Adhikarana శూకదోషనిదానం (౧) · Śloka ౧
అథ శూకదోషనిదానం |
అక్రమాచ్ఛేఫసో వృద్ధిం యోऽభివాంఛతి మూఢధీః |
వ్యాధయస్తస్య జాయంతే దశ చాష్టౌ చ శూకజాః ||1||
View original
अथ शूकदोषनिदानम् |
अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीः |
व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ||१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సమానస్థానత్వాచ్ఛూకదోషనిదానమాహ– అక్రమాదిత్యాది| శూకో జలశూకః, స తు విషజంతుర్జలమలోద్భవః సశూకః, తథా శూకప్రధానో లింగవృద్ధికరో వాత్స్యాయనాద్యుక్తో యోగః శూక ఉచ్యతే; తస్య దోషో వైకృతమసమ్యక్కరణాత్, తతో వా దోషో వాతాదిః, తత్కృతో వా వికారః, “దోషా అపి వ్యాధ్యాఖ్యాం లభంతే” ఇత్యాగమాత్; అత ఏవ శూకదోషవివరణే శూకదోషనిమిత్తా వ్యాధయ ఏవ బోద్ధవ్యాః| ఏవం చ యదత్ర ‘కుంభికా రక్తపిత్తోత్థా’ ఇత్యాదికారణాంతరోపవర్ణనం తత్ శూకకృతరక్తపిత్తాదిరూపం జ్ఞేయం| అన్యే త్వాదిశబ్దలోపాత్ శూకాదిదోషనిదానమాహుః| ఆదిశబ్దేన దుష్టయోనిగూఢాంతర్లోమదుర్భగాగమనాది గృహ్యతే; తన్న మనోహరం, “వృద్ధిం యోऽభివాంఛతి” ఇత్యనేన విశేషణేన దుష్టయోన్యాదేరయోగ్యస్య గ్రహీతుమనర్హత్వాత్| అన్యే తు దుష్టయోన్యాదీన్యుపదంశహేతుత్వేనోక్తత్వాత్ నానుమన్యంతే; తదనైకాంతికం, ఏకజాతీయహేతూనామనేకరోగకరణదర్శనాత్| అక్రమాదిత్యనుచితవృద్ధిక్రమాత్; అనుచితా చ వృద్ధిర్భూరివికారకరజలశూకయోగానామాచారణాత్, జలశూకయోగానాం వాత్స్యాయనాదౌ విస్తరః| యథా– “భల్లాతకాస్థిజలశూకమథాబ్జపత్రమంతర్విదహ్య మతిమాన్ సహ సైంధవేన| ఏతద్విరూఢబృహతీఫలతోయపిష్టమాలేపనం మహిషవిడ్విమలీకృతేऽంగే|| స్థూలం మహత్తరతురంగమతుల్యమాశు శేఫం కరోత్యభిమతం న హి సంశయోऽస్తి||” ఇత్యాది| యచ్చ జలశూకరహితమశ్వగంధాదితైలం తదుచితమేవ లింగవర్ధనం| యదుక్తం– “అశ్వగంధావరీకుష్ఠమాంసీసింహీఫలాన్వితం| చతుర్గుణేన దుగ్ధేన తిలతైలం విపాచయేత్|| స్తనలింగకర్ణపాలివర్ధనం మ్రక్షణాదిదం||” ఇతి| గదాధరస్త్వాహ– లింగవృద్ధిరేవ కామపరాయణనిందితపురుషైః క్రియమాణా అక్రమః| దశ చాష్టౌ చేతి అష్టాదశ; సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ లబ్ధాయాం సంఖ్యాయాం పునస్తదుక్తిః సమ్మూఢపిడకాదౌ ద్విత్వశంకానిరాసార్థం||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సమానస్థానత్వాచ్ఛూకదోషనిదానారంభః| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– అక్రమాదిత్యాది| శూకో జలశూకః, స తు విషజంతుర్జలమలోద్భవో జీవవిశేషః సశూకః, తత్ప్రధానో లింగవృద్ధౌ వాత్స్యాయనాదిశాస్త్రోక్తో యోగః శూకదోష ఉచ్యతే, తన్ముఖ్యత్వాత్ లింగవృద్ధౌ అన్యేऽపి యోగాః శూకాః కథ్యంతే, తస్య దోషో వికారః, శూకస్య కారణత్వాత్ “క్వచిద్దోషా అపి వ్యాధ్యాఖ్యాం లభంతే” ఇత్యాగమాత్, అత ఏవ శూకదోషవివరణే శూకదోషనిమిత్తత్వాత్ వ్యాధయ ఏవ వక్తవ్యాః| అత్ర శూకజా ఇతి శూకదోషజా వ్యాధయః| అక్రమాదితి అనుచితవృద్ధిక్రమాత్, అనుచితా వృద్ధిః భూరివికారకరజలశూకయోగానామాచరణాత్, జలశూకయోగానాం వాత్స్యాయనాదౌ విస్తరః| యథా– “భల్లాతకాస్థిజలశూకమథాబ్జపత్రమంతర్విదహ్య మతిమాన్సహ సైంధవేన| ఏతద్విరూఢబృహతీఫలజోపపిష్టమాలేపనం మహిషవిడ్విమలీకృతేऽంగే|| స్థూలం మహత్తరతురంగమతుల్యమాశు శేఫం కరోత్యభిమతం న హి సంశయోऽస్తి|” ఇత్యాది| యచ్చ జలశూకరహితమశ్వగంధాదితైలం, తదుచితమేవ లింగవర్ధనం| యదుక్తం– “ అశ్వగంధావచాకుష్ఠమాంసీసింహీఫలాన్వితం| చతుర్గుణేన దుగ్ధేన తిలతైలం విపాచయేత్| స్తనలింగకర్ణపాలివర్ధనం మ్రక్షణాదిదం||” ఇతి| శేఫసో లింగస్య| గదాధరస్త్వాహ– లింగవృద్ధిరేవ కామపరాయణనిందితపురుషైః క్రియమాణా అక్రమః| దశ చ అష్టౌ చేతి అష్టాదశ, సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ లబ్ధాయాం సంఖ్యాయాం పునస్తదుక్తిః సమ్మూఢపిడకాదౌ ద్విత్వసంఖ్యానిరాసార్థం||1||
Adhikarana సర్షపికాలక్షణం (౨) · Śloka ౨
గౌరసర్షపసంస్థానా శూకదుర్భుగ్నహేతుకా |
పిడకా శ్లేష్మవాతాభ్యాం జ్ఞేయా సర్షపికా తు సా ||2||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भुग्नहेतुका |
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका तु सा ||२||
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సర్షపికామాహ– గౌరేత్యాది| శూకదుర్భుగ్నహేతుకేతి దుర్భుగ్నశూకహేతుకేత్యర్థః| పిడకాదిషు ఉభయవచనమితి(?) పరనిపాతః దుర్భుగ్నో దురవచారితః| ‘శూకదుర్భగహేతుకా’ ఇతి పాఠాంతరే శూకనిమిత్తా, దుష్టయోనినిమిత్తా చేత్యర్థః||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతశ్లేష్మజనితాం సర్షపికామాహ– గౌరేత్యాది| గౌరసర్షపతుల్యా| శూకదుర్భుగ్నహేతుకేతి దుర్భుగ్నశూకహేతుకేత్యర్థః| ‘పిడకాదిషు ఉభయవచనం’ ఇతి పరనిపాతః| దుర్భుగ్నో దురవచారితః| “శూకదుర్భగహేతుకీ” ఇతి పాఠాంతరం| తత్ర శూకనిమిత్తా దుష్టయోనినిమిత్తా చేత్యర్థః||2||
Adhikarana అష్ఠీలికాలక్షణం (౩) · Śloka ౩
కఠినా విషమైర్భుగ్నైర్వాయునాऽష్ఠీలికా భవేత్ |3|
(సు. ని. అ. 14) |
View original
कठिना विषमैर्भुग्नैर्वायुनाऽष्ठीलिका भवेत् |३|
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అష్ఠీలికామాహ– కఠినేత్యాది| విషమైర్భుగ్నైరితి వక్ష్యమాణశూకైరిత్యనేన సంబధ్యతే| విషమైరితి అప్రశస్తైః| అష్ఠీలికా లౌహకారస్య భాండీవిశేష, తత్తుల్యత్వాదష్ఠీలికా|3|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అష్టీలికామాహ– కఠినేత్యాది| విషమైర్భుగ్నైరితి వక్ష్యమాణశూకైరిత్యనేన సంబధ్యతే| విషమైః అప్రశస్తైః, భుగ్నైర్వక్రైః| అష్ఠీలికా లోహకారభాండవిశేషః, తత్తుల్యత్వాదష్ఠీలికా; సా చ వాతేన|3|–
Adhikarana గ్రథితలక్షణం (౩) · Śloka ౩
శూకైర్యత్ పూరితం శశ్వద్గ్రథితం నామ తత్ కఫాత్ ||3||
View original
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं नाम तत् कफात् ||३||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
గ్రథితమాహ– శూకైరిత్యాది| శూకైర్యత్ పూరితం శశ్వద్గ్రథితమితి శూకైః సర్వదా పూరితం లింగం యత్ గ్రంథిలం తత్ గ్రథితమిత్యర్థః; గ్రంథితుల్యత్వాత్ గ్రథితసంజ్ఞా||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కఫాద్గ్రథితమాహ– శూకైరిత్యాది| శూకైః సర్వదా పూరితం లింగం యత్తద్గ్రథితమిత్యర్థః| గ్రథితత్వాద్ గ్రథితసంజ్ఞా| శశ్వదితి అహరహః| శూకపూరణం శేఫసి, ఏతేనైకదినాంతరపూరణం ప్రశస్తమిచ్ఛంతి కామతంత్రాచార్యాః| నిత్యపూరణాద్ గ్రథితనామ్నో రోగస్యోత్పత్తిః||3||
Adhikarana కుంభికాలక్షణం (౪) · Śloka ౪
కుంభికా రక్తపిత్తోత్థా జాంబవాస్థినిభాऽశుభా |4|
(సు. ని. అ. 14) |
View original
कुम्भिका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा |४|
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కుంభికామాహ– కుంభికేత్యాది| కుంభీ కుంభీలతా, తస్యాః ఫలం కుంభీ; తద్ధితస్య లుక్; ‘ఇవే ప్రతికృతౌ’ ఇతి కన్ కుంభీఫలవత్ కుంభికా| అశుభేతి శుభం శుక్లం తద్విరోధే నఞ్, కృష్ణేత్యర్థః| ‘ఆశుజా’ ఇతి పాఠాంతరం|4|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తపిత్తాభ్యాం కుంభికామాహ– కుంభికేత్యాది| కుంభికా కుంభకారీ, తస్యాః ఫలం కుంభీ, తద్ధితస్య లుక్ “ఇవే ప్రతికృతౌ” ఇతి కన్, కుంభీఫలవత్ కుంభికా, తథా జాంబవాస్థిరూపా జంబూఫలాస్థిసదృశీ, అశుభా శుభం శుక్లం న శుభా అశుభా కృష్ణేత్యర్థః| సా చ రక్తపిత్తజనితా| ‘ఆశుజా’ ఇతి పాఠాంతరం|4|–
Adhikarana అలజీలక్షణం (౪) · Śloka ౪
తుల్యజాం త్వలజీం విద్యాద్యథాప్రోక్తాం విచక్షణః ||4||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
तुल्यजां त्वलजीं विद्याद्यथाप्रोक्तां विचक्षणः ||४||
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అలజీమాహ– తుల్యజామిత్యాది| తుల్యజామితి ప్రమేహపిడకా అలజీ తత్తుల్యసంభవా, సా చ రక్తాऽసితా స్ఫోటచితా| తుల్యత్వమేవ వివృణోతి– యథాప్రోక్తామితి| అలజీ యథాప్రోక్తా యాదృశలక్షణా తథేయమపీత్యర్థః| ఏషా చ కారణచికిత్సాభేదాత్ ప్రమేహం వినా లింగ ఏవ సంభవాచ్చ తతః పృథగ్భూతా జ్ఞేయా||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అలజీమాహ– తుల్యజామిత్యాది| విచక్షణః అలజీపిడకాం విద్యాత్| కింభూతాం? తుల్యజామితి| ప్రమేహపిడకా అలజీ, తత్తుల్యసంభవా| సా చ రక్తాసితస్ఫోటచితా| తుల్యత్వమేవ వివృణోతి– యథాప్రోక్తామిత్యాది| సా అలజీ యథాప్రోక్తా యాదృశలక్షణా తథేయమపీత్యర్థః| ఏషా చ కారణచికిత్సాభేదాత్ ప్రమేహం వినా లింగ ఏవ సంభవాచ్చ తతః పృథగ్భూతా జ్ఞేయా| ఇయమపి దుష్టశూకావచారణాజ్జ్ఞేయా||4||
Adhikarana మృదితలక్షణం (౫) · Śloka ౫
మృదితం పీడితం యచ్చ సంరబ్ధం వాతకోపతః |5|
(సు. ని. అ. 14) |
View original
मृदितं पीडितं यच्च संरब्धं वातकोपतः |५|
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మృదితమాహ– మృదితమిత్యాది| పీడితమితి అధికృతత్వాత్ శూకపాతానంతరం పీడితమితి జ్ఞేయం, పీడితం ‘లింగం’ ఇతి శేషః| సంరబ్ధం సశోథం|5|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మృదితమాహ– మృదితమిత్యాది| సంరబ్ధం సశోఫం తన్మృదితం మృదితాఖ్యం రోగాక్రాంతం జ్ఞేయం, పీడితమిత్యధికృతత్వాత్ శూకపాతానంతరం పీడితమితి జ్ఞేయం|5|–
Adhikarana సమ్మూఢపిడకాలక్షణం (౫) · Śloka ౫
