૧૩. સ્વરભેદનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્રાણોદાનદુષ્ટિસાધર્મ્યાત્ શ્વાસે ચ સ્વરભેદો ભવતીતિ શ્વાસાનન્તરં સ્વરભેદમાહ– અત્યુચ્ચભાષણેત્યાદિ| અધ્યયનમુચ્ચૈર્વેદાદિપાઠઃ, અભિઘાતઃ કણ્ઠાદિદેશે લગુડાદિભિરાઘાતઃ, એતૈઃ સન્દૂષણૈરન્યૈશ્ચ યથાસ્વં વાતાદિકોપનૈઃ, વિષં તુ સર્વદોષપ્રકોપણમેવ| સ્રોતઃસુ સ્વરવહેષુ ચતુર્ષુ; યદુક્તં સુશ્રુતે– “દ્વાભ્યાં ભાષતે, દ્વાભ્યાં ઘોષં કરોતિ” (સુ. શા. અ. ૯) ઇતિ; ભાષણઘોષણયોરલ્પત્વમહત્ત્વાભ્યાં ભેદઃ| પ્રતિષ્ઠાં સ્થિતિં, વૃદ્ધિં વા| સ ઇતિ સ્વરભેદઃ; ષડ્વિધો વાતપિત્તકફસન્નિપાતક્ષયમેદોજભેદાત્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

હિક્કાશ્વાસૌ પ્રાણોદાનદુષ્ટ્યા સમ્ભવતઃ, તદ્દુષ્ટિસાધર્મ્યાત્ શ્વાસાનન્તરં સ્વરભેદમાહ– અત્યુચ્ચેત્યાદિ| અધ્યયનમુચ્ચૈર્વેદાદિપાઠઃ; અભિઘાતઃ કણ્ઠપ્રદેશે લગુડાદિભિઃ, અથવા બલેન છર્દિજનિતઃ, અથવાઽસ્થ્યાદિકઠિનભોજ્યજનિતઃ| વિષતસ્તુ ત્રિદોષપ્રકોપઃ| સ્રોતઃસુ સ્વરવહેષુ ચતુર્ષુ, યદુક્તં સુશ્રુતે– “દ્વાભ્યાં ભાષતે, દ્વાભ્યાં ઘોષં કરોતિ” ઇતિ; ભાષણઘોષણયોરલ્પત્વમહત્ત્વાભ્યાં ભેદઃ| એતૈઃ સન્દૂષણૈરન્યૈશ્ચ યથાસ્વં વાતાદિકોપનૈર્દોષાસ્તેષુ સ્રોતઃસુ પ્રતિષ્ઠાં સ્થિતિં વૃદ્ધિં વા ગતાઃ સ્વરં હન્યુઃ| સ સ્વરભેદઃ ષડ્વિધ ઇતિ વાતપિત્તકફસન્નિપાત ક્ષયમેદોજનિત ઇતિ ભેદાત્||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકમાહ– વાતેનેત્યાદિ| કૃષ્ણત્વં મૂત્રાદિષુ સ્વરભેદારમ્ભકદોષસ્ય સર્વાઙ્ગવ્યાપકત્વાત્, અર્શોવત્| ભિન્નં ભિન્નસ્વરં, તદેવાહ– ગર્દભવત્ ખરમિતિ; ખરં નિષ્ઠુરમ્, ઉદ્વેજકમિતિ યાવત્|૨|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકમાહ– વાતેનેત્યાદિ| કૃષ્ણત્વં સ્વરભેદારમ્ભકદોષસ્ય સર્વાઙ્ગવ્યાપકત્વાત્, અર્શોવત્| ભિન્નં ભિન્નસ્વરં, ગર્દભસ્વરવત્ સ્વરં ખરમુદ્વેજકમિતિ યાવત્| અન્યે ગર્દભવત્સ્વરમિત્યત્ર ગર્દભવત્ખરમિતિ પઠન્તિ, ગર્દભસ્ય વચનાભાવાત્; ‘કણ્ઠેન’ ઇતિ શેષઃ|૨|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકમાહ– પિત્તેનેત્યાદિ| ગલેનેતિ વિશેષ્યોપદર્શનં, દાહસમન્વિતેનેતિ વિશેષણસ્ય વિશેષ્યાધીનપ્રતીતત્વાત્; ગલઃ સદાહો ભવતીત્યર્થઃ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકમાહ– પિત્તેનેત્યાદિ| ગલસ્તસ્ય સદાહો ભવતીત્યર્થઃ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– બ્રૂયાદિત્યાદિ| દિવા