Adhikarana ਤਸ੍ਣਾਯਾ ਨਿਦਾਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥ ਤਸ੍ਣਾਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਭਯਸ਼੍ਰਮਾਭ੍ਯਾਂ ਬਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾ ਹ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਧਨੈਸ਼੍ਚ |
ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਵਾਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਨਰਾਣਾਂ ਤਾਲੁਪ੍ਰਪਨ੍ਨਂ ਜਨਯੇਤ੍ ਪਿਪਾਸਾਮ੍ |
ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਸ੍ਵਪਾਂਵਾਹਿਸੁ ਦੂਸਿਤੇਸੁ ਦੋਸੈਸ਼੍ਚ ਤਟ੍ ਸਮ੍ਭਵਤੀਹ ਜਨ੍ਤੋਃ ||੧||
ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ੍ਮਤਾਸ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਤਜਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਮਸਮੁਦ੍ਭਵਾ ਚ |
ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾ ਸਪ੍ਤਮਿਕੇਤਿ ਤਾਸਾਂ ਨਿਬੋਧ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਸ੍ਤੁ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੮) |
View original
अथ तृष्णानिदानम् |
भयश्रमाभ्यां बलसङ्क्षयाद्वा ह्यूर्ध्वं चितं पित्तविवर्धनैश्च |
पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् |
स्रोतस्स्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भवतीह जन्तोः ||१||
तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथा ह्यामसमुद्भवा च |
भक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਛਰ੍ਦੇਸ੍ਤਸ੍ਣੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਤਸ੍ਣਾਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਭਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਧਨੈਰਿਤਿ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲੋਸ੍ਣਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਰੋਧੋਪਵਾਸਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨ ਏਵ ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਭਯਸ਼੍ਰਮਬਲਕ੍ਸਯੈਃ ਕੁਪਿਤਃ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਰਤ੍ ਪਿਪਾਸਾਂ ਜਨਯਤਿ| ਤਾਲ੍ਵਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ; ਤੇਨ ਕ੍ਲੋਮਾਦ੍ਯਪਿ ਬੋਧ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯ ਪਿਪਾਸਾਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਰਸਵਾਹਿਨੀਸ਼੍ਚ ਧਮਨੀਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਗਲਤਾਲੁਕਕ੍ਲੋਮ੍ਨਃ| ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਨਣਾਂ ਦੇਹੇ ਕੁਰੁਤਸ੍ਤਸਾਮਤਿਬਲੌ ਤੌ ਤੁ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੨) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਨਕਫਾਮਜਾਨਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਅਪਾਂਵਾਹਿਸ੍ਵਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ‘ਦ੍ਵੇ ਉਦਕਵਹੇ’ (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੯) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨੈਵਂ, ਤਯੋਰੇਵਾਨੇਕਪ੍ਰਤਾਨਯੋਗਾਦਿਤਿ| ਦੋਸੈਰਿਤਿ ਅਨ੍ਨਕਫਾਮੈਃ, ਦੁਸ੍ਟਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਵਾਨ੍ਨਾਮਯੋਰਪਿ ਦੋਸਤ੍ਵਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ | ਤਿਸ੍ਰ ਇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍| ਕ੍ਸਤਜੇਤਿ ਕ੍ਸਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵ੍ਰਣਿਨਾਂ ਯਾ ਭਵਤਿ| ਚਤੁਰ੍ਥੀਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚਤਸਣਾਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਬੋਧਯਤਿ, ਅਨ੍ਯਾਸਾਂ ਤੁ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍||੧-੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਛਰ੍ਦੇਸ੍ਤਸ੍ਣੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਤਸ੍ਣਾਨਿਦਾਨਂ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਭਯਸ਼੍ਰਮਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਵਿਵਰ੍ਧਨੈਃ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲੋਸ੍ਣਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਰੋਧੋਪਵਾਸਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਹਦਿ ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਭਯਸ਼੍ਰਮਬਲਕ੍ਸਯੈਃ ਕੁਪਿਤਃ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ ਪਿਪਾਸਾਂ ਜਨਯੇਤ੍| ਤਾਲੁਪ੍ਰਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਸਵਾਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਾਲੁਗਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਲ੍ਵਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਮ੍; ਤੇਨ ਕ੍ਲੋਮਗਤਮਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯ ਪਿਪਾਸਾਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਰਸਵਾਹਿਨੀਸ਼੍ਚ ਧਮਨੀਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਗਲਤਾਲੁਕਕ੍ਲੋਮ੍ਨਃ| ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਨਣਾਂ ਦੇਹੇ ਕੁਰੁਤਸ੍ਤਸਾਮਤਿਬਲੌ ਤੌ ਤੁ” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਨਕਫਜਾਮਜਾਨਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਦ੍ਵੇ ਉਦਕਵਹੇ” ਇਤਿ| ਮੈਵਂ, ਤਯੋਰੇਵਾਨੇਕਪ੍ਰਤਾਨਯੋਗਾਦਿਤਿ| ਅਨ੍ਨਕਫਾਮੈਃ, ਦੁਸ੍ਟਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਨ੍ਨਾਮਯੋਰਪਿ ਦੋਸਤ੍ਵਮਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਤਿਸ੍ਰ ਇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ, ਕ੍ਸਤਜੇਤਿ ਕ੍ਸਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵ੍ਰਣਿਨਾਂ ਯਾ ਭਵਤਿ, ਚਤੁਰ੍ਥੀਤ੍ਯਨੇਨ ਚੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤਿਸਣਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਬੋਧਯਤਿ, ਅਨ੍ਯਾਸਾਂ ਤੁ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਕ੍ਸਯਾਦਨ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਮੀ, ਆਮਸਮੁਦ੍ਭਵਾ ਸਸ੍ਠੀ, ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾ ਸਪ੍ਤਮਿਕੇਤਿ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਤਾਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਜਾਨੀਹਿ||੧-੨||
Adhikarana ਵਾਤਜਤਸ੍ਣਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩) · Śloka ੩
ਕ੍ਸਾਮਾਸ੍ਯਤਾ ਮਾਰੁਤਸਮ੍ਭਵਾਯਾਂ ਤੋਦਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰਃਸੁ ਚਾਪਿ |
ਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧੋ ਵਿਰਸਂ ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ੀਤਾਭਿਰਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਵਿਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੮) |
View original
क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि |
स्रोतोनिरोधो विरसं च वक्त्रं शीताभिरद्भिश्च विवृद्धिमेति ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਜਾਮਾਹ– ਕ੍ਸਾਮਾਸ੍ਯਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਾਮਾਸ੍ਯਤਾ ਸ਼ੁਸ੍ਕਦੀਨਮੁਖਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧੋ ਰਸਾਮ੍ਬੁਵਾਹਿਧਮਨੀਨਿਰੋਧਃ| ਸ਼ੀਤਾਭਿਰਦ੍ਭਿਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਾਯੋਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਨੁਪਸ਼ਯਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਚਕਾਰਾਚ੍ਚਰਕੋਕ੍ਤਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਃ ਸ਼ਿਰਸੋ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੁਸ੍ਕਗਲਤਾਲੁਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੨) ਇਤਿ||੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਜਾਂ ਤਸ੍ਣਾਮਾਹ– ਕ੍ਸਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਾਮਾਸ੍ਯਤਾ ਸ਼ੁਸ੍ਕਦੀਨਮੁਖਤ੍ਵਂ, ਵਕ੍ਤੁਂ ਚਰ੍ਵਿਤੁਂ ਵਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਕੇ| ਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰਃਸ੍ਵਿਤਿ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਵਾ, ਤੋਦੋ ਵ੍ਯਥਾਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇਨ ਬਹੁਵਚਨਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧਃ ਰਸਾਮ੍ਬੁਵਾਹਿਧਮਨੀਨਿਰੋਧਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਰਵਣਮਿਤਿ| ਸ਼ੀਤਾਭਿਰਦ੍ਭਿਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਾਯੋਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਤੇਨ ਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਨੁਪਸ਼ਯਸ੍ਯ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ; ਚਕਾਰਾਚ੍ਚਰਕੋਕ੍ਤਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੩||
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਜਤਸ੍ਣਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਮੂਰ੍ਛਾਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸਵਿਲਾਪਦਾਹਾ ਰਕ੍ਤੇਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਸਃ |
ਸ਼ੀਤਾਭਿਨਨ੍ਦਾ ਮੁਖਤਿਕ੍ਤਤਾ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਿਕਾਯਾਂ ਪਰਿਦੂਯਨਂ ਚ ||੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੮) |
View original
मूर्छान्नविद्वेषविलापदाहा रक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः |
शीताभिनन्दा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिदूयनं च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਜਾਮਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਵਿਲਾਪੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰਲਾਪਃ| ਪ੍ਰਤਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਸਃ ਅਤੀਵ ਮਹਤੀ ਤਸ੍ਣਾ| ਸ਼ੀਤਾਭਿਨਨ੍ਦਾ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ, ‘ਗੁਰੋਸ਼੍ਚ ਹਲਃ’ ਇਤ੍ਯਕਾਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਪਰਿਦੂਯਨਮੁਪਤਾਪਃ, ‘ਪਰਿਧੂਮਨਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠੇਨ੍ਤਃਕ੍ਸੋਭਣਂ, ਧੂਮਨਿਰ੍ਗਮ ਇਵ ਵਾ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਪੀਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਯੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ||੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਜਾਮਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਲਾਪੋ ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਭਾਸਣਂ, ਰਕ੍ਤੇਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ, ਪ੍ਰਤਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਸ ਇਤਿ ਅਤਿਮਹਤੀ ਤਸ੍ਣਾ, ਸ਼ੀਤਾਭਿਨਨ੍ਦਾ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ, ਪਰਿਦੂਯਨਮੁਪਤਾਪਃ, ‘ਪਰਿਧੂਪਨਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਤਃਕ੍ਸੋਭਣਂ ਧੂਮਸ੍ਯੋਦ੍ਗਿਰਣਮਿਵ ,ਚਕਾਰਾਤ੍ਪੀਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਾਦਯੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ||੪||
Adhikarana ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਤਸ੍ਣਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਬਾਸ੍ਪਾਵਰੋਧਾਤ੍ ਕਫਸਂਵਤੇਗ੍ਨੌ ਤਸ੍ਣਾ ਬਲਾਸੇਨ ਭਵੇਤ੍ਤਥਾ ਤੁ |
ਨਿਦ੍ਰਾ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾ ਚ ਤਸ੍ਣਾਰ੍ਦਿਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੮) |
View original
बाष्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेत्तथा तु |
निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तृष्णार्दितः शुष्यति चातिमात्रम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਮਾਹ– ਬਾਸ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਕਾਰਣਕੁਪਿਤੇਨ ਕਫੇਨੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦਾਚ੍ਛਾਦਿਤੇਨ੍ਤਰਗ੍ਨੌ ਕਫਾਵਰੁਦ੍ਧਬਾਸ੍ਪੇਣ ਪਾਵਕੋਸ੍ਮਣਾਧੋਗਤੇਨਾਮ੍ਬੁਵਹਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੋਸਣਾਤ੍ ਕਫਜਾ ਤਸ੍ਣਾ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ, ਕਫਜਾ ਤਸ੍ਣਾਨੁਪਪਨ੍ਨਾ? ਕਫਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕੇਵਲਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਪਿਪਾਸਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਯੋਗਾਤ੍, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰੇਵ ਤਸ੍ਣਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਵਾਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਨਰਾਣਾਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਨਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਿਨਾ ਤਰ੍ਸਃ ਪਵਨਾਦ੍ਵਾ, ਤੌ ਹਿ ਸ਼ੋਸਣੇ ਹੇਤੂ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੨) ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਮਦ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਗੁਣਾਵਮ੍ਬੁਵਹਾਨਿ ਤੁ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸ਼ੋਸਯੇਯਾਤਾਂ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) ਇਤਿ| ਅਤ ਆਹ– ਤਥੇਤਿ| ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਕਫਾਦਗ੍ਨੇਰ੍ਬਾਸ੍ਪਾਵਰੋਧਾਦਿਨਾ, ਨਤੁ ਸ੍ਵਗੁਣੇਨ; ਅਤ ਏਵ ਚਰਕੇ ਕਫਜਾ ਤਸ੍ਣਾ ਨ ਪਠਿਤੈਵ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਂ ਪਠਿਤਾ, ਹਾਰੀਤੇਨਾਪਿ ਸਪਿਤ੍ਤੇਨੈਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤਸ੍ਣਾ ਪਠਿਤਾ ਨ ਤੁ ਕੇਵਲੇਨ| ਯਦਾਹ– “ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਜੀਰ੍ਣੈਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਹੋਸ੍ਮਣਾ| ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਾਮ੍ਬੁਵਹਂ ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਸ੍ਣਾਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਨ੍ਨਣਾਮ੍|| ਸ਼ਿਰਸੋ ਗੌਰਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਵਦਨਸ੍ਯ ਚ| ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਃ ਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਚ ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਚ|| ਏਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾਂ ਕਫਸਮੁਦ੍ਭਵਾਮ੍|” ਇਤਿ||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਮਾਹ– ਬਾਸ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਕਾਰਣਕੁਪਿਤੇਨ ਕਫੇਨ ਸਂਵਤੇ ਉਪਰਿਸ੍ਟਾਦਾਚ੍ਛਾਦਿਤੇਨ੍ਤਰਗ੍ਨੌ ਕਫਾਵਰੁਦ੍ਧਬਾਸ੍ਪੇਣ ਅਧੋਗਤਾਨਾਮਮ੍ਬੁਵਾਹਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ਼ੋਸਣਾਤ੍ ਕਫਜਾ ਤਸ੍ਣਾ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ ਕਫੇਨ ਤਸ੍ਣਾਨੁਪਪਨ੍ਨਾ? ਕਫਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕੇਵਲਦ੍ਰਵਭੂਤਸ੍ਯ ਪਿਪਾਸਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰੇਵ ਤਸ੍ਣਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਵਾਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਨਰਾਣਾਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਨਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਿਨਾ ਹਿ ਤਰ੍ਸਃ ਪਵਨਾਦ੍ਵਾ ਤੌ ਹਿ ਸ਼ੋਸਣੇ ਹੇਤੂ” ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ “ਮਦ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯੌ ਗੁਣਾਵਮ੍ਬੁਵਹਾਨਿ ਚ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸ਼ੋਸਯੇਯਾਤਾਂ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ” ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਹ– ਤਥੇਤਿ| ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਕਫਾਦਗ੍ਨੇਰ੍ਬਾਸ੍ਪਾਵਰੋਧਾਦਿਨਾ ਨ ਤੁ ਸ੍ਵਗੁਣੇਨ, ਅਤ ਏਵ ਚਰਕੇਣ ਕਫਜਾ ਤਸ੍ਣਾ ਨ ਪਠਿਤੈਵ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਂ ਪਠਿਤਾ, ਹਾਰੀਤੇਨਾਪਿ ਸਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੈਵ ਤਸ੍ਣਾ ਪਠਿਤਾ ਨ ਤੁ ਕੇਵਲਾ| “ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਜੀਰ੍ਣੈਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਹੋਸ੍ਮਣਾ| ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਾਮ੍ਬੁਵਹਂ ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਸ੍ਣਾਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਨ੍ਨਣਾਮ੍|| ਸ਼ਿਰਸੋ ਗੌਰਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਵਦਨਸ੍ਯ ਚ| ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਃ ਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਚ ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਚ|| ਲਿਙ੍ਗੈਰੇਤੈਰ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾਂ ਕਫਸਮੁਦ੍ਭਵਾਮ੍” | ਤਯਾ ਤਸ੍ਣਯਾ ਪੀਡਿਤੋ ਮਨੁਸ੍ਯੋਤਿਤਰਾਂ ਕਸ਼ੋ ਭਵਤਿ, ਧਾਤੂਨਾਮਨੁਪਚਯਾਤ੍||੫||
Adhikarana ਕ੍ਸਤਜਤਸ੍ਣਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਕ੍ਸਤਸ੍ਯ ਰੁਕ੍ਸ਼ੋਣਿਤਨਿਰ੍ਗਮਾਭ੍ਯਾਂ ਤਸ੍ਣਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਕ੍ਸਤਜਾ ਮਤਾ ਤੁ |੬|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੮) |
View original
क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु |६|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸਤਜਾਮਾਹ– ਕ੍ਸਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਕ੍ਸਤਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ|੬|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸਤਜਾਮਾਹ– ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਕ੍ਸਤਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਰੁਕ੍ਪੀਡਨਾਚ੍ਛੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਣਾ ਜਾਯਤੇ| ਸਾ ਕ੍ਸਤਸਮ੍ਭਵਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ|੬|–
Adhikarana ਕ੍ਸਯਜਤਸ੍ਣਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬-੭) · Śloka ੭
ਰਸਕ੍ਸਯਾਦ੍ਯਾ ਕ੍ਸਯਸਮ੍ਭਵਾ ਸਾ ਤਯਾਭਿਭੂਤਸ਼੍ਚ ਨਿਸ਼ਾਦਿਨੇਸੁ ||੬||
ਪੇਪੀਯਤੇਮ੍ਭਃ ਸ ਸੁਖਂ ਨ ਯਾਤਿ ਤਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦਿਤਿ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ |
ਰਸਕ੍ਸਯੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਤਸ੍ਯਾਮਸ਼ੇਸੇਣ ਭਿਸਗ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੮) |
View original
रसक्षयाद्या क्षयसम्भवा सा तयाऽभिभूतश्च निशादिनेषु ||६||
पेपीयतेऽम्भः स सुखं न याति तां सन्निपातादिति केचिदाहुः |
रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸਯਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਨੇਕਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਯਨ੍ਨਾਹ– ਰਸਕ੍ਸਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੇਪੀਯਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਪਿਬਤਿ; ਏਤਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਂ, ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਣਾਸੁ ਤਥਾਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸਤਤਂ ਯਃ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾਰਿ ਨ ਤਪ੍ਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ| ਪੁਨਃ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ ਤੋਯਂ ਚ ਤਂ ਤਸ੍ਣਾਰ੍ਦਿਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੮) ਇਤਿ| ਰਸਕ੍ਸਯੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਰਸਕ੍ਸਯੇ ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਤਸ੍ਣਾ ਚ|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸਯਜਾਯਾਮ੍| ਅਸ਼ੇਸੇਣ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ||੬-੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸਯਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਨੇਕਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਯਨ੍ਨਾਹ– ਰਸਕ੍ਸਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਕ੍ਸਯੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਤਸ੍ਯਾਮਸ਼ੇਸੇਣ ਭਿਸਗ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍| ਰਸਕ੍ਸਯਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਭਵਤਿ, ਸਾ ਕ੍ਸਯਜਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਤਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਜਲਂ ਪੇਪੀਯਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਪਿਬਤਿ, ਪਰਂ ਸੁਖਂ ਨ ਲਭਤੇ, ਜਲੇਨ ਤਪ੍ਤੋ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਂ, ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਣਾਸੁ ਤਥਾਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਾਂ ਕੇਚਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਤਤਂ ਯਃ ਪਿਬੇਤ੍ਤੋਯਂ ਨ ਤਪ੍ਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ| ਪੁਨਃ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ ਤੋਯਂ ਚ ਤਂ ਤਸ੍ਣਾਰ੍ਦਿਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍” ਇਤਿ| ਰਸਕ੍ਸਯੋਕ੍ਤਾਨਿ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਨਿ– ਤਥਾ ਚ “ਰਸਕ੍ਸਯੇ ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ ਤਸ੍ਣਾ ਚ” ਇਤਿ| ਏਤਾਨਿ ਸਮਸ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੬-੭||
Adhikarana ਆਮਜਤਸ੍ਣਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮) · Śloka ੮
ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਮਸਮੁਦ੍ਭਵਾ ਚ ਹਚ੍ਛੂਲਨਿਸ੍ਠੀਵਨਸਾਦਕਰ੍ਤ੍ਰੀ |੮|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੮) |
View original
त्रिदोषलिङ्गाऽऽमसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री |८|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਆਮਜਾਮਾਹ– ਤ੍ਰਿਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਾ| ਆਮਾਦਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਕੋਪਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ|੮|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਆਮਜਾਮਾਹ– ਤ੍ਰਿਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਾ| ਸਾਦੋਙ੍ਗਾਨਾਮ੍| ਏਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਆਮੇ ਹਿ ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਕੋਪਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਬਲਵਾਨ੍ਭਵੇਤ੍” ਇਤਿ|੮|–
