൧൩. സ്വരഭേദനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പ്രാണോദാനദുഷ്ടിസാധര്മ്യാത് ശ്വാസേ ച സ്വരഭേദോ ഭവതീതി ശ്വാസാനന്തരം സ്വരഭേദമാഹ– അത്യുച്ചഭാഷണേത്യാദി| അധ്യയനമുച്ചൈര്വേദാദിപാഠഃ, അഭിഘാതഃ കണ്ഠാദിദേശേ ലഗുഡാദിഭിരാഘാതഃ, ഏതൈഃ സന്ദൂഷണൈരന്യൈശ്ച യഥാസ്വം വാതാദികോപനൈഃ, വിഷം തു സര്വദോഷപ്രകോപണമേവ| സ്രോതഃസു സ്വരവഹേഷു ചതുര്ഷു; യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ദ്വാഭ്യാം ഭാഷതേ, ദ്വാഭ്യാം ഘോഷം കരോതി” (സു. ശാ. അ. ൯) ഇതി; ഭാഷണഘോഷണയോരല്പത്വമഹത്ത്വാഭ്യാം ഭേദഃ| പ്രതിഷ്ഠാം സ്ഥിതിം, വൃദ്ധിം വാ| സ ഇതി സ്വരഭേദഃ; ഷഡ്വിധോ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതക്ഷയമേദോജഭേദാത്||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഹിക്കാശ്വാസൌ പ്രാണോദാനദുഷ്ട്യാ സമ്ഭവതഃ, തദ്ദുഷ്ടിസാധര്മ്യാത് ശ്വാസാനന്തരം സ്വരഭേദമാഹ– അത്യുച്ചേത്യാദി| അധ്യയനമുച്ചൈര്വേദാദിപാഠഃ; അഭിഘാതഃ കണ്ഠപ്രദേശേ ലഗുഡാദിഭിഃ, അഥവാ ബലേന ഛര്ദിജനിതഃ, അഥവാऽസ്ഥ്യാദികഠിനഭോജ്യജനിതഃ| വിഷതസ്തു ത്രിദോഷപ്രകോപഃ| സ്രോതഃസു സ്വരവഹേഷു ചതുര്ഷു, യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ദ്വാഭ്യാം ഭാഷതേ, ദ്വാഭ്യാം ഘോഷം കരോതി” ഇതി; ഭാഷണഘോഷണയോരല്പത്വമഹത്ത്വാഭ്യാം ഭേദഃ| ഏതൈഃ സന്ദൂഷണൈരന്യൈശ്ച യഥാസ്വം വാതാദികോപനൈര്ദോഷാസ്തേഷു സ്രോതഃസു പ്രതിഷ്ഠാം സ്ഥിതിം വൃദ്ധിം വാ ഗതാഃ സ്വരം ഹന്യുഃ| സ സ്വരഭേദഃ ഷഡ്വിധ ഇതി വാതപിത്തകഫസന്നിപാത ക്ഷയമേദോജനിത ഇതി ഭേദാത്||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതികമാഹ– വാതേനേത്യാദി| കൃഷ്ണത്വം മൂത്രാദിഷു സ്വരഭേദാരമ്ഭകദോഷസ്യ സര്വാങ്ഗവ്യാപകത്വാത്, അര്ശോവത്| ഭിന്നം ഭിന്നസ്വരം, തദേവാഹ– ഗര്ദഭവത് ഖരമിതി; ഖരം നിഷ്ഠുരമ്, ഉദ്വേജകമിതി യാവത്|൨|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതികമാഹ– വാതേനേത്യാദി| കൃഷ്ണത്വം സ്വരഭേദാരമ്ഭകദോഷസ്യ സര്വാങ്ഗവ്യാപകത്വാത്, അര്ശോവത്| ഭിന്നം ഭിന്നസ്വരം, ഗര്ദഭസ്വരവത് സ്വരം ഖരമുദ്വേജകമിതി യാവത്| അന്യേ ഗര്ദഭവത്സ്വരമിത്യത്ര ഗര്ദഭവത്ഖരമിതി പഠന്തി, ഗര്ദഭസ്യ വചനാഭാവാത്; ‘കണ്ഠേന’ ഇതി ശേഷഃ|൨|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികമാഹ– പിത്തേനേത്യാദി| ഗലേനേതി വിശേഷ്യോപദര്ശനം, ദാഹസമന്വിതേനേതി വിശേഷണസ്യ വിശേഷ്യാധീനപ്രതീതത്വാത്; ഗലഃ സദാഹോ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൈത്തികമാഹ– പിത്തേനേത്യാദി| ഗലസ്തസ്യ സദാഹോ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ബ്രൂയാദിത്യാദി| ദിവാ വിശേഷാദിതി ദിനേ സൂര്യരശ്മിഭിഃ കഫസ്യ മന്ദീഭാവാദ്വിശേഷാദ്വിശിഷ്ടം വദതീത്യര്ഥഃ| ‘ദിവാവിശേഷ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ|൩|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കഫജമാഹ-ബ്രൂയാദിത്യാദി| ബ്രൂയാദിത്യത്ര കൃച്ഛ്രാദിതി കേചിത്പഠന്തി|൩|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാന്നിപാതികമാഹ– സര്വാത്മക ഇത്യാദി| സര്വവികാരസമ്പദിതി ഉക്തവാതാദിസ്വരഭേദലിങ്ഗയോഗഃ| തം ചാപ്യസാധ്യമിതി അപിശബ്ദോ ഭിന്നക്രമേ, അസാധ്യമപി; തേന “സര്വജേ ക്ഷയജേ ചാപി പ്രത്യാഖ്യായാചരേത് ക്രിയാമ്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൩) ഇതി സുശ്രുതവചനമുപപന്നം ഭവതീതി||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സന്നിപാതജമാഹ– സര്വവികാരസമ്പദിത്യാദി| ഉക്തവാതാദിസ്വരഭേദലിങ്ഗാനി| തം ചാപ്യസാധ്യമിതി അപിശബ്ദോ ഭിന്നക്രമഃ| അസാധ്യമപി; തേന “സര്വജേ ക്ഷയജേ ചാപി പ്രത്യാഖ്യായാചരേത് ക്രിയാമ്” ഇതി സുശ്രുതവചനമുപപന്നം ഭവതീതി||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ക്ഷയജമാഹ– ധൂപ്യേതേത്യാദി| ധൂപ്യേത വാഗിതി സധൂമേവ നിര്ഗച്ഛന്തീ വേദനായാऽനുഭൂയതേ| ക്ഷയകൃത ഇതി ധാതുക്ഷയകൃത സ്വരഭേദേ| ക്ഷയമാപ്നുയാച്ച വാഗിതി പദച്ഛേദഃ| ഏഷ ച യദാ ഹതവാഗ്ഭവതി ഓജഃക്ഷയാദ്വചനാക്ഷമസ്തദാ ന സാധ്യതേ, അന്യഥാ തു സാധ്യഃ; തേന പ്രത്യാഖ്യായ ക്രിയാകരണമുപപന്നം ഭവതി| ‘ഏഷു ചാപി’ ഇതി പാഠേ വാതാദിസ്വരഭേദേഷു മധ്യേ ഹതവാഗസാധ്യഃ, കിന്ത്വയം പാഠഷ്ടീകാകാരൈര്ന വ്യാഖ്യാതഃ|൪|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ക്ഷയജമാഹ– ധൂമ്യേത വാഗിതി| സധൂമേനേവ നിര്ഗച്ഛന്തീ വേദനയാऽനുഭൂയതേ, ‘ധൂമാവതേ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| ക്ഷയകൃത ഇതി ധാതുക്ഷയകൃതേ സ്വരഭേദേ| ക്ഷയമാപ്നുയാച്ച വാഗിതി പദച്ഛേദഃ, വചനം ക്ഷയമാപ്നുയാത് ‘വാതാത്’ ഇതി ശേഷഃ| സ ഏവ യദാ ഹതവാക് ഓജഃക്ഷയാദ്വചനാക്ഷമഃ, തദാ ന സാധ്യഃ, അന്യഥാ തു സാധ്യഃ| അന്യേ ‘ഏഷു ച’ ഇതി പഠന്തി; തതശ്ചൈഷു വാതാദിസ്വരഭേദേഷു മധ്യേ ഹതവാഗസാധ്യഃ; കിം ത്വയം പാഠഷ്ടീകാകാരൈര്ന സ്വീകൃതഃ|൪|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മേദോജലക്ഷണമാഹ– അന്തര്ഗതേത്യാദിനാ| അന്തര്ഗതസ്വരമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്; ‘അന്തര്ഗതം സ്വരമ്’ ഇതി പാഠേ തു കണ്ഠസ്യാന്തര്ഗതം യഥാ ഭവതി തഥാ സ്വരം