పాణిభ్యాం భృశసమ్మూఢే సమ్మూఢపిడకా భవేత్ ||5||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् ||५||
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సమ్మూఢపిడకామాహ– పాణిభ్యామిత్యాది| పాణిభ్యాం భృశసమ్మూఢే ఇత్యధికారాత్ పాతితశూకే లింగే పాణిభ్యాం భృశసమ్మూఢే పిచ్చితావనతే, అత్రాపి ‘వాతకోపాత్’ ఇత్యనువర్తతే||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సమ్మూఢపిడకామాహ– పాణిభ్యామిత్యాది| పాణిభ్యాం భృశసమ్మూఢే ఇత్యత్రాధికారాత్ పాతితశూకే లింగే పాణిభ్యాం భృశసమ్మూఢే అత్యర్థం పిచ్చితావనతే సమ్మూఢపిడకా స్యాత్, అత్రాపి వాతప్రకోప ఇత్యనువర్తతే||5||
Adhikarana అధిమంథలక్షణం (౬) · Śloka ౬
దీర్ఘా బహ్వ్యశ్చ పిడకా దీర్యంతే మధ్యతస్తు యాః |
సోऽధిమంథః కఫాసృగ్భ్యాం వేదనారోమహర్షకృత్ ||6||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः |
सोऽधिमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् ||६||
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అధిమంథమాహ– దీర్ఘా ఇత్యాది| కఫాసృగ్భ్యామితి శూకపాతకృతాభ్యాం| ఏవమన్యత్రాపి సామాన్యేన శూకదోషాభిహితే శూకపాతోऽనుక్తోऽపి జ్ఞేయః| వేదనారోమహర్షకృదితి వేదనయా రోమహర్షం కరోతి||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అవమంథమాహ– దీర్ఘా ఇత్యాది| దీర్ఘా విస్తీర్ణాః, బహ్వ్యః బహులాః| కఫాసృగ్భ్యామితి శూకపాతకృతాభ్యాం| ఏవమన్యత్ర సర్వేష్వపి సామాన్యేన శూకదోషేషు శూకపాతోऽనుక్తోऽపి జ్ఞేయః| వేదనయా రోమహర్షం కరోతి ఇతి వేదనారోమహర్షకృత్| అధిమంథ ఇతి సంజ్ఞా||6||
Adhikarana పుష్కరికాలక్షణం (౭) · Śloka ౭
పిడకా పిడకావ్యాప్తా పిత్తశోణితసంభవా |
పద్మకర్ణికసంస్థానా జ్ఞేయా పుష్కరికా తు సా ||7||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
पिडका पिडकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा |
पद्मकर्णिकसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिका तु सा ||७||
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పుష్కరికామాహ– పిడేకేత్యాది||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పుష్కరికామాహ– పిడకాభిశ్చితేత్యాది| యా పిడకైవ పిడకాభిశ్చితా వ్యాప్తా| పద్మకర్ణికసంస్థానేతి కమలకోశతుల్యా, పుష్కరికేతి సంజ్ఞా పిత్తశోణితాద్విజ్ఞేయా||7||
Adhikarana స్పర్శహానిలక్షణం (౮) · Śloka ౮
స్పర్శహానిం తు జనయేచ్ఛోణితం శూకదూషితం |8|
(సు. ని. అ. 14) |
View original
स्पर्शहानिं तु जनयेच्छोणितं शूकदूषितम् |८|
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
స్పర్శహానిమాహ– స్పర్శహానిం త్విత్యాది|8|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్పర్శహానిమాహ– స్పర్శహానిమిత్యాది| స్పర్శహానినామానం వ్యాధివిశేషం, శూకదూషితం శూకేన దుష్టిం నీతం రక్తం జనయేత్|8|–
Adhikarana ఉత్తమాలక్షణం (౮) · Śloka ౮
ముద్గమాషోపమా రక్తా రక్తపిత్తోద్భవా తు యా ||8||
