௧௬. தஷ்ணாநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

சர்தேஸ்தஷ்ணோபத்ரவத்வாச்சர்த்யநந்தரஂ தஷ்ணாநிதாநம்| தஸ்யாஃ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– பயேத்யாதி| பித்தவிவர்தநைரிதி கட்வம்லோஷ்ணாதிபிஃ க்ரோதோபவாஸாதிபிஶ்ச ஸ்வஸ்தாந ஏவ ஸஞ்சிதஂ குபிதஂ ச பித்தஂ, வாதஶ்ச பயஶ்ரமபலக்ஷயைஃ குபிதஃ, ஊர்த்வஂ ப்ரஸரத் பிபாஸாஂ ஜநயதி| தால்வித்யுபலக்ஷணஂ; தேந க்லோமாத்யபி போத்யஂ, தஸ்ய பிபாஸாஸ்தாநத்வேநோக்தத்வாத்| சரகேऽப்யுக்தம்– “ரஸவாஹிநீஶ்ச தமநீர்ஜிஹ்வாமூலகலதாலுகக்லோம்நஃ| ஸஂஶோஷ்ய நணாஂ தேஹே குருதஸ்தஷாமதிபலௌ தௌ து||” (ச. சி. அ. ௨௨) இதி| அந்நகபாமஜாநாஂ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– ஸ்ரோதஃஸ்வித்யாதி| நநு, அபாஂவாஹிஷ்விதி பஹுவசநஂ விருத்தஂ, ‘த்வே உதகவஹே’ (ஸு. ஶா. அ. ௯) இதி ஸுஶ்ருதேநோக்தத்வாத்| நைவஂ, தயோரேவாநேகப்ரதாநயோகாதிதி| தோஷைரிதி அந்நகபாமைஃ, துஷ்டிகர்தத்வாத்துஷ்டதோஷஸம்பந்தாத்வாऽந்நாமயோரபி தோஷத்வமிதி கதாதரஃ | திஸ்ர இதி வாதாதிபிஃ ப்ரத்யேகம்| க்ஷதஜேதி க்ஷதநிமித்தா வ்ரணிநாஂ யா பவதி| சதுர்தீத்யநேநோக்தாநாஂ சதஸணாஂ ஸுகஸாத்யத்வஂ போதயதி, அந்யாஸாஂ து கஷ்டஸாத்யத்வம்||௧-௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

சர்தேஸ்தஷ்ணோபத்ரவத்வாச்சர்த்யநந்தரஂ தஷ்ணாநிதாநஂ, தஸ்யாஃ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– பயஶ்ரமாப்யாமித்யாதி| பித்தவிவர்தநைஃ கட்வம்லோஷ்ணாதிபிஃ க்ரோதோபவாஸாதிபிஶ்ச ஸ்வஸ்தாநே ஹதி ஸஞ்சிதஂ பித்தஂ, வாதஶ்ச பயஶ்ரமபலக்ஷயைஃ குபிதஃ, ஊர்த்வஂ ப்ரஸரந் பிபாஸாஂ ஜநயேத்| தாலுப்ரபந்நமிதி ஸவாதஂ பித்தஂ தாலுகதமித்யர்தஃ| தால்வித்யுபலக்ஷணம்; தேந க்லோமகதமபி போத்தவ்யஂ, தஸ்ய பிபாஸாஸ்தாநத்வாத்| உக்தஂ ச சரகே– “ரஸவாஹிநீஶ்ச தமநீர்ஜிஹ்வாமூலகலதாலுகக்லோம்நஃ| ஸஂஶோஷ்ய நணாஂ தேஹே குருதஸ்தஷாமதிபலௌ தௌ து” இதி| அந்நகபஜாமஜாநாஂ ஸம்ப்ராப்திமாஹ– ஸ்ரோதஃஸ்வித்யாதி| நநு ஸ்ரோதஃஸ்விதி பஹுவசநஂ விருத்தஂ யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “த்வே உதகவஹே” இதி| மைவஂ, தயோரேவாநேகப்ரதாநயோகாதிதி| அந்நகபாமைஃ, துஷ்டிகர்தத்வாத்துஷ்டதோஷஸம்பந்தாதந்நாமயோரபி தோஷத்வமிதி கயதாஸஃ| திஸ்ர இதி வாதாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ, க்ஷதஜேதி க்ஷதநிமித்தா வ்ரணிநாஂ யா பவதி, சதுர்தீத்யநேந சோக்தாநாஂ திஸணாஂ ஸாத்யத்வஂ போதயதி, அந்யாஸாஂ து கஷ்டஸாத்யத்வமிதி| க்ஷயாதந்யா பஞ்சமீ, ஆமஸமுத்பவா ஷஷ்டீ, பக்தோத்பவா ஸப்தமிகேதி, க்ரமேண தாஸாஂ லக்ஷணாநி ஜாநீஹி||௧-௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதஜாமாஹ– க்ஷாமாஸ்யதேத்யாதி| க்ஷாமாஸ்யதா ஶுஷ்கதீநமுகத்வம்| ஸ்ரோதோநிரோதோ ரஸாம்புவாஹிதமநீநிரோதஃ| ஶீதாபிரத்பிரித்யநேந வாயோஃ ஶீதஸ்ய ஶீதாம்புநா வத்திரித்யநுபஶயநிதர்ஶநம்| சகாராச்சரகோக்தநித்ராநாஶஸ்ய க்ரஹணம்| யதாஹ சரகஃ– “நித்ராநாஶஃ ஶிரஸோ ப்ரமஸ்ததா ஶுஷ்ககலதாலுஃ|” (ச. சி. அ. ௨௨) இதி||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதஜாஂ தஷ்ணாமாஹ– க்ஷாமேத்யாதி| க்ஷாமாஸ்யதா ஶுஷ்கதீநமுகத்வஂ, வக்துஂ சர்விதுஂ வாऽஸாமர்த்யமித்யேகே| ஶங்கஶிரஃஸ்விதி ஶங்கயோஃ ஶிரஸி வா, தோதோ வ்யதாவிஶேஷஃ; ஶங்கயோர்த்வித்வேந பஹுவசநத்வம்| ஸ்ரோதோநிரோதஃ ரஸாம்புவாஹிதமநீநிரோதஃ; அந்யே ஶப்தாஶ்ரவணமிதி| ஶீதாபிரத்பிரித்யநேந வாயோஃ ஶீதஃ ஸ்பர்ஶஃ, தேந வத்திரித்யநுபஶயஸ்ய நிதர்ஶநஂ; சகாராச்சரகோக்தநித்ராநாஶஸ்ய க்ரஹணம்||௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பித்தஜாமாஹ– மூர்சேத்யாதிநா| விலாபோऽத்ர ப்ரலாபஃ| ப்ரததஶ்ச ஶோஷஃ அதீவ மஹதீ தஷ்ணா| ஶீதாபிநந்தா ஶீதேச்சா, ‘குரோஶ்ச ஹலஃ’ இத்யகாரப்ரத்யயஃ| பரிதூயநமுபதாபஃ, ‘பரிதூமநம்’ இதி பாடேऽந்தஃக்ஷோபணஂ, தூமநிர்கம இவ வா| சகாராத் பீதவிண்மூத்ரநேத்ரத்வாதயோ க்ராஹ்யாஃ||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பித்தஜாமாஹ– மூர்சேத்யாதி| விலாபோ விவிதப்ரகாரேண பாஷணஂ, ரக்தேக்ஷணத்வஂ ரக்தநேத்ரத்வஂ, ப்ரததஶ்ச ஶோஷ இதி அதிமஹதீ தஷ்ணா, ஶீதாபிநந்தா ஶீதேச்சா, பரிதூயநமுபதாபஃ, ‘பரிதூபநம்’ இதி பாடாந்தரஂ, தத்ராந்தஃக்ஷோபணஂ தூமஸ்யோத்கிரணமிவ ,சகாராத்பீதவிண்மூத்ரநேத்ராதயோ க்ராஹ்யாஃ||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶ்லேஷ்மஜாமாஹ– பாஷ்பேத்யாதி| ஸ்வகாரணகுபிதேந கபேநோபரிஷ்டாதாச்சாதிதேऽந்தரக்நௌ கபாவருத்தபாஷ்பேண பாவகோஷ்மணாऽதோகதேநாம்புவஹஸ்ரோதஃஶோஷணாத் கபஜா தஷ்ணா பவதி| நநு, கபஜா தஷ்ணாऽநுபபந்நா? கபஸ்ய வத்தஸ்ய கேவலத்ரவஸ்ய பிபாஸாகர்தத்வாயோகாத், வாதபித்தயோரேவ தஷ்ணாகர்தத்வேநோக்தத்வாத்| யதுக்தம்– “பித்தஂ ஸவாதஂ குபிதஂ நராணாஂ” இத்யாதி| சரகேऽப்யுக்தம்– “நாக்நேர்விநா தர்ஷஃ பவநாத்வா, தௌ ஹி ஶோஷணே ஹேதூ|” (ச. சி. அ. ௨௨) இதி| ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தம்– “மத்யஸ்யாக்நேயவாயவ்யகுணாவம்புவஹாநி து| ஸ்ரோதாஂஸி ஶோஷயேயாதாஂ ததஸ்தஷ்ணா ப்ரஜாயதே||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) இதி| அத ஆஹ– ததேதி| உக்தப்ரகாரேண கபாதக்நேர்பாஷ்பாவரோதாதிநா, நது ஸ்வகுணேந; அத ஏவ சரகே கபஜா தஷ்ணா ந படிதைவ, ஸுஶ்ருதேந து சிகித்ஸாபேதார்தஂ படிதா, ஹாரீதேநாபி ஸபித்தேநைவ ஶ்லேஷ்மணா தஷ்ணா படிதா ந து கேவலேந| யதாஹ– “ஸ்வாத்வம்லலவணாஜீர்ணைஃ க்ருத்தஃ ஶ்லேஷ்மா ஸஹோஷ்மணா| ப்ரபத்யாம்புவஹஂ ஸ்ரோதஸ்தஷ்ணாஂ ஸஞ்ஜநயேந்நணாம்|| ஶிரஸோ கௌரவஂ தந்த்ரா மாதுர்யஂ வதநஸ்ய ச| பக்தத்வேஷஃ ப்ரஸேகஶ்ச நித்ராதிக்யஂ ததைவ ச|| ஏதைர்லிங்கைர்விஜாநீயாத்தஷ்ணாஂ கபஸமுத்பவாம்|” இதி||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶ்லேஷ்மஜாமாஹ– பாஷ்பேத்யாதி| ஸ்வகாரணகுபிதேந கபேந ஸஂவதே உபரிஷ்டாதாச்சாதிதேऽந்தரக்நௌ கபாவருத்தபாஷ்பேண அதோகதாநாமம்புவாஹஸ்ரோதஸாஂ ஶோஷணாத் கபஜா தஷ்ணா பவதி| நநு கபேந தஷ்ணாऽநுபபந்நா? கபஸ்ய வத்தஸ்ய கேவலத்ரவபூதஸ்ய பிபாஸாகர்தத்வாஸம்பவாத், வாதபித்தயோரேவ தஷ்ணாகர்தத்வேநோக்தத்வாத்; யதுக்தம்– “பித்தஂ ஸவாதஂ குபிதஂ நராணாம்” இத்யாதி| சரகேऽப்யுக்தம்– “நாக்நேர்விநா ஹி தர்ஷஃ பவநாத்வா தௌ ஹி ஶோஷணே ஹேதூ” இதி| ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தஂ “மத்யஸ்யாக்நேயவாயவ்யௌ குணாவம்புவஹாநி ச| ஸ்ரோதாஂஸி ஶோஷயேயாதாஂ ததஸ்தஷ்ணா ப்ரவர்ததே” இதி| அத ஏவாஹ– ததேதி| உக்தப்ரகாரேண கபாதக்நேர்பாஷ்பாவரோதாதிநா ந து ஸ்வகுணேந, அத ஏவ சரகேண கபஜா தஷ்ணா ந படிதைவ, ஸுஶ்ருதே து சிகித்ஸாபேதார்தஂ படிதா, ஹாரீதேநாபி ஸபித்தேந ஶ்லேஷ்மணைவ தஷ்ணா படிதா ந து கேவலா| “ஸ்வாத்வம்லலவணாஜீர்ணைஃ க்ருத்தஃ ஶ்லேஷ்மா ஸஹோஷ்மணா| ப்ரபத்யாம்புவஹஂ ஸ்ரோதஸ்தஷ்ணாஂ ஸஞ்ஜநயேந்நணாம்|| ஶிரஸோ கௌரவஂ தந்த்ரா மாதுர்யஂ வதநஸ்ய ச| பக்தத்வேஷஃ ப்ரஸேகஶ்ச நித்ராதிக்யஂ ததைவ ச|| லிங்கைரேதைர்விஜாநீயாத்தஷ்ணாஂ கபஸமுத்பவாம்” | தயா தஷ்ணயா பீடிதோ மநுஷ்யோऽதிதராஂ கஶோ பவதி, தாதூநாமநுபசயாத்||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ஷதஜாமாஹ– க்ஷதஸ்யேத்யாதி| ஶஸ்த்ராதிக்ஷதயுக்தஸ்ய|௬|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ஷதஜாமாஹ– ஶஸ்த்ராதிக்ஷதயுக்தஸ்ய நரஸ்ய ருக்பீடநாச்சோணிதஸ்ராவாச்ச தஷ்ணா ஜாயதே| ஸா க்ஷதஸம்பவா சதுர்தீ|௬|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ஷயஶப்தஸ்யாநேகவிஷயத்வாத் க்ஷயஜாஂ விஶேஷயந்நாஹ– ரஸக்ஷயாதித்யாதி| பேபீயதே புநஃ புநஃ பிபதி; ஏதச்ச விஶேஷபரஂ, ஸர்வதஷ்ணாஸு ததாபூதத்வாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ஸததஂ யஃ பிபேத்வாரி ந தப்திமதிகச்சதி| புநஃ காங்க்ஷதி தோயஂ ச தஂ தஷ்ணார்திதமாதிஶேத்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௫௮) இதி| ரஸக்ஷயோக்தாநி ச லக்ஷணாநி ஸுஶ்ருதோக்தாநி| தத்யதா– “ரஸக்ஷயே ஹத்பீடா கம்பஃ ஶோஷஃ ஶூந்யதா தஷ்ணா ச|” (ஸு. ஸூ. அ. ௧௫) இதி| தஸ்யாஂ க்ஷயஜாயாம்| அஶேஷேண கார்த்ஸ்ந்யேந||௬-௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ஷயஶப்தஸ்யாநேகவிஷயத்வாத் க்ஷயஜாஂ விஶேஷயந்நாஹ– ரஸக்ஷயாதித்யாதி| ரஸக்ஷயோக்தாநி ச லக்ஷணாநி தஸ்யாமஶேஷேண பிஷக்வ்யவஸ்யேத்| ரஸக்ஷயாத்தஷ்ணா பவதி, ஸா க்ஷயஜா ஜ்ஞேயா| தயா வ்யாப்தஃ புமாந் ஜலஂ பேபீயதே புநஃ புநஃ பிபதி, பரஂ ஸுகஂ ந லபதே, ஜலேந தப்தோ ந பவதீத்யர்தஃ| ஏதச்ச விஶேஷபரஂ, ஸர்வதஷ்ணாஸு ததாபூதத்வாத்| தாஂ கேசந ஸந்நிபாதாத் கதயந்தி| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ஸததஂ யஃ பிபேத்தோயஂ ந தப்திமதிகச்சதி| புநஃ காங்க்ஷதி தோயஂ ச தஂ தஷ்ணார்திதமாதிஶேத்” இதி| ரஸக்ஷயோக்தாநி து லக்ஷணாநி ஸுஶ்ருதோக்தாநி– ததா ச “ரஸக்ஷயே ஹத்பீடா கம்பஃ ஶோஷஃ ஶுஷ்கதா தஷ்ணா ச” இதி| ஏதாநி ஸமஸ்தாந்யபி பவந்தி||௬-௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆமஜாமாஹ– த்ரிதோஷேத்யாதி| த்ரிதோஷலிங்கா த்ரிதோஷலிங்கயுக்தா| ஆமாதஜீர்ணாத்த்ரிதோஷகோபஃ ஸ்யாதிதி|௮|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஆமஜாமாஹ– த்ரிதோஷேத்யாதி| த்ரிதோஷலிங்கா த்ரிதோஷலிங்கயுக்தா| ஸாதோऽங்காநாம்| ஏதாநுபத்ரவாந் கரோதி| ஆமே ஹி அஜீர்ணாத்த்ரிதோஷகோபஃ ஸ்யாதிதி| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதே– “அஜீர்ணாத்பவநாதீநாஂ விப்ரமோ பலவாந்பவேத்” இதி|௮|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

புக்தோத்பவாமாஹ– ஸ்நிக்தமித்யாதி| சகாராத் கடு ச, நது திக்தகஷாயமதுராணீத்யர்தஃ| குருஶப்தேந மாத்ராகுரு த்ரவ்யகுரு ச கஹ்யதே| தடபலேந து பஞ்ச தஷ்ணாஃ படிதாஃ, வாதபித்தக்ஷயாமோபஸர்கஜாஃ (ச. சி. அ. ௨௨) இதி; தத்ர, கபஜா ஆமஜாயாமேவாவருத்தா; க்ஷதஜா வாதஜாயாஂ; பக்தஜா ச வாதஜாயாஂ, பக்தாவரணேந வாதப்ரகோபாத்; பித்தஜாயாஂ வா, விதாஹேந பித்தப்ரகோபாத்| ஸுஶ்ருதே சோபஸர்கஜா யதாஸ்வஂ தோஷஜாஸு| நநு, மத்யஜாऽபி ஸுஶ்ருதேந மதாத்யயே (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௭) படிதா, தத் கதஂ ஸப்தேத்யுச்யதே? ஸத்யஂ, தஸ்யா வாதபித்தஜாயாமவரோதஃ, ஏவஂ தடபலமதேऽபி||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பக்தோத்பவாமாஹ– ஸ்நிக்தமித்யாதி| சகாராத் கடு ச, ந து திக்தகஷாயமதுராணீத்யர்தஃ| குருஶப்தேந மாத்ராகுரு