Adhikarana ਭੁਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਤਸ੍ਣਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮) · Śloka ੮
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਤਥਾਮ੍ਲਂ ਲਵਣਂ ਚ ਭੁਕ੍ਤਂ ਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਮੇਵਾਸ਼ੁ ਤਸਾਂ ਕਰੋਤਿ ||੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੮) |
View original
स्निग्धं तथाऽम्लं लवणं च भुक्तं गुर्वन्नमेवाशु तृषां करोति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਭੁਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾਮਾਹ– ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਕਟੁ ਚ, ਨਤੁ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਮਧੁਰਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਰੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਗੁਰੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਰੁ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਦਢਬਲੇਨ ਤੁ ਪਞ੍ਚ ਤਸ੍ਣਾਃ ਪਠਿਤਾਃ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯਾਮੋਪਸਰ੍ਗਜਾਃ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੨) ਇਤਿ; ਤਤ੍ਰ, ਕਫਜਾ ਆਮਜਾਯਾਮੇਵਾਵਰੁਦ੍ਧਾ; ਕ੍ਸਤਜਾ ਵਾਤਜਾਯਾਂ; ਭਕ੍ਤਜਾ ਚ ਵਾਤਜਾਯਾਂ, ਭਕ੍ਤਾਵਰਣੇਨ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍; ਪਿਤ੍ਤਜਾਯਾਂ ਵਾ, ਵਿਦਾਹੇਨ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੋਪਸਰ੍ਗਜਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਜਾਸੁ| ਨਨੁ, ਮਦ੍ਯਜਾਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭) ਪਠਿਤਾ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸਪ੍ਤੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ? ਸਤ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਾਯਾਮਵਰੋਧਃ, ਏਵਂ ਦਢਬਲਮਤੇਪਿ||੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾਮਾਹ– ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਕਟੁ ਚ, ਨ ਤੁ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਮਧੁਰਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਰੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਗੁਰੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਰੁ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਦਢਬਲੇਨ ਤੁ ਪਞ੍ਚ ਤਸ੍ਣਾ ਉਕ੍ਤਾਃ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯਾਮੋਪਸਰ੍ਗਜਨਿਤਾ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਕਫਜਾਯਾਮਾਮਜਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਾ, ਵਾਤਾਜਾਯਾਂ ਕ੍ਸਤਜਾ; ਭਕ੍ਤਜਾਪਿ ਵਾਤਜਾਯਾਂ, ਭਕ੍ਤਾਵਰਣੇਨ ਵਾਤਕੋਪਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਜਾਯਾਂ ਵਾ ਵਿਦਾਹੇਨ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਾਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੋਪਸਰ੍ਗਜਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਜਾਸੁ| ਨਨੁ, ਮਦ੍ਯਜਾਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਪਠਿਤਾ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸਪ੍ਤੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ? ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਤਜਾਯਾਮਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍; ਏਵਂ ਦਢਬਲਮਤੇਪਿ||੮||
Adhikarana ਉਪਸਰ੍ਗਜਤਸ੍ਣਾਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਸ੍ਣੋਪਸਰ੍ਗਾਸ਼੍ਚ (੯) · Śloka ੯
ਦੀਨਸ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਨ੍ ਦੀਨਃ ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਵਕ੍ਤ੍ਰਗਲਤਾਲੁਃ |
ਭਵਤਿ ਖਲੁ ਯੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸਾ ਸ਼ੋਸਿਣੀ ਕਸ੍ਟਾ ||੯||
View original
दीनस्वरः प्रताम्यन् दीनः संशुष्कवक्त्रगलतालुः |