వ్యాధిరేషోత్తమా నామ శూకాజీర్ణనిమిత్తజా |
(సు. ని. అ. 14) |
View original
मुद्गमाषोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा तु या ||८||
व्याधिरेषोत्तमा नाम शूकाजीर्णनिमित्तजा |
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉత్తమామాహ– ముద్గమాషేత్యాదినా| ఏషోత్తమా వ్యాధిః శూకాజీర్ణనిమిత్తజా భవతి, శూకాజీర్ణం పునః పునర్దురవచారితశూకవికృతిరూపమేవ| “వ్యాధిరేషోత్తమో నామ” ఇతి పాఠాంతరే ఏషోత్తమ ఇతి నిర్దేశః పూర్వత్రాసిద్ధవిధేరనిత్యత్వాత్ సాధుః||8||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉత్తమమాహ– వ్యాధిరిత్యాది| ఏష ఉత్తమో నామ వ్యాధిః శూకాజీర్ణనిమిత్తజో భవతి, శూకాజీర్ణం పునః పునర్దురవచారితశూకవికృతిరూపమేవ, తదేవ నిమిత్తం తతో జాయత ఇతి| ‘ వ్యాధిరేషోత్తమ’ ఇతి నిర్దేశః| పూర్వత్రాసిద్ధవిధేరనిత్యత్వాత్సాధుః||8||
Adhikarana శతపోనకలక్షణం (౯) · Śloka ౧౧
ఛిద్రైరణుముఖైర్లింగం చితం యస్య సమంతతః ||9||
వాతశోణితజో వ్యాధిః స జ్ఞేయః శతపోనకః |
(సు. ని. 14) ||11||
View original
छिद्रैरणुमुखैर्लिङ्गं चितं यस्य समन्ततः ||९||
वातशोणितजो व्याधिः स ज्ञेयः शतपोनकः |
(सु. नि. १४) ||११||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శతపోనకమాహ– ఛిద్రైరణుముఖైరిత్యాదినా| ఛిద్రైరితి దురవచారితశూకదోషజనితవాతశోణితజైః, చితముపచితం, అత ఏవ చికిత్సాయాం లేఖనోపదేశః| శతపోనకశ్చాలనికా, తత్తుల్యత్వాత్ శతపోనకః||9||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శతపోనకమాహ– ఛిద్రైరిత్యాది| యస్య లింగం ఛిద్రైః సూక్ష్మముఖైః సమంతతః సర్వతశ్చితం వ్యాప్తం, స వ్యాధిః శతపోనకో జ్ఞేయః| ఛిద్రైరితి దురవచారితశూకజనితవాతశోణితజైః| శతపోనకశ్చాలనికా, తత్తుల్యః శతపోనకః||9||–
Adhikarana త్వక్పాకలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦
వాతపిత్తకృతో జ్ఞేయస్త్వక్పాకో జ్వరదాహకృత్ ||10||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
वातपित्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहकृत् ||१०||
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
త్వక్పాకమాహ– వాతపిత్తకృత ఇత్యాది| శూకదోషేషు క్వచిత్ కస్యచిత్ దోషస్యాభిధానం శూకవిశేషాదాహారాచారభేదాచ్చ సమర్థనీయం||10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
త్వక్పాకమాహ– వాతేత్యాది| వాతపిత్తకృతః త్వక్పాకనామా వ్యాధిర్జ్ఞేయః| స చ జ్వరదాహౌ కరోతి| అయం చ దురవచారితశూకదూషితవాతపిత్తజ ఇత్యర్థః| శూకదోషేషు క్వచిత్కస్యచిద్దోషస్యాభిధానం శూకవిశేషాదాహారాదిభేదాచ్చ సమర్థనీయం||10||
Adhikarana శోణితార్బుదలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
కృష్ణైః స్ఫోటైః సరక్తాభిః పిడకాభిర్నిపీడితం |
యస్య వాస్తురుజశ్చోగ్రా జ్ఞేయం తచ్ఛోణితార్బుదం ||11||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिर्निपीडितम् |
यस्य वास्तुरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||११||
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శోణితార్బుదమాహ– కృష్ణైః స్ఫోటైరిత్యాదినా| పిడకాభిరితి స్వల్పాభిర్నిపీడితం లింగమితి బోద్ధవ్యం| యస్య వాస్తురుజ ఇతి వాస్తు వ్రణాధిష్ఠానం, తత్ర రుజః, అగాధోచ్ఛ్రితమాంసశోథత్వాత్| ‘బస్తిరుజశ్చోగ్రా’ ఇతి పాఠాంతరం| అర్బుదం దురవచారితశూకజశోణితకృతం||11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శోణితార్బుదమాహ– కృష్ణైరిత్యాది| పిడకాభిరితి స్వల్పాభిః నిపీడితం లింగమితి బోద్ధవ్యం| యస్య వాస్తురుజ ఇతి వాస్తు వ్రణాధిష్ఠానం| తత్ర ఉగ్రా రుజః, అగాధోచ్ఛ్రితమాంసశోథత్వాత్| ‘బస్తిరుజశ్చోగ్రాః’ ఇతి పాఠాంతరం| సర్వదా దురవచారితశూకజశోణితకృతం||11||
Adhikarana మాంసార్బుదలక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨
మాంసదోషేణ జానీయాదర్బుదం మాంససంభవం |12|
(సు. ని. అ. 14) |
View original
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१२|
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మాంసార్బుదమాహ– మాంసదోషేణేత్యాది| మాంసదోషేణేతి శూకపాతానంతరం ప్రహారాదినా కృతేన మాంసదోషేణ|12|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మాంసార్బుదమాహ– మాంసదోషేణేత్యాది| శూకపాతానంతరం ప్రహారాదినా కృతేన మాంసదోషేణ, అత్రాపి శోణితం హేతుః, మాంసార్బుదసంజ్ఞా|12|–
Adhikarana మాంసపాకలక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨
శీర్యంతే యస్య మాంసాని యస్య సర్వాశ్చ వేదనాః ||12||
విద్యాత్తం మాంసపాకం తు సర్వదోషకృతం భిషక్ |
(సు. ని. అ. 14) |
View original
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्वाश्च वेदनाः ||१२||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మాంసపాకమాహ– శీర్యంతే యస్యేత్యాది| శీర్యంతే గలంతి, సర్వాశ్చ వేదనా ఇతి వాతపిత్తకఫజాః||12||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మాంసపాకమాహ– శీర్యంత ఇత్యాది| శీర్యంతే గలంతి| సర్వాశ్చ వేదనాః ఇతి వాతపిత్తకఫజాః, అయం త్రిదోషజః||12||–
Adhikarana విద్రధిలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
విద్రధిం సన్నిపాతేన యథోక్తమితి నిర్దిశేత్ ||13||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमिति निर्दिशेत् ||१३||
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
విద్రధిమాహ– విద్రధిమిత్యాది| సన్నిపాతేన యథోక్తమితి ‘నానావర్ణరుజాస్రావః’ ఇత్యాదినా సన్నిపాతజవిద్రధిలక్షణం విద్రధిమిహ జానీయాదిత్యర్థః||13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విద్రధిమాహ– యథోక్తమిత్యాది| సన్నిపాతవిద్రధిలక్షణేన జానీయాత్| విద్రధినిదానోక్తం ‘నానావర్ణరుజాస్రావః’ ఇత్యాదినా||13||
Adhikarana తిలకాలకలక్షణం (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫
కృష్ణాని చిత్రాణ్యథవా శూకాని సవిషాణి వా |
పాతితాని పచంత్యాశు మేఢ్రం నిరవశేషతః ||14||
కాలాని భూత్వా మాంసాని శీర్యంతే యస్య దేహినః |
