੬੭. ਸ੍ਤਨ੍ਯਦੁਸ੍ਟਿਨਿਦਾਨਮ੍

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਦਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋਪਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੇ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਵਿਸ਼ਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ– ਯਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ਂਸ੍ਤੇਸੁ ਛਿਨ੍ਨੇਸ੍ਵਪਿ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਦੇਹਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਤ੍ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼ੁਕ੍ਰਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਤੇਨੈਵ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਬਹਿਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ– ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਰਤਿ| ਸਂਹਰ੍ਸਾਤ੍ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸਙ੍ਕਲ੍ਪਲਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਸਂਹਰ੍ਸੇ ਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ– ਇਸ੍ਟਯੁਵਤੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਸ੍ਟਯੁਵਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯੇਨ ਯਃ ਸਂਹਰ੍ਸਃ, ਸ ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨ ਏਵ ਮਨਸਿ ਭਵਤਿ, ਇਤਿ ਮਨਸੋਪਿ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਹਰ੍ਸਣੇ ਹੇਤੁਃ ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮੀਰ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨਭਿਭੂਤਂ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਸਹ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਧੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਆਹਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਪਿ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ਪ੍ਰਤਰ੍ਤਤੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਹਾਰਰਸਯੋਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਪਿ ਤਥਾ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੨-੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਨਨੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਹਾਰਰਸਯੋਨ੍ਯਪਿ ਸਂਹਰ੍ਸਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਅਤ੍ਰ ਚ ਕਿਂ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਾਹ– ਤਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਪਤ੍ਯਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਕਾਰਣਚਤੁਸ੍ਟਯੇਪਿ ਸ੍ਨੇਹੋ ਮੂਲਕਾਰਣਮਿਤਿ ਤਦੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸ੍ਨੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ੍ਰਵੇ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਰਵਣੇ ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਹੇਤਵਃ ਪਰਮੇਸ੍ਟਯੁਵਤਿਸ੍ਥਾਨੇਤ੍ਰਾਪਤ੍ਯਗ੍ਰਹਣਂ, ਮੂਲਹੇਤੁਹਰ੍ਸਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ਥਾਨੇ ਨਿਰਨ੍ਤਰਃ||੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ੍ਤਨਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਤਨ੍ਯਦੁਸ੍ਟਿਮਾਹ– ਗੁਰੁਭਿਰ੍ਵਿਵਿਧੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਭਿਰਨ੍ਨੈਰ੍ਹੇਤੁਭੂਤੈਰ੍ਯੇ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਦੂਸਿਤਮ੍||੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ੍ਤਨਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਿਮਾਹ– ਗੁਰੁਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਭਿਰਨ੍ਨੈਰ੍ਹੇਤੁਭੂਤੈਰ੍ਯੇ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਦੂਸਿਤਂ ਧਾਤ੍ਰ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਕੁਮਾਰਸ੍ਯ ਨਾਨਾਰੋਗਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ| ਨਾਨਾਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ੍ਤਨ੍ਯਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਸਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਲਿਲਪ੍ਲਾਵੀਤਿ ਸਲਿਲੇ ਯਦੁਤ੍ਪ੍ਲਵਤੇ ਲਾਘਵਾਤ੍ ਤਤ੍ ਸਲਿਲਪ੍ਲਾਵਿ| ਏਤਦੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਤਨੁਤ੍ਵਾਦ੍ਯਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਮਿਤਿ ਕਟੁ ਤਿਕ੍ਤਂ, ਤਿਕ੍ਤੇਪਿ ਕਟੁਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਰਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਪੀਤਰਾਜੀਮਦਿਤਿ ਪੀਤਰੇਖਾਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਨੀਲਲੋਹਿਤਾਸ਼੍ਚ ਰਾਜ੍ਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍| ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਯੁਤਮਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤੋਯੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤਿਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਪਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ਯ ਤੁ ਸਾਧਾਰਣਂ ਮਧੁਰਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਮ੍| ਅਭਿਘਾਤੇਨਾਪਿ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਿਕਸ੍ਤਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਰਸਪ੍ਰਸਾਦੋ ਮਧੁਰਃ ਪਕ੍ਵਾਹਾਰਨਿਮਿਤ੍ਤਜਃ| ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਾਤ੍ ਸ੍ਤਨੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੦) ਇਤਿ||੬-੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਕਸਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਲਿਲਪ੍ਲਾਵਿ ਸਲਿਲੇ ਯਦੁਤ੍ਪ੍ਲਵਤੇ ਲਾਘਵਾਤ੍, ਏਤਦੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਤਨੁਤ੍ਵਾਦ੍ਯਪ੍ਯਨੁਕ੍ਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਟੁ ਤਿਕ੍ਤਂ, ਤਿਕ੍ਤੇਪਿ ਕਟੁਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਰਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਪੀਤਰਾਜੀਮਦਿਤਿ ਪੀਤਰੇਖਾਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਨੀਲਲੋਹਿਤਾਸ਼੍ਚ ਰਾਜ੍ਯੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਕਫਦੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੋਯੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤੀਤਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤਿਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸਾਂਸਰ੍ਗਿਕਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਾਵਾਹ– ਦ੍ਵਿਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ| ਸੁਗਮਮ੍||੬-੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਵਿਕਤਸ੍ਤਨ੍ਯਮਾਹ– ਅਦੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮ੍ਬੁਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮੇਕੀਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਜਲੇਨ ਸਹੈਕੀਭਵਤੀਤਿ ਬੋਧ੍ਯਂ, ਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ੇਨੈਕੀਭਾਵੋਪਲਮ੍ਭਾਤ੍| ਅਵਿਵਰ੍ਣਮਿਤਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਵਰ੍ਣਮ੍| ਏਤਤ੍ ਸਮਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਵਿਵਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨਞ੍ ਈਸਦਰ੍ਥੇ, ਤੇਨ ਯਦ੍ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਾਨੁਵਿਦ੍ਧਮਪਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰਮਲ੍ਪਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਜਲੇਨ ਸਹੈਕੀਭਵਤੀਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤੋਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਅਵਿਵਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵਾਦੁਸ੍ਟਸ਼ੁਕ੍ਲਵਰ੍ਣਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਮ੍||੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਵਿਕਤਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਾਹ– ਅਦੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮ੍ਬੁਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮੇਕੀਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਜਲੇਨ ਸਹੈਕੀਭੂਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਵਿਵਰ੍ਣਮਿਤਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਵਰ੍ਣਮ੍||੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਦੁਸ੍ਟਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੬੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਦੁਸ੍ਟਿਨਿਦਾਨਮ੍||੬੭||