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा ||९||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਤ੍ਰੋਪਸਰ੍ਗਜਾਮਾਹ– ਦੀਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੀਨਸ੍ਵਰਃ ਕ੍ਸਾਮਵਚਨਃ, ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਨ੍ ਮੁਹ੍ਯਨ੍, ਦੀਨਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਃ| ਉਪਸਰ੍ਗਾਦਿਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਦ੍ਰੋਗਾਤ੍; ਉਪਦ੍ਰਵਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਰੋਗਮਾਤ੍ਰੇਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਯਥਾ– “ਨਿਰੂਹੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੩੮) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ| ਕਸ੍ਟਾ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਾ, ਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸਿਤਦੇਹਤ੍ਵਾਤ੍||੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਤ੍ਰੋਪਸਰ੍ਗਜਾਮਾਹ– ਦੀਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੀਨਸ੍ਵਰਃ ਕ੍ਸਾਮਵਚਨਃ, ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਨ੍ ਮੁਹ੍ਯਨ੍, ਦੀਨਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਃ, ਉਪਸਰ੍ਗਾਦਿਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਤ੍ ਰੋਗਾਤ੍, ਉਪਦ੍ਰਵਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਰੋਗਮਾਤ੍ਰੇਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਯਥਾ– “ਨਿਰੂਹੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ” ਇਤਿ| ਸ਼ੋਸਿਣੀ ਧਾਤੁਸ਼ੋਸਣਾਤ੍ਮਿਕਾ| ਸਾ ਕਸ੍ਟਾ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਾ, ਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸਿਤਦੇਹਤ੍ਵਾਤ੍||੯||
Adhikarana ਤਸ੍ਣੋਪਸਰ੍ਗਰੋਗਾਃ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਜ੍ਵਰਮੋਹਕ੍ਸਯਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦ੍ਯੁਪਸਸ੍ਟਦੇਹਾਨਾਮ੍ |੧੦|
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੨) |
View original
ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् |१०|
(च. चि. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਾਨੇਵੋਪਸਰ੍ਗਾਨਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤੀਸਾਰਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|੧੦|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਾਨੇਵੋਪਸਰ੍ਗਾਨਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤੀਸਾਰਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਏਤੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਰ੍ਗਹੀਤਦੇਹਾਨਾਂ ਨਣਾਮ੍; ਅਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਨੁਰੋਧਃ|੧੦|–
Adhikarana ਅਸਾਧ੍ਯਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਵਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਰੋਗਕਸ਼ਾਨਾਂ ਵਮਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮ੍ |
ਘੋਰੋਪਦ੍ਰਵਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮਰਣਾਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ||੧੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੨) |
View original
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रयुक्तानाम् |
घोरोपद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः ||१०||
(च. चि. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾ ਵਾਤਜਾਦਯਃ, ਅਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਅਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਃ| ਘੋਰੋਪਦ੍ਰਵਯੁਕ੍ਤਾ ਮੁਖਸ਼ੋਸਾਦਿਭਿਰ੍ਬਲਵਦ੍ਭਿਰੁਪਦ੍ਰਵੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਅਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾ, ਵਮਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਾਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਧਨਾਯ ਵਮਨਸ਼ੀਲਾਨਾਮ੍, ਘੋਰੋਪਦ੍ਰਵਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ੋਸਾਦਿਭਿਰ੍ਬਲਵਦ੍ਭਿਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਤਾ ਮਰਣਕਾਰਿਕਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੧੬
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਤਸ੍ਣਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने तृष्णानिदानं समाप्तम् ||१६||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਸ੍ਣਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਟੀਕਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਸ੍ਣਾਨਿਦਾਨਮ੍||੧੬||