೧೬. ತೃಷ್ಣಾನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಛರ್ದೇಸ್ತೃಷ್ಣೋಪದ್ರವತ್ವಾಚ್ಛರ್ದ್ಯನನ್ತರಂ ತೃಷ್ಣಾನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಭಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತವಿವರ್ಧನೈರಿತಿ ಕಟ್ವಮ್ಲೋಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಕ್ರೋಧೋಪವಾಸಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸ್ವಸ್ಥಾನ ಏವ ಸಞ್ಚಿತಂ ಕುಪಿತಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ, ವಾತಶ್ಚ ಭಯಶ್ರಮಬಲಕ್ಷಯೈಃ ಕುಪಿತಃ, ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸರತ್ ಪಿಪಾಸಾಂ ಜನಯತಿ| ತಾಲ್ವಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ; ತೇನ ಕ್ಲೋಮಾದ್ಯಪಿ ಬೋಧ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಪಿಪಾಸಾಸ್ಥಾನತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ರಸವಾಹಿನೀಶ್ಚ ಧಮನೀರ್ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಗಲತಾಲುಕಕ್ಲೋಮ್ನಃ| ಸಂಶೋಷ್ಯ ನೄಣಾಂ ದೇಹೇ ಕುರುತಸ್ತೃಷಾಮತಿಬಲೌ ತೌ ತು||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೨) ಇತಿ| ಅನ್ನಕಫಾಮಜಾನಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಸ್ರೋತಃಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಅಪಾಂವಾಹಿಷ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ವಿರುದ್ಧಂ, ‘ದ್ವೇ ಉದಕವಹೇ’ (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೯) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ನೈವಂ, ತಯೋರೇವಾನೇಕಪ್ರತಾನಯೋಗಾದಿತಿ| ದೋಷೈರಿತಿ ಅನ್ನಕಫಾಮೈಃ, ದುಷ್ಟಿಕರ್ತೃತ್ವಾದ್ದುಷ್ಟದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ವಾಽನ್ನಾಮಯೋರಪಿ ದೋಷತ್ವಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ | ತಿಸ್ರ ಇತಿ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮ್| ಕ್ಷತಜೇತಿ ಕ್ಷತನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ರಣಿನಾಂ ಯಾ ಭವತಿ| ಚತುರ್ಥೀತ್ಯನೇನೋಕ್ತಾನಾಂ ಚತಸೃಣಾಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಬೋಧಯತಿ, ಅನ್ಯಾಸಾಂ ತು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್||೧-೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಛರ್ದೇಸ್ತೃಷ್ಣೋಪದ್ರವತ್ವಾಚ್ಛರ್ದ್ಯನನ್ತರಂ ತೃಷ್ಣಾನಿದಾನಂ, ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಭಯಶ್ರಮಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತವಿವರ್ಧನೈಃ ಕಟ್ವಮ್ಲೋಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಕ್ರೋಧೋಪವಾಸಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ಹೃದಿ ಸಞ್ಚಿತಂ ಪಿತ್ತಂ, ವಾತಶ್ಚ ಭಯಶ್ರಮಬಲಕ್ಷಯೈಃ ಕುಪಿತಃ, ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸರನ್ ಪಿಪಾಸಾಂ ಜನಯೇತ್| ತಾಲುಪ್ರಪನ್ನಮಿತಿ ಸವಾತಂ ಪಿತ್ತಂ ತಾಲುಗತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಲ್ವಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್; ತೇನ ಕ್ಲೋಮಗತಮಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ಪಿಪಾಸಾಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇ– “ರಸವಾಹಿನೀಶ್ಚ ಧಮನೀರ್ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಗಲತಾಲುಕಕ್ಲೋಮ್ನಃ| ಸಂಶೋಷ್ಯ ನೃಣಾಂ ದೇಹೇ ಕುರುತಸ್ತೃಷಾಮತಿಬಲೌ ತೌ ತು” ಇತಿ| ಅನ್ನಕಫಜಾಮಜಾನಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಸ್ರೋತಃಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನನು ಸ್ರೋತಃಸ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ವಿರುದ್ಧಂ ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ದ್ವೇ ಉದಕವಹೇ” ಇತಿ| ಮೈವಂ, ತಯೋರೇವಾನೇಕಪ್ರತಾನಯೋಗಾದಿತಿ| ಅನ್ನಕಫಾಮೈಃ, ದುಷ್ಟಿಕರ್ತೃತ್ವಾದ್ದುಷ್ಟದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಾದನ್ನಾಮಯೋರಪಿ ದೋಷತ್ವಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ| ತಿಸ್ರ ಇತಿ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ, ಕ್ಷತಜೇತಿ ಕ್ಷತನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ರಣಿನಾಂ ಯಾ ಭವತಿ, ಚತುರ್ಥೀತ್ಯನೇನ ಚೋಕ್ತಾನಾಂ ತಿಸೃಣಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಬೋಧಯತಿ, ಅನ್ಯಾಸಾಂ ತು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯತ್ವಮಿತಿ| ಕ್ಷಯಾದನ್ಯಾ ಪಞ್ಚಮೀ, ಆಮಸಮುದ್ಭವಾ ಷಷ್ಠೀ, ಭಕ್ತೋದ್ಭವಾ ಸಪ್ತಮಿಕೇತಿ, ಕ್ರಮೇಣ ತಾಸಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಜಾನೀಹಿ||೧-೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಜಾಮಾಹ– ಕ್ಷಾಮಾಸ್ಯತೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾಮಾಸ್ಯತಾ ಶುಷ್ಕದೀನಮುಖತ್ವಮ್| ಸ್ರೋತೋನಿರೋಧೋ ರಸಾಮ್ಬುವಾಹಿಧಮನೀನಿರೋಧಃ| ಶೀತಾಭಿರದ್ಭಿರಿತ್ಯನೇನ ವಾಯೋಃ ಶೀತಸ್ಯ ಶೀತಾಮ್ಬುನಾ ವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯನುಪಶಯನಿದರ್ಶನಮ್| ಚಕಾರಾಚ್ಚರಕೋಕ್ತನಿದ್ರಾನಾಶಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ನಿದ್ರಾನಾಶಃ ಶಿರಸೋ ಭ್ರಮಸ್ತಥಾ ಶುಷ್ಕಗಲತಾಲುಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೨) ಇತಿ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಜಾಂ ತೃಷ್ಣಾಮಾಹ– ಕ್ಷಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾಮಾಸ್ಯತಾ ಶುಷ್ಕದೀನಮುಖತ್ವಂ, ವಕ್ತುಂ ಚರ್ವಿತುಂ ವಾಽಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಿತ್ಯೇಕೇ| ಶಙ್ಖಶಿರಃಸ್ವಿತಿ ಶಙ್ಖಯೋಃ ಶಿರಸಿ ವಾ, ತೋದೋ ವ್ಯಥಾವಿಶೇಷಃ; ಶಙ್ಖಯೋರ್ದ್ವಿತ್ವೇನ ಬಹುವಚನತ್ವಮ್| ಸ್ರೋತೋನಿರೋಧಃ ರಸಾಮ್ಬುವಾಹಿಧಮನೀನಿರೋಧಃ; ಅನ್ಯೇ ಶಬ್ದಾಶ್ರವಣಮಿತಿ| ಶೀತಾಭಿರದ್ಭಿರಿತ್ಯನೇನ ವಾಯೋಃ ಶೀತಃ ಸ್ಪರ್ಶಃ, ತೇನ ವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯನುಪಶಯಸ್ಯ ನಿದರ್ಶನಂ; ಚಕಾರಾಚ್ಚರಕೋಕ್ತನಿದ್ರಾನಾಶಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಿಲಾಪೋಽತ್ರ ಪ್ರಲಾಪಃ| ಪ್ರತತಶ್ಚ ಶೋಷಃ ಅತೀವ ಮಹತೀ ತೃಷ್ಣಾ| ಶೀತಾಭಿನನ್ದಾ ಶೀತೇಚ್ಛಾ, ‘ಗುರೋಶ್ಚ ಹಲಃ’ ಇತ್ಯಕಾರಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಪರಿದೂಯನಮುಪತಾಪಃ, ‘ಪರಿಧೂಮನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇಽನ್ತಃಕ್ಷೋಭಣಂ, ಧೂಮನಿರ್ಗಮ ಇವ ವಾ| ಚಕಾರಾತ್ ಪೀತವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಾದಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಲಾಪೋ ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರೇಣ ಭಾಷಣಂ, ರಕ್ತೇಕ್ಷಣತ್ವಂ ರಕ್ತನೇತ್ರತ್ವಂ, ಪ್ರತತಶ್ಚ ಶೋಷ ಇತಿ ಅತಿಮಹತೀ ತೃಷ್ಣಾ, ಶೀತಾಭಿನನ್ದಾ ಶೀತೇಚ್ಛಾ, ಪರಿದೂಯನಮುಪತಾಪಃ, ‘ಪರಿಧೂಪನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರಾನ್ತಃಕ್ಷೋಭಣಂ ಧೂಮಸ್ಯೋದ್ಗಿರಣಮಿವ ,ಚಕಾರಾತ್ಪೀತವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರಾದಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಮಾಹ– ಬಾಷ್ಪೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಕಾರಣಕುಪಿತೇನ ಕಫೇನೋಪರಿಷ್ಟಾದಾಚ್ಛಾದಿತೇಽನ್ತರಗ್ನೌ ಕಫಾವರುದ್ಧಬಾಷ್ಪೇಣ ಪಾವಕೋಷ್ಮಣಾಽಧೋಗತೇನಾಮ್ಬುವಹಸ್ರೋತಃಶೋಷಣಾತ್ ಕಫಜಾ ತೃಷ್ಣಾ ಭವತಿ| ನನು, ಕಫಜಾ ತೃಷ್ಣಾಽನುಪಪನ್ನಾ? ಕಫಸ್ಯ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಕೇವಲದ್ರವಸ್ಯ ಪಿಪಾಸಾಕರ್ತೃತ್ವಾಯೋಗಾತ್, ವಾತಪಿತ್ತಯೋರೇವ ತೃಷ್ಣಾಕರ್ತೃತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪಿತ್ತಂ ಸವಾತಂ ಕುಪಿತಂ ನರಾಣಾಂ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ನಾಗ್ನೇರ್ವಿನಾ ತರ್ಷಃ ಪವನಾದ್ವಾ, ತೌ ಹಿ ಶೋಷಣೇ ಹೇತೂ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೨) ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಮದ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯಗುಣಾವಮ್ಬುವಹಾನಿ ತು| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಶೋಷಯೇಯಾತಾಂ ತತಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರಜಾಯತೇ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) ಇತಿ| ಅತ ಆಹ– ತಥೇತಿ| ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಕಫಾದಗ್ನೇರ್ಬಾಷ್ಪಾವರೋಧಾದಿನಾ, ನತು ಸ್ವಗುಣೇನ; ಅತ ಏವ ಚರಕೇ ಕಫಜಾ ತೃಷ್ಣಾ ನ ಪಠಿತೈವ, ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ಪಠಿತಾ, ಹಾರೀತೇನಾಪಿ ಸಪಿತ್ತೇನೈವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ತೃಷ್ಣಾ ಪಠಿತಾ ನ ತು ಕೇವಲೇನ| ಯದಾಹ– “ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಜೀರ್ಣೈಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಹೋಷ್ಮಣಾ| ಪ್ರಪದ್ಯಾಮ್ಬುವಹಂ ಸ್ರೋತಸ್ತೃಷ್ಣಾಂ ಸಞ್ಜನಯೇನ್ನೃಣಾಮ್|| ಶಿರಸೋ ಗೌರವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಮಾಧುರ್ಯಂ ವದನಸ್ಯ ಚ| ಭಕ್ತದ್ವೇಷಃ ಪ್ರಸೇಕಶ್ಚ ನಿದ್ರಾಧಿಕ್ಯಂ ತಥೈವ ಚ|| ಏತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ವಿಜಾನೀಯಾತ್ತೃಷ್ಣಾಂ ಕಫಸಮುದ್ಭವಾಮ್|” ಇತಿ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಮಾಹ– ಬಾಷ್ಪೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಕಾರಣಕುಪಿತೇನ ಕಫೇನ ಸಂವೃತೇ ಉಪರಿಷ್ಟಾದಾಚ್ಛಾದಿತೇಽನ್ತರಗ್ನೌ ಕಫಾವರುದ್ಧಬಾಷ್ಪೇಣ ಅಧೋಗತಾನಾಮಮ್ಬುವಾಹಸ್ರೋತಸಾಂ ಶೋಷಣಾತ್ ಕಫಜಾ ತೃಷ್ಣಾ ಭವತಿ| ನನು ಕಫೇನ ತೃಷ್ಣಾಽನುಪಪನ್ನಾ? ಕಫಸ್ಯ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಕೇವಲದ್ರವಭೂತಸ್ಯ ಪಿಪಾಸಾಕರ್ತೃತ್ವಾಸಮ್ಭವಾತ್, ವಾತಪಿತ್ತಯೋರೇವ ತೃಷ್ಣಾಕರ್ತೃತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್; ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪಿತ್ತಂ ಸವಾತಂ ಕುಪಿತಂ ನರಾಣಾಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ನಾಗ್ನೇರ್ವಿನಾ ಹಿ ತರ್ಷಃ ಪವನಾದ್ವಾ ತೌ ಹಿ ಶೋಷಣೇ ಹೇತೂ” ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ “ಮದ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯೌ ಗುಣಾವಮ್ಬುವಹಾನಿ ಚ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಶೋಷಯೇಯಾತಾಂ ತತಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ” ಇತಿ| ಅತ ಏವಾಹ– ತಥೇತಿ| ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ಕಫಾದಗ್ನೇರ್ಬಾಷ್ಪಾವರೋಧಾದಿನಾ ನ ತು ಸ್ವಗುಣೇನ, ಅತ ಏವ ಚರಕೇಣ ಕಫಜಾ ತೃಷ್ಣಾ ನ ಪಠಿತೈವ, ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ಪಠಿತಾ, ಹಾರೀತೇನಾಪಿ ಸಪಿತ್ತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೈವ ತೃಷ್ಣಾ ಪಠಿತಾ ನ ತು ಕೇವಲಾ| “ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಜೀರ್ಣೈಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಹೋಷ್ಮಣಾ| ಪ್ರಪದ್ಯಾಮ್ಬುವಹಂ ಸ್ರೋತಸ್ತೃಷ್ಣಾಂ ಸಞ್ಜನಯೇನ್ನೃಣಾಮ್|| ಶಿರಸೋ ಗೌರವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಮಾಧುರ್ಯಂ ವದನಸ್ಯ ಚ| ಭಕ್ತದ್ವೇಷಃ ಪ್ರಸೇಕಶ್ಚ ನಿದ್ರಾಧಿಕ್ಯಂ ತಥೈವ ಚ|| ಲಿಙ್ಗೈರೇತೈರ್ವಿಜಾನೀಯಾತ್ತೃಷ್ಣಾಂ ಕಫಸಮುದ್ಭವಾಮ್” | ತಯಾ ತೃಷ್ಣಯಾ ಪೀಡಿತೋ ಮನುಷ್ಯೋಽತಿತರಾಂ ಕೃಶೋ ಭವತಿ, ಧಾತೂನಾಮನುಪಚಯಾತ್||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ಷತಜಾಮಾಹ– ಕ್ಷತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶಸ್ತ್ರಾದಿಕ್ಷತಯುಕ್ತಸ್ಯ|೬|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ಷತಜಾಮಾಹ– ಶಸ್ತ್ರಾದಿಕ್ಷತಯುಕ್ತಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ರುಕ್ಪೀಡನಾಚ್ಛೋಣಿತಸ್ರಾವಾಚ್ಚ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯತೇ| ಸಾ ಕ್ಷತಸಮ್ಭವಾ ಚತುರ್ಥೀ|೬|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ಷಯಶಬ್ದಸ್ಯಾನೇಕವಿಷಯತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಯಜಾಂ ವಿಶೇಷಯನ್ನಾಹ– ರಸಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪೇಪೀಯತೇ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪಿಬತಿ; ಏತಚ್ಚ ವಿಶೇಷಪರಂ, ಸರ್ವತೃಷ್ಣಾಸು ತಥಾಭೂತತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸತತಂ ಯಃ ಪಿಬೇದ್ವಾರಿ ನ ತೃಪ್ತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ| ಪುನಃ ಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ ತೋಯಂ ಚ ತಂ ತೃಷ್ಣಾರ್ದಿತಮಾದಿಶೇತ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೮) ಇತಿ| ರಸಕ್ಷಯೋಕ್ತಾನಿ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾನಿ| ತದ್ಯಥಾ– “ರಸಕ್ಷಯೇ ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಕಮ್ಪಃ ಶೋಷಃ ಶೂನ್ಯತಾ ತೃಷ್ಣಾ ಚ|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ| ತಸ್ಯಾಂ ಕ್ಷಯಜಾಯಾಮ್| ಅಶೇಷೇಣ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ||೬-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ಷಯಶಬ್ದಸ್ಯಾನೇಕವಿಷಯತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಯಜಾಂ ವಿಶೇಷಯನ್ನಾಹ– ರಸಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ರಸಕ್ಷಯೋಕ್ತಾನಿ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ತಸ್ಯಾಮಶೇಷೇಣ ಭಿಷಗ್ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್| ರಸಕ್ಷಯಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಭವತಿ, ಸಾ ಕ್ಷಯಜಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ತಯಾ ವ್ಯಾಪ್ತಃ ಪುಮಾನ್ ಜಲಂ ಪೇಪೀಯತೇ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪಿಬತಿ, ಪರಂ ಸುಖಂ ನ ಲಭತೇ, ಜಲೇನ ತೃಪ್ತೋ ನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಚ್ಚ ವಿಶೇಷಪರಂ, ಸರ್ವತೃಷ್ಣಾಸು ತಥಾಭೂತತ್ವಾತ್| ತಾಂ ಕೇಚನ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ ಕಥಯನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸತತಂ ಯಃ ಪಿಬೇತ್ತೋಯಂ ನ ತೃಪ್ತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ| ಪುನಃ ಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ ತೋಯಂ ಚ ತಂ ತೃಷ್ಣಾರ್ದಿತಮಾದಿಶೇತ್” ಇತಿ| ರಸಕ್ಷಯೋಕ್ತಾನಿ ತು ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾನಿ– ತಥಾ ಚ “ರಸಕ್ಷಯೇ ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಕಮ್ಪಃ ಶೋಷಃ ಶುಷ್ಕತಾ ತೃಷ್ಣಾ ಚ” ಇತಿ| ಏತಾನಿ ಸಮಸ್ತಾನ್ಯಪಿ ಭವನ್ತಿ||೬-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಮಜಾಮಾಹ– ತ್ರಿದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಾ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತಾ| ಆಮಾದಜೀರ್ಣಾತ್ತ್ರಿದೋಷಕೋಪಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ|೮|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಮಜಾಮಾಹ– ತ್ರಿದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಾ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತಾ| ಸಾದೋಽಙ್ಗಾನಾಮ್| ಏತಾನುಪದ್ರವಾನ್ ಕರೋತಿ| ಆಮೇ ಹಿ ಅಜೀರ್ಣಾತ್ತ್ರಿದೋಷಕೋಪಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಅಜೀರ್ಣಾತ್ಪವನಾದೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೋ ಬಲವಾನ್ಭವೇತ್” ಇತಿ|೮|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಭುಕ್ತೋದ್ಭವಾಮಾಹ– ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರಾತ್ ಕಟು ಚ, ನತು ತಿಕ್ತಕಷಾಯಮಧುರಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುರುಶಬ್ದೇನ ಮಾತ್ರಾಗುರು ದ್ರವ್ಯಗುರು ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ದೃಢಬಲೇನ ತು ಪಞ್ಚ ತೃಷ್ಣಾಃ ಪಠಿತಾಃ, ವಾತಪಿತ್ತಕ್ಷಯಾಮೋಪಸರ್ಗಜಾಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೨) ಇತಿ; ತತ್ರ, ಕಫಜಾ ಆಮಜಾಯಾಮೇವಾವರುದ್ಧಾ; ಕ್ಷತಜಾ ವಾತಜಾಯಾಂ; ಭಕ್ತಜಾ ಚ ವಾತಜಾಯಾಂ, ಭಕ್ತಾವರಣೇನ ವಾತಪ್ರಕೋಪಾತ್; ಪಿತ್ತಜಾಯಾಂ ವಾ, ವಿದಾಹೇನ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಾತ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಪಸರ್ಗಜಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಜಾಸು| ನನು, ಮದ್ಯಜಾಽಪಿ ಸುಶ್ರುತೇನ ಮದಾತ್ಯಯೇ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೭) ಪಠಿತಾ, ತತ್ ಕಥಂ ಸಪ್ತೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ? ಸತ್ಯಂ, ತಸ್ಯಾ ವಾತಪಿತ್ತಜಾಯಾಮವರೋಧಃ, ಏವಂ ದೃಢಬಲಮತೇಽಪಿ||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಭಕ್ತೋದ್ಭವಾಮಾಹ– ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರಾತ್ ಕಟು ಚ, ನ ತು ತಿಕ್ತಕಷಾಯಮಧುರಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುರುಶಬ್ದೇನ ಮಾತ್ರಾಗುರು ದ್ರವ್ಯಗುರು ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ದೃಢಬಲೇನ ತು ಪಞ್ಚ ತೃಷ್ಣಾ ಉಕ್ತಾಃ ವಾತಪಿತ್ತಕ್ಷಯಾಮೋಪಸರ್ಗಜನಿತಾ ಇತಿ| ತತ್ರ ಕಫಜಾಯಾಮಾಮಜಾಽನ್ತರ್ಭೂತಾ, ವಾತಾಜಾಯಾಂ ಕ್ಷತಜಾ; ಭಕ್ತಜಾಽಪಿ ವಾತಜಾಯಾಂ, ಭಕ್ತಾವರಣೇನ ವಾತಕೋಪಾತ್, ಪಿತ್ತಜಾಯಾಂ ವಾ ವಿದಾಹೇನ ಪಿತ್ತಕೋಪಾತ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಪಸರ್ಗಜಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಜಾಸು| ನನು, ಮದ್ಯಜಾಽಪಿ ಸುಶ್ರುತೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಪಠಿತಾ, ತತ್ ಕಥಂ ಸಪ್ತೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ? ತಸ್ಯಾ ವಾತಜಾಯಾಮನ್ತರ್ಭಾವಾತ್; ಏವಂ ದೃಢಬಲಮತೇಽಪಿ||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತತ್ರೋಪಸರ್ಗಜಾಮಾಹ– ದೀನೇತ್ಯಾದಿ| ದೀನಸ್ವರಃ ಕ್ಷಾಮವಚನಃ, ಪ್ರತಾಮ್ಯನ್ ಮುಹ್ಯನ್, ದೀನಃ ಕ್ಲಾನ್ತಃ| ಉಪಸರ್ಗಾದಿತಿ ಉಪದ್ರವಾದ್ರೋಗಾತ್; ಉಪದ್ರವಶಬ್ದಶ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ರೋಗಮಾತ್ರೇಽಪಿ ವರ್ತತೇ, ಯಥಾ– “ನಿರೂಹೋಪದ್ರವಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩೮) ಇತ್ಯತ್ರ| ಕಷ್ಟಾ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಾ, ವ್ಯಾಧಿಕರ್ಷಿತದೇಹತ್ವಾತ್||೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತತ್ರೋಪಸರ್ಗಜಾಮಾಹ– ದೀನೇತ್ಯಾದಿ| ದೀನಸ್ವರಃ ಕ್ಷಾಮವಚನಃ, ಪ್ರತಾಮ್ಯನ್ ಮುಹ್ಯನ್, ದೀನಃ ಕ್ಲಾನ್ತಃ, ಉಪಸರ್ಗಾದಿತಿ ಉಪದ್ರವಾತ್ ರೋಗಾತ್, ಉಪದ್ರವಶಬ್ದಸ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ರೋಗಮಾತ್ರೇಽಪಿ ವರ್ತತೇ| ಯಥಾ– “ನಿರೂಹೋಪದ್ರವಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ” ಇತಿ| ಶೋಷಿಣೀ ಧಾತುಶೋಷಣಾತ್ಮಿಕಾ| ಸಾ ಕಷ್ಟಾ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಾ, ವ್ಯಾಧಿಕರ್ಷಿತದೇಹತ್ವಾತ್||೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಾನೇವೋಪಸರ್ಗಾನಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾತೀಸಾರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|೧೦|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾನೇವೋಪಸರ್ಗಾನಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾತೀಸಾರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಏತೈರ್ವ್ಯಾಧಿಭಿರ್ಗೃಹೀತದೇಹಾನಾಂ ನೃಣಾಮ್; ಅತ್ರ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಾನುರೋಧಃ|೧೦|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸರ್ವಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾ ವಾತಜಾದಯಃ, ಅತಿಪ್ರಸಕ್ತಾ ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ| ಘೋರೋಪದ್ರವಯುಕ್ತಾ ಮುಖಶೋಷಾದಿಭಿರ್ಬಲವದ್ಭಿರುಪದ್ರವೈಃ ಸಮನ್ವಿತಾ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಪ್ರಸಕ್ತಾ ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾ, ವಮಿಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಮಿತಿ ಶರೀರಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಧನಾಯ ವಮನಶೀಲಾನಾಮ್, ಘೋರೋಪದ್ರವಯುಕ್ತಾಃ ಶ್ವಾಸಶೋಷಾದಿಭಿರ್ಬಲವದ್ಭಿರುಪದ್ರವೈರ್ಯುಕ್ತಾ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ತಾ ಮರಣಕಾರಿಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃಷ್ಣಾನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನಟೀಕಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃಷ್ಣಾನಿದಾನಮ್||೧೬||