಾರಿ ದೋಷಜಾನಿ, ತಥಾಽಪಿ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾತ್ ಪೃಥಗುಕ್ತಾನಿ; ತೇಷಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪೃಥಕ್ ಶೃಣು||೩-೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತೋದರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕಸ್ಮಾದ್ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸವದಿತಿ ಅನಿಯತವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಯುಕ್ತಮುದರಮ್| ಆಧ್ಮಾತದೃತಿವದಿತಿ ವಾತಪೂರ್ಣಚರ್ಮಪುಟವದಿತಿ||೫-೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತತ್ರ ವಾತೋದರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಷು ಶ್ವಯಥುಃ| ಕುಕ್ಷ್ಯಾದಿಷು ಚ ಪೀಡಾ, ಉದರಸ್ಯ ವಾಮದಕ್ಷಿಣಭಾಗೇ ಕುಕ್ಷಿಃ, ಪರ್ವಭೇದನಂ ಸನ್ಧಿಸ್ಫುಟನಮ್, ಅಧೋ ನಾಭೇರಧಃ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಗುರುತಾ, ಮಲಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಪುರೀಷಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ತ್ವಗಾದಿಷು ಶ್ಯಾವಾರುಣತ್ವಮ್, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ನಖನೇತ್ರಗ್ರಹಣಮ್| ಅಕಸ್ಮಾದ್ದೃತಿಹಾಸವದಿತಿ ದೃತಿಶ್ಚರ್ಮಖಲ್ಲೀ, ಹಸ್ತಾಹತವಾತಪೂರ್ಣದೃತಿವತ್ ಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ, ಉದರಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಸರ್ವತೋಗತಿಃ ಸರ್ವಕೋಷ್ಠಗತೋ ವಾಯುಃ ಸರುಕ್ಶಬ್ದೋ ಧಾವತಿ||೫-೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ದಹ್ಯತ ಇತಿ ಉದರಮಾತ್ರಂ ದಹ್ಯತೇ| ದಾಹಸ್ತು ಸಕಲದೇಹಸ್ಯೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಧೂಮಾಯತೇ ಧೂಮ ಇವೋರ್ಧ್ವಮೇತಿ| ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಮಿತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಾಜ್ಜಲೋದರತಾಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರದೂಯತೇ ವ್ಯಥತೇ||೯-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಿತ್ತೋದರೇತ್ಯಾದಿ| ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ ತಿಕ್ತಮುಖತ್ವಂ, ‘ ಕಟುಕಾಸ್ಯತಾ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಭ್ರಮೋಽತ್ರ ಶಙ್ಖಾದೌ ಪೀತಜ್ಞಾನಮಿತಿ, ಹರಿತ್ ಶಾಕವರ್ಣನಮ್| ದಹ್ಯತ ಇತಿ ಉದರಮೇವ ದಹ್ಯತೇ, ದಾಹಸ್ತ್ವತ್ರ ಸಕಲದೇಹಸ್ಯೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಧೂಮಾಯತೇ ಧೂಮಮಿವೋರ್ಧ್ವಮೇತಿ| ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಾಜ್ಜಲೋದರತಾಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರದೂಯತೇ ವ್ಯಥತೇ||೯-೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತೋದರಮಾಹ– ಸ್ತ್ರಿಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತ್ರೀಗ್ರಹಣಮವಿವೇಕಿಸನ್ನಿಹಿತಜನೋಪಲಕ್ಷಣಮ್| ಗರಂ ಸಂಯೋಗಜಂ ವಿಷಮ್| ದುಷ್ಟಮಮ್ಬು ಸಗರಪ್ರಾಣಿತೃಣಪರ್ಣಾದಿಕೋಥಯುತಂ, ವಿಷಮೇವಾಗ್ನ್ಯಾದ್ಯುಪಹತಂ ಮನ್ದಪ್ರಭಾವಂ ವಾ ದೂಷೀವಿಷಮುಚ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಜೀರ್ಣಂ ವಿಷಘ್ನೌಷಧಿಭಿರ್ಹತಂ ವಾ ದಾವಾಗ್ನಿವಾತಾತಪಶೋಷಿತಂ ವಾ| ಸ್ವಭಾವತೋ ವಾ ಗುಣವಿಪ್ರಹೀನಂ ವಿಷಂ ಹಿ ದೂಷೀವಿಷತಾಮುಪೈತಿ||” (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ತೇನಾಶು ರಕ್ತಮಿತಿ ವಿಷಸ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವೇನ ರಕ್ತದುಷ್ಟಿಃ| ಕುಪಿತಾಶ್ಚ ದೋಷಾ ಇತಿ ಸ್ವಭಾವಾತ್ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಕಂ ವಿಷಂ ಭವತಿ| ತಚ್ಛೀತವಾತಾದಿಷು ಕುಪ್ಯತೀತಿ| ದೂಷ್ಯೋದರಂ ಕೀರ್ತಿತಮೇತದೇವೇತಿ ಏತದೇವ ಸನ್ನಿಪಾತೋದರಂ ದೂಷ್ಯೋದರಂ ಕೀರ್ತಿತಂ, ನ ಪುನರಧಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಂ ದೂಷ್ಯಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಭವತೀತಿ ದೂಷ್ಯೋದರಂ; ಕಿಂವಾ ಪರಸ್ಪರಂ ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ದೋಷಾ ಏವ ದೂಷ್ಯಾಸ್ತೈಃ ಕೃತಮುದರಮಿತಿ||೧೧-೧೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಸದನಮಙ್ಗಸಾದಃ, ಸ್ವಾಪಃ ಅಙ್ಗಾನಾಮೇವ, ಅನ್ಯೇ ಆಸೀನಪ್ರಚಲಾಯಿತಮ್| ಗೌರವಮಙ್ಗಾನಾಮ್| ನಿದ್ರಾ ನಿದ್ರಾಬಾಹುಲ್ಯಮ್| ಉತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ| ಸ್ತಿಮಿತಂ ನಿಶ್ಚಲಮ್, ಶುಕ್ಲಸಿರಾನದ್ಧಮ್| ಚಿರಾಭಿವೃದ್ಧಿರಿತಿ ಚಿರಪಾಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುರು ಗೌರವಯುಕ್ತಮ್| ಸ್ಥಿರಂ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದರಹಿತಮ್| ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಸ್ತ್ರಿಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತ್ರೀಗ್ರಹಣಮವಿವೇಕಿಜನೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ಸ್ತ್ರಿಯೋ ನಖರೋಮಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ ಯಸ್ಮೈ ಅನ್ನಪಾನಂ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಸಾಧುವೃತ್ತಾಃ ಸೌಭಾಗ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತ್ಯಃ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿಚಾರವಿಮುಖಾಃ, ಆರ್ತವಂ ರಜಃ| ಶತ್ರವೋ ವಾ ಯಸ್ಮೈ ಗರಂ ಸಂಯೋಗಜಂ ವಿಷಮ್| ದುಷ್ಟಮಮ್ಬು ಸವಿಷಕೀಟತೃಣಪರ್ಣಾದಿಕೋಥಯುಕ್ತಮ್| ದೂಷೀವಿಷಂ ವಿಷಮೇವ ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯಾದ್ಯುಪಹತಂ ಯದಲ್ಪಪ್ರಭಾವಂ, ವಿಷಪೀತಸ್ಯ ವಾ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ, ತದ್ ದೂಷೀವಿಷಮುಚ್ಯತೇ; ದುಷ್ಟಾಮ್ಬುದೂಷೀವಿಷಯೋಃ ಸೇವನಾದ್ವಾ| ತೇನಾಶು ರಕ್ತಂ ದುಷ್ಟಂ ಭವತಿ, ವಿಷಸ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವೇನ ರಕ್ತಸ್ಯ ದುಷ್ಟಿಃ| ಕುಪಿತಾಶ್ಚ ದೋಷಾ ಇತಿ ಸ್ವಭಾವಾದ್ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಕಂ ವಿಷಂ ಭವತಿ| ಸುಘೋರಂ ಭೃಶಂ ಕಷ್ಟಕಾರಿ| ಜಠರಮಿತ್ಯುದರವಿಕಾರಮ್| ತಚ್ಛೀತವಾತಾದಿಷು ಕುಪ್ಯತಿ ಕೋಪಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದೂಷೀವಿಷಸ್ಯ ತತ್ರೈವ ಕೋಪಾತ್| ದಹ್ಯತೇ ಸನ್ತಪ್ಯತೇ| ಮೂರ್ಛತಿ ವಿಷಯೋಗಾತ್| ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿರನ್ತರಮ್| ದೂಷ್ಯೋದರಂ ಕೀರ್ತಿತಮೇತದೇವೇತಿ ಏತದೇವ ಸಾನ್ನಿಪಾತೋದರಂ ಕೀರ್ತಿತಂ, ನ ಪುನರಧಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಂ ದೂಷ್ಯಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಭವತೀತಿ ದೂಷ್ಯೋದರಮ್, ಅಥವಾ ಪರಸ್ಪರಂ ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ದೋಷಾ ಏವ ದೂಷ್ಯಾಸ್ತೈಃ ಕೃತಮುದರಂ ದೂಷ್ಯೋದರಮ್||೧೧-೧೪||-

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ಲೀಹೋದರಮಾಹ– ಪ್ಲೀಹೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸೃಕ್ಕಫಶ್ಚೇತ್ಯಸೃಗ್ದುಷ್ಟ್ಯೈವ ತತ್ತುಲ್ಯಕಾರಣತಯಾ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಿರಪ್ಯುಚ್ಯತೇ, ವಿದಾಹಿನಾ ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚ ದೂಷ್ಯತೇ; ಅತ ಏವ ಪಶ್ಚಾತ್ ವಕ್ಷ್ಯತಿ– “ಕಫಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗೈರುಪದ್ರುತಃ” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದಜ್ವರಃ, ಕಫಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಪ್ಲೀಹೋದರ ಏವ ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಸ್ಯಾವರೋಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಸವ್ಯಾನ್ಯಪಾರ್ಶ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸವ್ಯಾನ್ಯಪಾರ್ಶ್ವೇ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವೇ| ತದೇವೇತಿ ತಾದೃಶಮೇವ, ಪ್ಲೀಹೋದರಸಮಮೇವ; ನ ವಿಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಕೃದ್ದಾಲಯತಿ ದೋಷೈರ್ಭೇದಯತೀತಿ ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಮ್||೧೫-೧೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪ್ಲೀಹೋದರಮಾಹ– ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಧಾತುಮಲಸ್ರೋತಸಾಂ ಕ್ಲೇದಪ್ರಾಪ್ತಿಜನನಮ್| ಅಸೃಕ್ಕಫಶ್ಚೇತಿ ಅಸೃಕ್ಕಫಜೈವ ತುಲ್ಯಕಾರಣತಯಾ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಿರುಚ್ಯತೇ| ವಿದಾಹಿನಾ ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚ ದೂಷ್ಯತಿ| ಅತ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ– ‘ಕಫಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗೈರುಪದ್ರುತಃ’ ಇತಿ| ತತ್ರ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದೋ ಜ್ವರಃ, ಕಫಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಪ್ಲೀಹೋದರ ಏವ ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಸ್ಯಾವರೋಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಸವ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸವ್ಯಾನ್ಯಪಾರ್ಶ್ವೇ ದಕ್ಷಿಣೇ, ತದೇವೇತಿ ತಾದೃಶಮೇವ, ತೇನ ಪ್ಲೀಹೋದರೇಣ ಸಮಮೇವ, ನ ವಿಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಕೃದ್ದಾಲಯತಿ ದೋಷೈರ್ಭೇದಯತೀತಿ ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಮ್||೧೫-೧೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತತ್ರ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ– ಉದಾವರ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಉದಾವರ್ತರುಜಾನಾಹೈರ್ವಾತಂ, ಮೋಹತೃಡ್ದಹನಜ್ವರೈಃ ಪಿತ್ತಂ, ಗೌರವಾರುಚಿಕಾಠಿನ್ಯೈಃ ಕಫಂ ಜಾನೀಯಾತ್||೧೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತತ್ರ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ– ಉದಾವರ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಪ್ಲೀಹೋದರಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಯೋಃ ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಾನ್ ಮಲಾನ್ ವಾತಾದೀನ್ ಕ್ರಮೇಣೋದಾವರ್ತಾದಿಭಿರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ವಿದ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ಉದಾವರ್ತರುಜಾನಾಹೈರ್ವಾತಂ, ಮೋಹತೃಡ್ದಹನಜ್ವರೈಃ ಪಿತ್ತಂ, ಗೌರವಾರುಚಿಕಾಠಿನ್ಯೈಃ ಕಫಂ ಜಾನೀಯಾತ್||೧೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಬದ್ಧಗುದಮಾಹ– ಯಸ್ಯಾನ್ತ್ರಮನ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪಲೇಪಿಭಿಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೈರನ್ನೈಃ ಶಾಕಶಾಲುಕಾದಿಭಿಃ| ಪಿಹಿತಂ ವಿಬದ್ಧಮ್| ಯಥಾವದಿತಿ ಯಥಾರ್ಹಮ್| ಮಲಃ ಪುರೀಷಮ್| ಸದೋಷ ಇತಿ ದೋಷತ್ರಯಸಹಿತಃ| ನಾಡ್ಯಾಮಿತ್ಯನ್ತ್ರನಾಡ್ಯಾಮ್| ಸಙ್ಕರವದಿತಿ ಸಮ್ಮಾರ್ಜನೀಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣತೃಣಾದ್ಯವಕರೋ ಯಥಾ ಚೀಯತೇ ಕ್ರಮೇಣ ತಥೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬದ್ಧಗುದಮಿತಿ ಗುದೋಪರಿ ಅನ್ತ್ರಸ್ಯ ಬದ್ಧತ್ವಾದ್ಬದ್ಧಗುದಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪಕ್ಷ್ಮಬಾಲೈಃ ಸಹಾನ್ನೇನ ಭುಕ್ತೈರ್ಬದ್ಧಾಯನೇ ಗುದೇ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಪುರೀಷಾಯತನಸ್ಯ ರುದ್ಧತ್ವಾತ್ ಹೃನ್ನಾಭಿಮಧ್ಯೇಽನ್ನಪಾಕಸ್ಥಾನೇ ವೃದ್ಧಿಃ; ಗುದಮಾತ್ರನಿರೋಧೇ ತು ಮಲದೋಷೈರ್ಗುದಾದೂರ್ಧ್ವಮೇವೋದರವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್||೧೯-೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಬದ್ಧಗುದಮಾಹ– ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಪುಂಸೋಽನ್ತ್ರಮುಪಲೇಪಿಭಿಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೈರನ್ನೈಃ ಶಾಕಾದಿಭಿರ್ವಾ, ಯಥಾವದಿತಿ ಯಥಾರ್ಹಂ ಪಿಹಿತಂ ಬದ್ಧಂ ಭವತಿ| ಅಥವಾಽನ್ನೇ ಮಲಃ ಪುರೀಷಃ, ಸದೋಷಃ ದೋಷತ್ರಯಸಹಿತಃ ಶನೈಃಶನೈಃ ಸಞ್ಚೀಯತೇ ಸಮ್ಮಾರ್ಜನೀಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣತೃಣಾದ್ಯವಕರೋ ಯಥಾ ವೃದ್ಧಿಂ ನೀಯತೇ ಕ್ರಮೇಣ ತಥೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಯ ಗುದೇ ಪುರೀಷಂ ನಿರುಧ್ಯತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಚಾಲ್ಪಮಲ್ಪಂ ನಿರೇತಿ ನಿಃಸರತಿ| ಬದ್ಧಗುದಮಿತಿ ಗುದೋಪರಿ ಅನ್ತ್ರಸ್ಯ ಬದ್ಧತ್ವಾದ್ಬದ್ಧಗುದಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪಕ್ಷ್ಮಬಾಲೈಃ ಸಹಾನ್ನೇನ ಭುಕ್ತೈರ್ಬದ್ಧಾಯನೇ ಗುದೇ|” ಇತಿ| ಪುರೀಷಾಯತನಸ್ಯ ರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ಹೃನ್ನಾಭಿಮಧ್ಯ ಇತಿ ಅನ್ನಪಾಕಸ್ಥಾನೇ ವೃದ್ಧಿಃ, ಗುದಮಾತ್ರನಿರೋಧೇ ತು ಮಲದೋಷೈರ್ಗುದಾದೂರ್ಧ್ವಮೇವೋದರೇ ವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್||೧೯-೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ಷತೋದರಮಾಹ– ಶಲ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶಲ್ಯಂ ಕಣ್ಟಕಶರ್ಕರಾದಿ| ಅನ್ನೋಪಹಿತಮನ್ನಯುಕ್ತಮ್| ಭುಕ್ತಮಾಗತಮಿತಿ ಅರ್ಥತಃ ಪಾಕಾಶಯಾತ್; ವಿಲೋಮೇನಾಗತಮನ್ತ್ರಂ ಭಿನತ್ತಿ, ಋಜ್ವಾಗತಂ ಹಿ ಶಲ್ಯಮಪಿ ನಾನ್ತ್ರಭೇದಕಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ವೇತಿ ಜೃಮ್ಭಣಾತ್ಯಶನಾಭ್ಯಾಮನ್ತ್ರಂ ಭಿದ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಶರ್ಕರಾತೃಣಲೋಷ್ಟಾಸ್ಥಿಕಣ್ಟಕೈರನ್ನಸಂಯುತೈಃ| ಭಿದ್ಯೇತಾನ್ತ್ರಂ ಯದಾ ಭುಕ್ತೈರ್ಜೃಮ್ಭಯಾಽತ್ಯಶನೇನ ವಾ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಸ್ರುತ ಇತಿ ಗಲಿತಃ| ‘ಸ್ರಾವಃ ಸ್ರವೇದ್ವೈ ಗುದತಸ್ತು ಭೂಯಃ’ ಇತಿ ಭೂಯೋ ಬಹು ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾಽನ್ತ್ರಾತ್ ಸ್ರುತಃ; ದೋಷಜೇಷು ಪುನರುಪಸ್ನೇಹನ್ಯಾಯೇನಾಲ್ಪ ಏವ ಸ್ರಾವೋ ಭೂಯಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ಗುದತಶ್ಚ ಸ್ರವೇತ್| ತುಶಬ್ದಶ್ಚಾರ್ಥೇ, ಭೂಯಃಶಬ್ದೋಽತ್ರಾವರ್ತನೀಯಃ; ತೇನೋಕ್ತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಸಾಧ್ವೀ ಭವತಿ| ನನು, ಭಿನ್ನಾನ್ತ್ರಾತ್ತಿರ್ಯಗತ್ರ ಸ್ರಾವನಿರ್ಗಮಃ; ತತ್ ಕಥಂ “ಸ್ರಾವಃ ಸ್ರವೇದ್ವೈ ಗುದತಸ್ತು ಭೂಯ” ಇತ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ? ನೈವಂ, ಸಚ್ಛಿದ್ರಾನ್ತ್ರಮಾರ್ಗೇಣ ಬಹಿರ್ಗತಸ್ಯಾತಿವೃದ್ಧಸ್ಯ ಪುನರಾಗಮನಾತ್ ಉಪಸ್ನೇಹನ್ಯಾಯಾದ್ವಾ ಗುದತಃ ಸ್ರಾವ ಉಪಪನ್ನ ಏವ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಪೂರಯನ್ ಗುದಮನ್ತ್ರಂ ಚ ಜನಯತ್ಯುದರಂ ನೃಣಾಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ತೇನ ಸ್ರಾವೇಣ ದ್ರವಸ್ಯ ನಿಮ್ನಗತ್ವಾನ್ನಾಭೇರಧೋ ಜಠರಂ ವೃದ್ಧಿಮೇತಿ; ಏತಚ್ಛಿದ್ರೋದರಂ ಜಲೋದರಮಿತಿ ಭಣ್ಯತೇ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಯತಶ್ಚರಕೇಣೋಕ್ತಮ್– “ತದಧೋ ನಾಭೇಃ ಪ್ರಾಯೋಽಭಿನಿರ್ವರ್ತಮಾನಂ ಜಲೋದರಂ ಸ್ಯಾತ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ತದನ್ಯೇ ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ, ಯತಶ್ಛಿದ್ರೋದರಂ ಶೀಘ್ರಂ ಜಲೋದರತಾಂ ಯಾತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಚರಕೇಣೋಕ್ತಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ದಕೋದರಂ ಪೃಥಙ್ನ ಸ್ಯಾತ್||೨೧||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ಷತೋದರಮಾಹ– ಶಲ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶಲ್ಯಂ ಕಣ್ಟಕಶರ್ಕರಾಸ್ಥಿಕಾಷ್ಠಾದಿಕಮ್| ಅನ್ನೋಪಹಿತಮನ್ನಯುಕ್ತಂ, ಭುಕ್ತಮಾಗತಮಿತ್ಯರ್ಥತಃ ಪಕ್ವಾಶಯಾತ್, ವಿಲೋಮೇನ ನಿರ್ಗತಮನ್ತ್ರಂ ಭಿನತ್ತಿ ವಿದಾರಯತಿ, ಋಜ್ವಾಗತಂ ಶಲ್ಯಮಪಿ ನಾನ್ತ್ರಭೇದಕಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ವೇತಿ ಜೃಮ್ಭಣೇನಾತ್ಯಶಿತಸ್ಯಾನ್ತ್ರಂ ಭಿದ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಶರ್ಕರಾತೃಣಲೋಷ್ಟಾಸ್ಥಿಕಣ್ಟಕೈರನ್ನಸಂಯುತೈಃ| ಭಿದ್ಯತೇಽನ್ತ್ರಂ ಯದಾ ಭುಕ್ತೈರ್ಜೃಮ್ಭಯಾಽತ್ಯಶನೇನ ಚ||” ಇತಿ| ಸ್ರುತ ಇತಿ ಗಲಿತಃ| ಸ್ರಾವಃ ಸ್ರವೇದ್ವೈ ಗುದತಸ್ತು ಭೂಯ ಇತಿ ಭೂಯೋ ಬಹು ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾಽನ್ತ್ರಾತ್ ಸ್ರುತ ಇತಿ ನನು, ಭಿನ್ನಾನ್ತ್ರಾತ್ ತಿರ್ಯಗತ್ರ ಸ್ರಾವೋ ಯುಕ್ತಃ, ತತ್ಕಥಂ ಸ್ರಾವಃ ಸ್ರವೇದ್ವೈ ಗುದತಸ್ತು ಭೂಯ ಇತ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ? ನೈವಂ, ಸಚ್ಛಿದ್ರಾನ್ತ್ರಮಾರ್ಗೇಣ ಸ್ರಾವಸ್ಯ ನಿರ್ಗಮತ್ವಾದ್ಬಹಿಷ್ಕೃತಸ್ಯಾತಿವೃದ್ಧಸ್ಯ ಪುನರ್ಗಮನಾದುಪಸ್ನೇಹನ್ಯಾಯಾದ್ವಾ ಗುದತಃ ಸ್ರಾವ ಉಪಪದ್ಯತ ಏವ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಪೂರಯನ್ ಗುದಮನ್ತ್ರಂ ಚ ಜನಯತ್ಯುದರಂ ನೃಣಾಮ್|” ಇತಿ| ತೇನ ಸ್ರಾವೇಣ ದ್ರವಸ್ಯ ನಿಮ್ನಗತ್ವಾನ್ನಾಭೇರಧೋ ಜಠರಂ ವೃದ್ಧಿಮೇತಿ, ನಿಸ್ತುದ್ಯತೇ ಶೂಲೇನ ದಾಲ್ಯತ ಇವ| ಏತತ್ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯುದರಮನ್ಯೇ ಏತಸ್ಯೇವ ಛಿದ್ರೋದರಮಾಹುಃ||೨೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉತ್ಪತ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟಂ ದಕೋದರಮಾಹ– ಯಃ ಸ್ನೇಹಪೀತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಪೀತ ಇತಿ ಕರ್ತರಿ ಕ್ತಃ, ತೇನ ಸ್ನೇಹಂ ಪೀತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೂಷ್ಯನ್ತೀತಿ ಸ್ವಕರ್ಮಸು ದುಷ್ಟಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ವಹಾನಿ ಉದಕವಹಾನಿ| ತೇಷ್ವಿತಿ ಉದಕವಹಸ್ರೋತಃಸು| ಪೂರ್ವವದಿತಿ ಯಥಾ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಅನ್ನರಸ ಉಪಸ್ನೇಹನ್ಯಾಯೇನ ಬಹಿರ್ನಿಃಸೃತ್ಯೋದರಂ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– ಕ್ಷತಾನ್ತ್ರೋದರೇ ಯಥಾ ಅಧೋನಾಭೇರುದರಾಭಿವೃದ್ಧಿರ್ಗುದಸ್ರಾವಶ್ಚ ತಥಾ ಜಲೋದರೇಽಪಿ ಭವತೀತಿ| ನನು, ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಉಪಸ್ನೇಹನ್ಯಾಯೇನ ಬಹಿರ್ನಿಃಸೃತಾನ್ನರಸಮೂಲತ್ವಾತ್ ಕಥಮನುದಕತ್ವಂ? ನೈವಂ, ತೇಷು ಹಿ ಪ್ರಥಮತೋ ನಾತಿಮನ್ದತ್ವಾದಗ್ನೇರನ್ನರಸಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಾಚ್ಚಾನುದಕತ್ವಮ್, ಅಲ್ಪತ್ವೇನ ತದ್ವ್ಯಪದೇಶಾತ್; ಅತ್ರ ತು ಪ್ರಾಗೇವ ಭೂರಿಜಲೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಸಮಾತತಂ ವೇದನಯಾ ವಿಸ್ತಾರ್ಯಮಾಣಮಿವೋದರಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ ದೃತಿಃ ಕ್ಷುಭ್ಯತೀತಿ ದೃತಿರಿವ ಜಲಪೂರ್ಣಾ ಕ್ಷುಭ್ಯತೀತಿ, ಅನ್ತರ್ಜಲಚಲನಮಿವ ಧತ್ತೇ| ಶಬ್ದಾಯತೇ ಗುಡಗುಡಾಯತೇ||೨೨-೨೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದಕೋದರಮಾಹ– ದಕೋದರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಪೀತ ಇತಿ ಕರ್ತರಿ ಕ್ತಃ; ತೇನ ಸ್ನೇಹಂ ಪೀತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಯ ತದ್ವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದೂಷ್ಯನ್ತೀತಿ ಸ್ವಕರ್ಮಣ್ಯಸಮರ್ಥಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ವಹಾನೀತಿ ಉದಕವಹಾನಿ| ಅಥವಾ ಸ್ನೇಹೋಪಲಿಪ್ತೇಷು ತೇಷ್ವೇವ ಉದಕವಹಸ್ರೋತಃಸು, ಪೂರ್ವವದಿತಿ ಕ್ಷತಾನ್ತ್ರೋದರೇ ಯಥಾ ನಾಭೇರಧಃ ಉದರಾಭಿವೃದ್ಧಿಃ, ಗುದಸ್ರಾವಸ್ತಥಾ ಜಲೋದರೇ ಭವತೀತಿ| ನನು ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಬಹಿರ್ನಿಃಸೃತಾನ್ನರಸಮೂಲತ್ವಾತ್ಕಥಮನುದಕತ್ವಂ? ಉಚ್ಯತೇ– ತೇಷು