વિશેષાદિતિ દિને સૂર્યરશ્મિભિઃ કફસ્ય મન્દીભાવાદ્વિશેષાદ્વિશિષ્ટં વદતીત્યર્થઃ| ‘દિવાવિશેષ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ|૩|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કફજમાહ-બ્રૂયાદિત્યાદિ| બ્રૂયાદિત્યત્ર કૃચ્છ્રાદિતિ કેચિત્પઠન્તિ|૩|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકમાહ– સર્વાત્મક ઇત્યાદિ| સર્વવિકારસમ્પદિતિ ઉક્તવાતાદિસ્વરભેદલિઙ્ગયોગઃ| તં ચાપ્યસાધ્યમિતિ અપિશબ્દો ભિન્નક્રમે, અસાધ્યમપિ; તેન “સર્વજે ક્ષયજે ચાપિ પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૩) ઇતિ સુશ્રુતવચનમુપપન્નં ભવતીતિ||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્નિપાતજમાહ– સર્વવિકારસમ્પદિત્યાદિ| ઉક્તવાતાદિસ્વરભેદલિઙ્ગાનિ| તં ચાપ્યસાધ્યમિતિ અપિશબ્દો ભિન્નક્રમઃ| અસાધ્યમપિ; તેન “સર્વજે ક્ષયજે ચાપિ પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્” ઇતિ સુશ્રુતવચનમુપપન્નં ભવતીતિ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષયજમાહ– ધૂપ્યેતેત્યાદિ| ધૂપ્યેત વાગિતિ સધૂમેવ નિર્ગચ્છન્તી વેદનાયાઽનુભૂયતે| ક્ષયકૃત ઇતિ ધાતુક્ષયકૃત સ્વરભેદે| ક્ષયમાપ્નુયાચ્ચ વાગિતિ પદચ્છેદઃ| એષ ચ યદા હતવાગ્ભવતિ ઓજઃક્ષયાદ્વચનાક્ષમસ્તદા ન સાધ્યતે, અન્યથા તુ સાધ્યઃ; તેન પ્રત્યાખ્યાય ક્રિયાકરણમુપપન્નં ભવતિ| ‘એષુ ચાપિ’ ઇતિ પાઠે વાતાદિસ્વરભેદેષુ મધ્યે હતવાગસાધ્યઃ, કિન્ત્વયં પાઠષ્ટીકાકારૈર્ન વ્યાખ્યાતઃ|૪|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષયજમાહ– ધૂમ્યેત વાગિતિ| સધૂમેનેવ નિર્ગચ્છન્તી વેદનયાઽનુભૂયતે, ‘ધૂમાવતે’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| ક્ષયકૃત ઇતિ ધાતુક્ષયકૃતે સ્વરભેદે| ક્ષયમાપ્નુયાચ્ચ વાગિતિ પદચ્છેદઃ, વચનં ક્ષયમાપ્નુયાત્ ‘વાતાત્’ ઇતિ શેષઃ| સ એવ યદા હતવાક્ ઓજઃક્ષયાદ્વચનાક્ષમઃ, તદા ન સાધ્યઃ, અન્યથા તુ સાધ્યઃ| અન્યે ‘એષુ ચ’ ઇતિ પઠન્તિ; તતશ્ચૈષુ વાતાદિસ્વરભેદેષુ મધ્યે હતવાગસાધ્યઃ; કિં ત્વયં પાઠષ્ટીકાકારૈર્ન સ્વીકૃતઃ|૪|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મેદોજલક્ષણમાહ– અન્તર્ગતેત્યાદિના| અન્તર્ગતસ્વરમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્; ‘અન્તર્ગતં સ્વરમ્’ ઇતિ પાઠે તુ કણ્ઠસ્યાન્તર્ગતં યથા ભવતિ તથા સ્વરં વચનં વદતીતિ યોજ્યં; ‘અન્તર્ગલમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરે ગલસ્યાન્તરિતિ અન્તર્ગલં સ્વરં વદતીત્યર્થઃ| દિગ્ધગલ ઇતિ શ્લેષ્મણા મેદસા વા લિપ્તગલ ઇત્યર્થઃ| તૃષાર્તશ્ચ મેદોરુદ્ધસ્રોતસ્ત્વાત્||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મેદોજમાહ– અન્તરિત્યાદિ| અન્તર્ગતસ્વરમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્; તેન કણ્ઠસ્થાન્તર્ગતં યથા ભવતિ તથા સ્વરં વચનં વદતીતિ યોજ્યમ્| ‘અન્યે અન્તર્ગલમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર ગલસ્ય અન્તઃ અન્તર્ગલં, તદ્ગતં સ્વરં વદતીત્યર્થઃ| મેદોન્વયાન્મેદઃસમ્બન્ધાત્| ‘મેદશ્ચયાત્’ ઇતિ કેચિત્પાઠાન્તરં પઠન્તિ, મેદશ્ચયાન્મેદોવૃદ્ધેરિતિ; ‘ભેદઃક્ષયાત્’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્, અત્ર સ્વરશબ્દો લુપ્તો મધ્યેઽતિદિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન મેદસા સ્વરક્ષયાદિત્યર્થઃ| દિગ્ધગલ ઇતિ શ્લેષ્મણા મેદસા વા લિપ્તગલ ઇત્યર્થઃ| તૃષાર્ત ઇતિ મેદોરુદ્ધસ્રોતસ્ત્વાત્||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉક્તવાતાદિજાનામેવાવસ્થાયામસાધ્યત્વમાહ– ક્ષીણસ્યેત્યાદિના સહોપજાત ઇત્યન્તેન| ક્ષીણસ્ય ક્ષીણમાંસસ્ય| કૃશસ્ય અબલસ્ય| સહોપજાતો જન્મપ્રભૃતિબદ્ધઃ, ‘કાકસ્વર’ ઇતિ લોકે| ‘સહોપજાતઃ’ ઇત્યત્ર ‘મદોપજાતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્, મદો રોગવિશેષઃ| મેદસ્વિનોઽતિસ્થૂલસ્ય મેદસાઽઽવૃતસ્રોતસ્ત્વેન યો જાતઃ; અમેદસ્વિનસ્તુ મેદોદુષ્ટ્યા જાતઃ સ સાધ્યઃ પૂર્વમુક્ત ઇતિ ન વિરોધઃ| સર્વસમુદ્ભવશ્ચાવગાઢઃ સમ્પૂર્ણલિઙ્ગો વાઽસાધ્યો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યમાહ– ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| ક્ષીણસ્ય અબલસ્ય, કૃશસ્ય ક્ષીણમાંસસ્ય, સહજોપજાતઃ જન્મપ્રતિબદ્ધઃ, સ ચ કાકસ્વર ઇતિ લોકે; ‘સહજોપજાત’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘સ મદોપજાત’ ઇતિ પઠન્ત્યન્યે; તત્ર મદો રોગવિશેષઃ| મેદસ્વિન ઇતિ અતિસ્થૂલસ્ય મેદસાવૃતસ્રોતસ્ત્વેન યો જાતઃ, મેદસ્વિનસ્તુ મેદોવૃદ્ધ્યા યો જાતઃ સોઽસાધ્યઃ પૂર્વમુક્તમિતિ ન વિરોધઃ| સર્વસમુદ્ભવશ્ચાવગાઢઃ સમ્પૂર્ણલિઙ્ગો વાઽસાધ્યો દ્રષ્ટવ્યઃ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં સ્વરભેદનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇત્યાતઙ્કદર્પણે નિદાનવ્યાખ્યાયાં સ્વરભેદનિદાનમ્||૧૩||