೧೩. ಸ್ವರಭೇದನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ರಾಣೋದಾನದುಷ್ಟಿಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಶ್ವಾಸೇ ಚ ಸ್ವರಭೇದೋ ಭವತೀತಿ ಶ್ವಾಸಾನನ್ತರಂ ಸ್ವರಭೇದಮಾಹ– ಅತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಯನಮುಚ್ಚೈರ್ವೇದಾದಿಪಾಠಃ, ಅಭಿಘಾತಃ ಕಣ್ಠಾದಿದೇಶೇ ಲಗುಡಾದಿಭಿರಾಘಾತಃ, ಏತೈಃ ಸನ್ದೂಷಣೈರನ್ಯೈಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಾತಾದಿಕೋಪನೈಃ, ವಿಷಂ ತು ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಮೇವ| ಸ್ರೋತಃಸು ಸ್ವರವಹೇಷು ಚತುರ್ಷು; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭಾಷತೇ, ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಘೋಷಂ ಕರೋತಿ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೯) ಇತಿ; ಭಾಷಣಘೋಷಣಯೋರಲ್ಪತ್ವಮಹತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭೇದಃ| ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಸ್ಥಿತಿಂ, ವೃದ್ಧಿಂ ವಾ| ಸ ಇತಿ ಸ್ವರಭೇದಃ; ಷಡ್ವಿಧೋ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಕ್ಷಯಮೇದೋಜಭೇದಾತ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸೌ ಪ್ರಾಣೋದಾನದುಷ್ಟ್ಯಾ ಸಮ್ಭವತಃ, ತದ್ದುಷ್ಟಿಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಶ್ವಾಸಾನನ್ತರಂ ಸ್ವರಭೇದಮಾಹ– ಅತ್ಯುಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಯನಮುಚ್ಚೈರ್ವೇದಾದಿಪಾಠಃ; ಅಭಿಘಾತಃ ಕಣ್ಠಪ್ರದೇಶೇ ಲಗುಡಾದಿಭಿಃ, ಅಥವಾ ಬಲೇನ ಛರ್ದಿಜನಿತಃ, ಅಥವಾಽಸ್ಥ್ಯಾದಿಕಠಿನಭೋಜ್ಯಜನಿತಃ| ವಿಷತಸ್ತು ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪಃ| ಸ್ರೋತಃಸು ಸ್ವರವಹೇಷು ಚತುರ್ಷು, ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭಾಷತೇ, ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಘೋಷಂ ಕರೋತಿ” ಇತಿ; ಭಾಷಣಘೋಷಣಯೋರಲ್ಪತ್ವಮಹತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭೇದಃ| ಏತೈಃ ಸನ್ದೂಷಣೈರನ್ಯೈಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಾತಾದಿಕೋಪನೈರ್ದೋಷಾಸ್ತೇಷು ಸ್ರೋತಃಸು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಸ್ಥಿತಿಂ ವೃದ್ಧಿಂ ವಾ ಗತಾಃ ಸ್ವರಂ ಹನ್ಯುಃ| ಸ ಸ್ವರಭೇದಃ ಷಡ್ವಿಧ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತ ಕ್ಷಯಮೇದೋಜನಿತ ಇತಿ ಭೇದಾತ್||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಮೂತ್ರಾದಿಷು ಸ್ವರಭೇದಾರಮ್ಭಕದೋಷಸ್ಯ ಸರ್ವಾಙ್ಗವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್, ಅರ್ಶೋವತ್| ಭಿನ್ನಂ ಭಿನ್ನಸ್ವರಂ, ತದೇವಾಹ– ಗರ್ದಭವತ್ ಖರಮಿತಿ; ಖರಂ ನಿಷ್ಠುರಮ್, ಉದ್ವೇಜಕಮಿತಿ ಯಾವತ್|೨|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಸ್ವರಭೇದಾರಮ್ಭಕದೋಷಸ್ಯ ಸರ್ವಾಙ್ಗವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್, ಅರ್ಶೋವತ್| ಭಿನ್ನಂ ಭಿನ್ನಸ್ವರಂ, ಗರ್ದಭಸ್ವರವತ್ ಸ್ವರಂ ಖರಮುದ್ವೇಜಕಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಅನ್ಯೇ ಗರ್ದಭವತ್ಸ್ವರಮಿತ್ಯತ್ರ ಗರ್ದಭವತ್ಖರಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಗರ್ದಭಸ್ಯ ವಚನಾಭಾವಾತ್; ‘ಕಣ್ಠೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ|೨|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಗಲೇನೇತಿ ವಿಶೇಷ್ಯೋಪದರ್ಶನಂ, ದಾಹಸಮನ್ವಿತೇನೇತಿ ವಿಶೇಷಣಸ್ಯ ವಿಶೇಷ್ಯಾಧೀನಪ್ರತೀತತ್ವಾತ್; ಗಲಃ ಸದಾಹೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಗಲಸ್ತಸ್ಯ ಸದಾಹೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಬ್ರೂಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದಿವಾ ವಿಶೇಷಾದಿತಿ ದಿನೇ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಭಿಃ ಕಫಸ್ಯ ಮನ್ದೀಭಾವಾದ್ವಿಶೇಷಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ವದತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ದಿವಾವಿಶೇಷ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ|೩|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಫಜಮಾಹ-ಬ್ರೂಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಬ್ರೂಯಾದಿತ್ಯತ್ರ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿತಿ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ|೩|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಸರ್ವಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವವಿಕಾರಸಮ್ಪದಿತಿ ಉಕ್ತವಾತಾದಿಸ್ವರಭೇದಲಿಙ್ಗಯೋಗಃ| ತಂ ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯಮಿತಿ ಅಪಿಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ, ಅಸಾಧ್ಯಮಪಿ; ತೇನ “ಸರ್ವಜೇ ಕ್ಷಯಜೇ ಚಾಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಚರೇತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೩) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಮುಪಪನ್ನಂ ಭವತೀತಿ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಾಹ– ಸರ್ವವಿಕಾರಸಮ್ಪದಿತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತವಾತಾದಿಸ್ವರಭೇದಲಿಙ್ಗಾನಿ| ತಂ ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯಮಿತಿ ಅಪಿಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ| ಅಸಾಧ್ಯಮಪಿ; ತೇನ “ಸರ್ವಜೇ ಕ್ಷಯಜೇ ಚಾಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಚರೇತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್” ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಮುಪಪನ್ನಂ ಭವತೀತಿ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ಷಯಜಮಾಹ– ಧೂಪ್ಯೇತೇತ್ಯಾದಿ| ಧೂಪ್ಯೇತ ವಾಗಿತಿ ಸಧೂಮೇವ ನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ತೀ ವೇದನಾಯಾಽನುಭೂಯತೇ| ಕ್ಷಯಕೃತ ಇತಿ ಧಾತುಕ್ಷಯಕೃತ ಸ್ವರಭೇದೇ| ಕ್ಷಯಮಾಪ್ನುಯಾಚ್ಚ ವಾಗಿತಿ ಪದಚ್ಛೇದಃ| ಏಷ ಚ ಯದಾ ಹತವಾಗ್ಭವತಿ ಓಜಃಕ್ಷಯಾದ್ವಚನಾಕ್ಷಮಸ್ತದಾ ನ ಸಾಧ್ಯತೇ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಸಾಧ್ಯಃ; ತೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಕ್ರಿಯಾಕರಣಮುಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ| ‘ಏಷು ಚಾಪಿ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ವಾತಾದಿಸ್ವರಭೇದೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಹತವಾಗಸಾಧ್ಯಃ, ಕಿನ್ತ್ವಯಂ ಪಾಠಷ್ಟೀಕಾಕಾರೈರ್ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ|೪|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ಷಯಜಮಾಹ– ಧೂಮ್ಯೇತ ವಾಗಿತಿ| ಸಧೂಮೇನೇವ ನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ತೀ ವೇದನಯಾಽನುಭೂಯತೇ, ‘ಧೂಮಾವತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಕ್ಷಯಕೃತ ಇತಿ ಧಾತುಕ್ಷಯಕೃತೇ ಸ್ವರಭೇದೇ| ಕ್ಷಯಮಾಪ್ನುಯಾಚ್ಚ ವಾಗಿತಿ ಪದಚ್ಛೇದಃ, ವಚನಂ ಕ್ಷಯಮಾಪ್ನುಯಾತ್ ‘ವಾತಾತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸ ಏವ ಯದಾ ಹತವಾಕ್ ಓಜಃಕ್ಷಯಾದ್ವಚನಾಕ್ಷಮಃ, ತದಾ ನ ಸಾಧ್ಯಃ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಸಾಧ್ಯಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಏಷು ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತಶ್ಚೈಷು ವಾತಾದಿಸ್ವರಭೇದೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಹತವಾಗಸಾಧ್ಯಃ; ಕಿಂ ತ್ವಯಂ ಪಾಠಷ್ಟೀಕಾಕಾರೈರ್ನ ಸ್ವೀಕೃತಃ|೪|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೇದೋಜಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅನ್ತರ್ಗತೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅನ್ತರ್ಗತಸ್ವರಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮ್; ‘ಅನ್ತರ್ಗತಂ ಸ್ವರಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ಕಣ್ಠಸ್ಯಾನ್ತರ್ಗತಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಸ್ವರಂ ವಚನಂ ವದತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಂ; ‘ಅನ್ತರ್ಗಲಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಗಲಸ್ಯಾನ್ತರಿತಿ ಅನ್ತರ್ಗಲಂ ಸ್ವರಂ ವದತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದಿಗ್ಧಗಲ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಮೇದಸಾ ವಾ ಲಿಪ್ತಗಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೃಷಾರ್ತಶ್ಚ ಮೇದೋರುದ್ಧಸ್ರೋತಸ್ತ್ವಾತ್||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮೇದೋಜಮಾಹ– ಅನ್ತರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರ್ಗತಸ್ವರಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮ್; ತೇನ ಕಣ್ಠಸ್ಥಾನ್ತರ್ಗತಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಸ್ವರಂ ವಚನಂ ವದತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ‘ಅನ್ಯೇ ಅನ್ತರ್ಗಲಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಗಲಸ್ಯ ಅನ್ತಃ ಅನ್ತರ್ಗಲಂ, ತದ್ಗತಂ ಸ್ವರಂ ವದತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೇದೋನ್ವಯಾನ್ಮೇದಃಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ‘ಮೇದಶ್ಚಯಾತ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಪಠನ್ತಿ, ಮೇದಶ್ಚಯಾನ್ಮೇದೋವೃದ್ಧೇರಿತಿ; ‘ಭೇದಃಕ್ಷಯಾತ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್, ಅತ್ರ ಸ್ವರಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ಮಧ್ಯೇಽತಿದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಮೇದಸಾ ಸ್ವರಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದಿಗ್ಧಗಲ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಮೇದಸಾ ವಾ ಲಿಪ್ತಗಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೃಷಾರ್ತ ಇತಿ ಮೇದೋರುದ್ಧಸ್ರೋತಸ್ತ್ವಾತ್||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತವಾತಾದಿಜಾನಾಮೇವಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಹೋಪಜಾತ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಸ್ಯ| ಕೃಶಸ್ಯ ಅಬಲಸ್ಯ| ಸಹೋಪಜಾತೋ ಜನ್ಮಪ್ರಭೃತಿಬದ್ಧಃ, ‘ಕಾಕಸ್ವರ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ‘ಸಹೋಪಜಾತಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಮದೋಪಜಾತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್, ಮದೋ ರೋಗವಿಶೇಷಃ| ಮೇದಸ್ವಿನೋಽತಿಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಮೇದಸಾಽಽವೃತಸ್ರೋತಸ್ತ್ವೇನ ಯೋ ಜಾತಃ; ಅಮೇದಸ್ವಿನಸ್ತು ಮೇದೋದುಷ್ಟ್ಯಾ ಜಾತಃ ಸ ಸಾಧ್ಯಃ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತ ಇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಸರ್ವಸಮುದ್ಭವಶ್ಚಾವಗಾಢಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಿಙ್ಗೋ ವಾಽಸಾಧ್ಯೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯ ಇತಿ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಮಾಹ– ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಅಬಲಸ್ಯ, ಕೃಶಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಸ್ಯ, ಸಹಜೋಪಜಾತಃ ಜನ್ಮಪ್ರತಿಬದ್ಧಃ, ಸ ಚ ಕಾಕಸ್ವರ ಇತಿ ಲೋಕೇ; ‘ಸಹಜೋಪಜಾತ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಸ ಮದೋಪಜಾತ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತ್ಯನ್ಯೇ; ತತ್ರ ಮದೋ ರೋಗವಿಶೇಷಃ| ಮೇದಸ್ವಿನ ಇತಿ ಅತಿಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಮೇದಸಾವೃತಸ್ರೋತಸ್ತ್ವೇನ ಯೋ ಜಾತಃ, ಮೇದಸ್ವಿನಸ್ತು ಮೇದೋವೃದ್ಧ್ಯಾ ಯೋ ಜಾತಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮಿತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಸರ್ವಸಮುದ್ಭವಶ್ಚಾವಗಾಢಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಿಙ್ಗೋ ವಾಽಸಾಧ್ಯೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸ್ವರಭೇದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತ್ಯಾತಙ್ಕದರ್ಪಣೇ ನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸ್ವರಭೇದನಿದಾನಮ್||೧೩||