૬૭. સ્તન્યદુષ્ટિનિદાનમ્

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અદૃશ્યસ્યાપિ સ્તન્યસ્ય પ્રસિદ્ધોપમાનેન પ્રવર્તને હેતું દર્શયન્નાહ– વિશન્નિત્યાદિ| શુક્રલક્ષણં સ્તન્યમુચ્યત ઇતિ શેષઃ| કુત ઇત્યાહ– યથા શુક્રં વિશંસ્તેષુ છિન્નેષ્વપિ ગાત્રેષુ ન દૃશ્યતે, તસ્માદ્ધેતોઃ| દ્વિતીયં હેતુમાહ– સર્વદેહાશ્રિતત્વાદિતિ| શુક્રવત્સમસ્તશરીરાશ્રિતત્વાત્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શુક્રદૃષ્ટાન્તેન સ્તન્યસ્યાભ્યન્તરદર્શનં પ્રતિપાદ્ય તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન બહિઃપ્રવર્તનં પ્રતિપાદયન્નાહ– તદિત્યાદિ| તદેવ શુક્રં પ્રવર્તતે બહિર્નિઃસરતિ| સંહર્ષાત્ વિશિષ્ટસઙ્કલ્પલક્ષણાત્| સંહર્ષે હેતુચતુષ્ટયં નિર્દિશન્નાહ– ઇષ્ટયુવતેરિત્યાદિ| ઇષ્ટયુવતિદર્શનાદિહેતુચતુષ્ટયેન યઃ સંહર્ષઃ, સ સુપ્રસન્ન એવ મનસિ ભવતિ, ઇતિ મનસોઽપિ પ્રસન્નસ્ય કારણત્વં દર્શયન્નાહ– સુપ્રસન્નેત્યાદિ| તત્ર હર્ષણે હેતુઃ સુપ્રસન્નમીર્ષ્યાદ્યનભિભૂતં મન ઉચ્યતે| શુક્રેણ સહ પ્રસ્તુતસ્ય સ્તન્યસ્ય સાધર્મ્યાદ્ધેતું દર્શયન્નાહ– આહારેત્યાદિ| પૂર્વં સ્તન્યમપિ સ્ત્રિયાઃ પ્રતર્તતે, શુક્રમાહારરસયોનિત્વાત્પ્રવર્તતે, સ્તન્યમપિ તથા, તસ્માત્પ્રવર્તતે||૨-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નનુ શુક્રમાહારરસયોન્યપિ સંહર્ષાત્કારણાત્પ્રવર્તતે, અત્ર ચ કિં કારણમિત્યાહ– તદેવેત્યાદિ| તદેવ સ્તન્યં શુક્રવત્ સમ્પ્રવર્તતે| અપત્યસંસ્પર્શાદિકારણચતુષ્ટયેઽપિ સ્નેહો મૂલકારણમિતિ તદેવ દર્શયન્નાહ– સ્નેહ ઇત્યાદિ| પ્રસ્રવે સ્તન્યસ્રવણે અત્રાપિ ચત્વારો હેતવઃ પરમેષ્ટયુવતિસ્થાનેઽત્રાપત્યગ્રહણં, મૂલહેતુહર્ષસ્થાને સ્નેહઃ, પ્રસન્નસ્થાને નિરન્તરઃ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્તનાશ્રિતત્વેન સ્તન્યદુષ્ટિમાહ– ગુરુભિર્વિવિધૈરિત્યાદિ| ગુરુભિરન્નૈર્હેતુભૂતૈર્યે દુષ્ટા દોષાસ્તૈઃ પ્રદૂષિતમ્||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્તનાશ્રિતત્વેન સ્તન્યસ્ય દુષ્ટિમાહ– ગુરુભિરિત્યાદિ| ગુરુભિરન્નૈર્હેતુભૂતૈર્યે દુષ્ટા દોષાસ્તૈઃ પ્રદૂષિતં ધાત્ર્યાઃ ક્ષીરં કુમારસ્ય નાનારોગાય કલ્પતે| નાનારોગાનુત્પાદયતીત્યર્થઃ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્તન્યદુષ્ટિલક્ષણમાહ– કષાયમિત્યાદિ| સલિલપ્લાવીતિ સલિલે યદુત્પ્લવતે લાઘવાત્ તત્ સલિલપ્લાવિ| એતદુપલક્ષણં, તેન તનુત્વાદ્યપિ બોદ્ધવ્યમ્| કટ્વમ્લલવણમિતિ કટુ તિક્તં, તિક્તેઽપિ કટુશબ્દપ્રવૃત્તેરિતિ વદન્તિ| પીતરાજીમદિતિ પીતરેખાયુક્તમ્, તત્રાપિ નીલલોહિતાશ્ચ રાજ્યો જ્ઞેયાઃ| પિત્તસઞ્જ્ઞિતમિતિ પિત્તદુષ્ટસઞ્જ્ઞિતમ્| સઞ્જ્ઞિતમિત્યત્ર સંયુતમિતિ પાઠાન્તરમ્| તોયે નિમજ્જતિ ગુરુત્વાત્| અતિમાધુર્યાદ્યપિ બોધ્યમ્| પ્રસન્નસ્ય તુ સાધારણં મધુરપાણ્ડુત્વમ્| અભિઘાતેનાપિ સ્તન્યં દુષ્ટં સમ્ભવત્યેવ, કિન્તુ તસ્ય વાતિકસ્તન્યલક્ષણૈરેવ સઙ્ગ્રહણં કર્તવ્યમ્| સ્તન્યસ્વરૂપં ચ સુશ્રુતેનોક્તમ્| તદ્યથા– “રસપ્રસાદો મધુરઃ પક્વાહારનિમિત્તજઃ| કૃત્સ્નદેહાત્ સ્તનૌ પ્રાપ્તઃ સ્તન્યમિત્યભિધીયતે||” (સુ. નિ. અ. ૧૦) ઇતિ||૬-૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકમાહ– કષાયમિત્યાદિ| સલિલપ્લાવિ સલિલે યદુત્પ્લવતે લાઘવાત્, એતદુપલક્ષણં, તેન તનુત્વાદ્યપ્યનુક્તં બોદ્ધવ્યમ્| પૈત્તિકમાહ– કટ્વિત્યાદિ| કટુ તિક્તં, તિક્તેઽપિ કટુશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તેરિતિ વદન્તિ, પીતરાજીમદિતિ પીતરેખાયુક્તમ્, અત્રાપિ નીલલોહિતાશ્ચ રાજ્યો બોદ્ધવ્યાઃ| પિત્તસઞ્જ્ઞિતમિતિ પિત્તદુષ્ટમિતિ સઞ્જ્ઞિતમ્| શ્લૈષ્મિકમાહ– કફદુષ્ટમિત્યાદિ| તોયે નિમજ્જતીતિ ગુરુત્વાત્| અતિમાધુર્યાદ્યપિ બોદ્ધવ્યમ્| સાંસર્ગિકસાન્નિપાતિકાવાહ– દ્વિલિઙ્ગમિતિ| સુગમમ્||૬-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અવિકૃતસ્તન્યમાહ– અદુષ્ટમિત્યાદિ| અમ્બુનિક્ષિપ્તમેકીભવતિ સર્વાત્મના જલેન સહૈકીભવતીતિ બોધ્યં, વાતાદિદુષ્ટસ્યાપ્યેકદેશેનૈકીભાવોપલમ્ભાત્| અવિવર્ણમિતિ અવિદ્યમાનવાતાદિદુષ્ટવર્ણમ્| એતત્ સમદોષપ્રકૃતિક્ષીરસ્ય પ્રસન્નસ્ય લક્ષણમ્| અન્યે ત્વવિવર્ણમિત્યત્ર નઞ્ ઈષદર્થે, તેન યદ્વાતાદિપ્રકૃતિવર્ણાનુવિદ્ધમપિ પાણ્ડુરમલ્પદુષ્ટત્વાત્તદ્ ગૃહ્ણન્તિ| કેચિત્ પાણ્ડુરસ્થાને ‘સર્વશઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તદા સર્વાત્મના જલેન સહૈકીભવતીતિ વ્યક્તોઽર્થઃ| અત્ર પક્ષે અવિવર્ણમિત્યનેનૈવાદુષ્ટશુક્લવર્ણતા જ્ઞેયા| પ્રસન્નં પ્રકૃતિસ્થમ્||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અવિકૃતં સ્તન્યમાહ– અદુષ્ટમિત્યાદિ| અમ્બુનિક્ષિપ્તમેકીભવતિ સર્વાત્મના જલેન સહૈકીભૂતં ભવતીતિ બોદ્ધવ્યમ્| અવિવર્ણમિતિ અવિદ્યમાનવાતાદિદુષ્ટવર્ણમ્||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં સ્તન્યદુષ્ટિનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં સ્તન્યદુષ્ટિનિદાનમ્||૬૭||