ಹಿ ಪ್ರಥಮತೋ ನಾತಿಮನ್ದತ್ವಾದಗ್ನೇರನ್ನರಸಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಾಚ್ಚಾನುದಕತ್ವಂ, ಸ್ವಲ್ಪತ್ವೇನಾವ್ಯಪದೇಶಾತ್; ಅತ್ರ ತು ಪ್ರಾಗೇವ ಜಲಂ ಭವತೀತಿ ವಿಶೇಷಃ| ತದುದರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಭವತಿ, ತಥಾ ಮಹತ್, ತಥಾ ಪರಿವೃತ್ತನಾಭಿ ಉಚ್ಛಲಿತನಾಭಿ, ಸಮಾತತಂ ವೇದನಯಾ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮಿವೋದರಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ ದೃತಿಃ ಕ್ಷುಭ್ಯತೀತಿ ದೃತಿರಿವ ಜಲಪೂರ್ಣಾ ಕ್ಷುಭ್ಯತೀತಿ, ಅನ್ತರ್ಜಲಚಾಲನಮಿವ ಧತ್ತೇ, ಕಮ್ಪತೇ ವೇತಿ ಕಮ್ಪನಮತಿಶಯೇನ ಚಲನಂ, ಶಬ್ದಾಯತೇ ಗುಡಗುಡಾಯತೇ||೨೨-೨೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉದರರೋಗಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜನ್ಮನೈವೇತ್ಯಾದಿ| ಜನ್ಮನೈವೋದರಮಿತಿ ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರೇಣೈವ| ಅಜಾತೋದಕಸ್ಯೋದರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚರಕೇಽವಗನ್ತವ್ಯಂ; ತದ್ಯಥಾ– “ಅಶೋಥಮರುಣಾಭಾಸಂ ಸಶಬ್ದಂ ನಾತಿಭಾರಿಕಮ್| ಸದಾ ಗುಡಗುಡಾಯನ್ತಂ ಸಿರಾಜಾಲಗವಾಕ್ಷಿತಮ್|| ನಾಭಿಂ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಪಾಯೌ ತು ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ| ಹೃದ್ವಙ್ಕ್ಷಣಕಟೀನಾಭಿಗುದಪ್ರತ್ಯೇಕಶೂಲಿನಃ|| ಕರ್ಕಶಂ ಸೃಜತೋ ವಾತಂ ನಾತಿಮನ್ದೇ ಚ ಪಾವಕೇ| ಲಾಲಯಾ ವಿರಸೇ ಚಾಸ್ಯೇ ಮೂತ್ರೇಽಲ್ಪೇ ಸಂಹತೇ ವಿಶಿ|| ಅಜಾತೋದಕಮಿತ್ಯೇತೈರ್ಯುಕ್ತಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಲಕ್ಷಣೈಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕರ್ಕಶಮಿತಿ ವೇಗವನ್ತಮ್| ಜಾತೋದಕಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಚರಕೇ ಯಥಾ– “ಕುಕ್ಷೇರತಿಮಾತ್ರಂ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಿರಾನ್ತರ್ಧಾನಗಮನಮ್ ಉದಕಪೂರ್ಣದೃತಿಸಮಾನಕ್ಷೋಭಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ಭವತಿ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಪಕ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಬದ್ಧಗುದಮುದರಂ ಪಕ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ವಿನಾಶಾಯ ಭವತೀತಿ| ಜಾತೋದಕಂ ಪಕ್ಷಾತ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನ ಕದಾಚಿತ್ ಪಕ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಮಪಿ ನ ವಿನಾಶಾಯ, ತಥಾ ಶಲ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಾಭಿಮತಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಕದಾಚಿಜ್ಜಾತೋದಕಂ ಛಿದ್ರಾನ್ತ್ರಂ ಬದ್ಧಗುದಂ ಚ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಜಾತೋದಕಂ ಛಿದ್ರಾನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿನಾಶಾಯ ಪಕ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್||೨೫-೨೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉದರಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಜನ್ಮನೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾತ್ರೇಣೈವ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಂ ತದುದರಂ ಬಲಿನಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಅಜಾತಾಮ್ಬು ಅಜಾತೋದಕಂ ಸತ್ ಯತ್ನತಃ ಸಾಧ್ಯಂ ಕೃಚ್ಛ್ರತ್ವಾದಿತಿ| ಉದರಾಣಾಂ ವಿಶೇಷೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಪಕ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಬದ್ಧಗುದಮುದರಂ ಪಕ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ವಿನಾಶಾಯ ಭವತಿ| ಜಾತೋದಕಂ ಪಕ್ಷಾತ್, ಜಾತೋದಕಲಕ್ಷಣಂ ಚರಕೇ– “ಕುಕ್ಷೇರತಿಮಾತ್ರಂ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಿರಾನ್ತರ್ಧಾನಮುದಕಪೂರ್ಣಂ ಸಕ್ಷೋಭಸ್ಪರ್ಶನಂ ಭವತಿ” ಇತಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನ ಕದಾಚಿತ್ಪಕ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಮಪಿ ಛಿದ್ರಾನ್ತ್ರಂ ಬದ್ಧಗುದಂ ಚ ಸಿದ್ಧ್ಯತೀತಿ||೨೫-೨೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಧ್ಯತಯಾಽಭಿಹಿತಾನಾಮಪ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣಾಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಶೂನಾಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಉದರಿಣಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕುಟಿಲೋಪಸ್ಥಮಿತಿ ವಕ್ರಮೇಹನಮ್| ಉಪಕ್ಲಿನ್ನತನುತ್ವಚಮಿತಿ ಉಪಕ್ಲಿನ್ನಾ ತನ್ವೀ ತ್ವಕ್ ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಅಗ್ನಿಪರಿಕ್ಷೀಣಮಿತಿ ಅಗ್ನಿಕ್ಷಯಶ್ಚ ಯದ್ಯಪ್ಯುದರೇ ಪೂರ್ವಮೇವ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ವಿಶೇಷೇಣಾಗ್ನಿಕ್ಷಯೋ ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಯುಕ್ತಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯತಾಲಿಙ್ಗಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೭-೨೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪುನರಪ್ಯಸಾಧ್ಯಮಾಹ– ಶೂನೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೋದರೇಣೇತಿ ಶೇಷಃ| ಕುಟಿಲೋಪಸ್ಥಂ ಕುಟಿಲಮೇಹನಮ್| ಉಪಕ್ಲಿನ್ನತನುತ್ವಚಮಿತಿ ಉಪಕ್ಲಿನ್ನಾ ತನ್ವೀ ತ್ವಗ್ಯಸ್ಯ ತಮ್| ತಥಾಽಗ್ನಿಪರಿಕ್ಷೀಣಮಗ್ನಿಕ್ಷಯಶ್ಚಾಪ್ಯುದರೇ ಪೂರ್ವಮೇವ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ವಿಶೇಷೇಣಾಗ್ನಿಕ್ಷಯೋ ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಯುಕ್ತಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯತಾಲಿಙ್ಗಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪುನರಪ್ಯಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾರ್ಶ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಭಗ್ನಂ ಪಾರ್ಶ್ವೇ| ವಿರಿಕ್ತಮಪಿ ಪೂರ್ಯಮಾಣೋದರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೭-೨೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುದರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಮುದರನಿದಾನಮ್||೩೫||