വചനം വദതീതി യോജ്യം; ‘അന്തര്ഗലമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ഗലസ്യാന്തരിതി അന്തര്ഗലം സ്വരം വദതീത്യര്ഥഃ| ദിഗ്ധഗല ഇതി ശ്ലേഷ്മണാ മേദസാ വാ ലിപ്തഗല ഇത്യര്ഥഃ| തൃഷാര്തശ്ച മേദോരുദ്ധസ്രോതസ്ത്വാത്||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മേദോജമാഹ– അന്തരിത്യാദി| അന്തര്ഗതസ്വരമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്; തേന കണ്ഠസ്ഥാന്തര്ഗതം യഥാ ഭവതി തഥാ സ്വരം വചനം വദതീതി യോജ്യമ്| ‘അന്യേ അന്തര്ഗലമ്’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര ഗലസ്യ അന്തഃ അന്തര്ഗലം, തദ്ഗതം സ്വരം വദതീത്യര്ഥഃ| മേദോന്വയാന്മേദഃസമ്ബന്ധാത്| ‘മേദശ്ചയാത്’ ഇതി കേചിത്പാഠാന്തരം പഠന്തി, മേദശ്ചയാന്മേദോവൃദ്ധേരിതി; ‘ഭേദഃക്ഷയാത്’ ഇതി പാഠാന്തരമ്, അത്ര സ്വരശബ്ദോ ലുപ്തോ മധ്യേऽതിദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന മേദസാ സ്വരക്ഷയാദിത്യര്ഥഃ| ദിഗ്ധഗല ഇതി ശ്ലേഷ്മണാ മേദസാ വാ ലിപ്തഗല ഇത്യര്ഥഃ| തൃഷാര്ത ഇതി മേദോരുദ്ധസ്രോതസ്ത്വാത്||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉക്തവാതാദിജാനാമേവാവസ്ഥായാമസാധ്യത്വമാഹ– ക്ഷീണസ്യേത്യാദിനാ സഹോപജാത ഇത്യന്തേന| ക്ഷീണസ്യ ക്ഷീണമാംസസ്യ| കൃശസ്യ അബലസ്യ| സഹോപജാതോ ജന്മപ്രഭൃതിബദ്ധഃ, ‘കാകസ്വര’ ഇതി ലോകേ| ‘സഹോപജാതഃ’ ഇത്യത്ര ‘മദോപജാതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്, മദോ രോഗവിശേഷഃ| മേദസ്വിനോऽതിസ്ഥൂലസ്യ മേദസാऽऽവൃതസ്രോതസ്ത്വേന യോ ജാതഃ; അമേദസ്വിനസ്തു മേദോദുഷ്ട്യാ ജാതഃ സ സാധ്യഃ പൂര്വമുക്ത ഇതി ന വിരോധഃ| സര്വസമുദ്ഭവശ്ചാവഗാഢഃ സമ്പൂര്ണലിങ്ഗോ വാऽസാധ്യോ ദ്രഷ്ടവ്യ ഇതി||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യമാഹ– ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| ക്ഷീണസ്യ അബലസ്യ, കൃശസ്യ ക്ഷീണമാംസസ്യ, സഹജോപജാതഃ ജന്മപ്രതിബദ്ധഃ, സ ച കാകസ്വര ഇതി ലോകേ; ‘സഹജോപജാത’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘സ മദോപജാത’ ഇതി പഠന്ത്യന്യേ; തത്ര മദോ രോഗവിശേഷഃ| മേദസ്വിന ഇതി അതിസ്ഥൂലസ്യ മേദസാവൃതസ്രോതസ്ത്വേന യോ ജാതഃ, മേദസ്വിനസ്തു മേദോവൃദ്ധ്യാ യോ ജാതഃ സോऽസാധ്യഃ പൂര്വമുക്തമിതി ന വിരോധഃ| സര്വസമുദ്ഭവശ്ചാവഗാഢഃ സമ്പൂര്ണലിങ്ഗോ വാऽസാധ്യോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം സ്വരഭേദനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇത്യാതങ്കദര്പണേ നിദാനവ്യാഖ്യായാം സ്വരഭേദനിദാനമ്||൧൩||