సన్నిపాతసముత్థాంస్తు తాన్ విద్యాత్తిలకాలకాన్ ||15||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि वा |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१४||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थांस्तु तान् विद्यात्तिलकालकान् ||१५||
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తిలకాలకమాహ– కృష్ణానీత్యాది| చిత్రాణీతి నానావర్ణాని| సవిషాణీతి శూకానాం సవిషత్వేऽపి విశేషార్థముక్తం| కాలానీతి కృష్ణాని, కృష్ణతిలతుల్యత్వాత్ తిలకాలకసంజ్ఞా| శీర్యంతే గలంతి||14-15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తిలకాలకమాహ– కృష్ణానీత్యాది| యస్య పుంసః శూకాని కృష్ణాని, అథవా చిత్రాణి, అథవా సవిషాణి, తాని సంహత్యాశు శీఘ్రం నిరవశేషతః సమగ్రం మేఢ్రం పచంతి, కృష్ణాని కృష్ణవర్ణాని, చిత్రాణీతి శుక్లపీతనీలాదినానావర్ణాని, సవిషాణీతి శూకానాం సవిషత్వేऽపి విశేషార్థముక్తం, తథా కాలానీతి కృష్ణాని పరిణతతిలఫలవర్ణాని భూత్వా శీర్యంతి గలంతి, తాన్ సన్నిపాతజాన్ తిలకాలకాన్ విద్యాత్, కృష్ణతిలతుల్యవర్ణత్వాత్తిలకాలకసంజ్ఞా||14-15||
Adhikarana శూకదోషాణాం సాధ్యాసాధ్యవిచారః (౧౬) · Śloka ౧౬
తత్ర మాంసార్బుదం యచ్చ మాంసపాకశ్చ యః స్మృతః |
విద్రధిశ్చ న సిద్ధ్యంతి యే చ స్యుస్తిలకాలకాః ||16||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिद्ध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१६||
(सु. नि. अ. १४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శూకదోషేష్వసాధ్యానాహ– తత్ర మాంసార్బుదమిత్యాది| యచ్చేతి చకారోऽయం భిన్నక్రమః, స చ న సిద్ధ్యతీత్యనంతరం ద్రష్టవ్యః; తేన సాధ్యతాऽప్యేషామచిరత్వాదినా భవతి, అత ఏవ ప్రత్యాఖ్యాయ చికిత్సావిధానముపపన్నమితి గదాధరః| దుర్జ్ఞానాత్ సాధ్యే ఏవ అసాధ్యతారోపాదసంపూర్ణావస్థాయామసాధ్యేऽపి క్రియాసిద్ధేశ్చ మా నివర్తతాం భిషగితి ప్రత్యాఖ్యాయ చికిత్సాం కారుణికతయా ఆచార్య ఉపదిశతీతి మంతవ్యం||16||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శూకదోషేష్వసాధ్యతామాహ– తత్రేత్యాది| తత్ర తేషు శూకదోషేషు మధ్యే యన్మాంసార్బుదం, తథా యో మాంసపాకః, తథా విద్రధిః, తథా యే చ తిలకాలకాః స్యుః, ఏతే న సిధ్యంతి| యే చేతి చకారో భిన్నక్రమః, స చ న సిద్ధ్యతీత్యనంతరం ద్రష్టవ్యః| తేన సాధ్యతాऽప్యేషామచిరత్వాదినా భవతి, అత ఏవ ప్రత్యాఖ్యాయ చికిత్సావిధానముపపన్నమితి గదాధరః||16||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౪౮
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే శూకదోషనిదానం సమాప్తం ||48||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूकदोषनिदानं समाप्तम् ||४८||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శూకదోషనిదానం సమాప్తం||48||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యకృతాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం శూకదోషనిదానం సమాప్తం||48||