த்ரவ்யகுரு ச கஹ்யதே| தடபலேந து பஞ்ச தஷ்ணா உக்தாஃ வாதபித்தக்ஷயாமோபஸர்கஜநிதா இதி| தத்ர கபஜாயாமாமஜாऽந்தர்பூதா, வாதாஜாயாஂ க்ஷதஜா; பக்தஜாऽபி வாதஜாயாஂ, பக்தாவரணேந வாதகோபாத், பித்தஜாயாஂ வா விதாஹேந பித்தகோபாத்| ஸுஶ்ருதே சோபஸர்கஜா யதாஸ்வஂ தோஷஜாஸு| நநு, மத்யஜாऽபி ஸுஶ்ருதே மதாத்யயே படிதா, தத் கதஂ ஸப்தேத்யுச்யதே? தஸ்யா வாதஜாயாமந்தர்பாவாத்; ஏவஂ தடபலமதேऽபி||௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தத்ரோபஸர்கஜாமாஹ– தீநேத்யாதி| தீநஸ்வரஃ க்ஷாமவசநஃ, ப்ரதாம்யந் முஹ்யந், தீநஃ க்லாந்தஃ| உபஸர்காதிதி உபத்ரவாத்ரோகாத்; உபத்ரவஶப்தஶ்ச ஸாமாந்யேந ரோகமாத்ரேऽபி வர்ததே, யதா– “நிரூஹோபத்ரவசிகித்ஸிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ|” (ஸு. சி. அ. ௩௮) இத்யத்ர| கஷ்டா கஷ்டஸாத்யா, வ்யாதிகர்ஷிததேஹத்வாத்||௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தத்ரோபஸர்கஜாமாஹ– தீநேத்யாதி| தீநஸ்வரஃ க்ஷாமவசநஃ, ப்ரதாம்யந் முஹ்யந், தீநஃ க்லாந்தஃ, உபஸர்காதிதி உபத்ரவாத் ரோகாத், உபத்ரவஶப்தஸ்து ஸாமாந்யேந ரோகமாத்ரேऽபி வர்ததே| யதா– “நிரூஹோபத்ரவசிகித்ஸிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ” இதி| ஶோஷிணீ தாதுஶோஷணாத்மிகா| ஸா கஷ்டா கஷ்டஸாத்யா, வ்யாதிகர்ஷிததேஹத்வாத்||௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தாநேவோபஸர்காநாஹ– ஜ்வரேத்யாதி| ஆதிஶப்தேநாதீஸாராதீநாஂ க்ரஹணம்|௧௦|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தாநேவோபஸர்காநாஹ– ஜ்வரேத்யாதி| ஆதிஶப்தேநாதீஸாராதீநாஂ க்ரஹணம்| ஏதைர்வ்யாதிபிர்கஹீததேஹாநாஂ நணாம்; அத்ர பூர்வலக்ஷணாநுரோதஃ|௧௦|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யாநாஂ லக்ஷணமாஹ– ஸர்வாஸ்த்வித்யாதி| ஸர்வா வாதஜாதயஃ, அதிப்ரஸக்தா அதிப்ரவத்தாஃ| கோரோபத்ரவயுக்தா முகஶோஷாதிபிர்பலவத்பிருபத்ரவைஃ ஸமந்விதா இதி ஜேஜ்ஜடஃ||௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ஸர்வ இத்யாதி| அதிப்ரஸக்தா அதிப்ரவத்தா, வமிப்ரஸக்தாநாமிதி ஶரீரஶ்லேஷ்மஶோதநாய வமநஶீலாநாம், கோரோபத்ரவயுக்தாஃ ஶ்வாஸஶோஷாதிபிர்பலவத்பிருபத்ரவைர்யுக்தா இதி ஜேஜ்ஜடஃ| தா மரணகாரிகா இத்யர்தஃ||௧௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ தஷ்ணாநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௧௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநடீகாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ தஷ்ணாநிதாநம்||௧௬||