૪૮. શૂકદોષનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમાનસ્થાનત્વાચ્છૂકદોષનિદાનમાહ– અક્રમાદિત્યાદિ| શૂકો જલશૂકઃ, સ તુ વિષજન્તુર્જલમલોદ્ભવઃ સશૂકઃ, તથા શૂકપ્રધાનો લિઙ્ગવૃદ્ધિકરો વાત્સ્યાયનાદ્યુક્તો યોગઃ શૂક ઉચ્યતે; તસ્ય દોષો વૈકૃતમસમ્યક્કરણાત્, તતો વા દોષો વાતાદિઃ, તત્કૃતો વા વિકારઃ, “દોષા અપિ વ્યાધ્યાખ્યાં લભન્તે” ઇત્યાગમાત્; અત એવ શૂકદોષવિવરણે શૂકદોષનિમિત્તા વ્યાધય એવ બોદ્ધવ્યાઃ| એવં ચ યદત્ર ‘કુમ્ભિકા રક્તપિત્તોત્થા’ ઇત્યાદિકારણાન્તરોપવર્ણનં તત્ શૂકકૃતરક્તપિત્તાદિરૂપં જ્ઞેયમ્| અન્યે ત્વાદિશબ્દલોપાત્ શૂકાદિદોષનિદાનમાહુઃ| આદિશબ્દેન દુષ્ટયોનિગૂઢાન્તર્લોમદુર્ભગાગમનાદિ ગૃહ્યતે; તન્ન મનોહરં, “વૃદ્ધિં યોઽભિવાઞ્છતિ” ઇત્યનેન વિશેષણેન દુષ્ટયોન્યાદેરયોગ્યસ્ય ગ્રહીતુમનર્હત્વાત્| અન્યે તુ દુષ્ટયોન્યાદીન્યુપદંશહેતુત્વેનોક્તત્વાત્ નાનુમન્યન્તે; તદનૈકાન્તિકમ્, એકજાતીયહેતૂનામનેકરોગકરણદર્શનાત્| અક્રમાદિત્યનુચિતવૃદ્ધિક્રમાત્; અનુચિતા ચ વૃદ્ધિર્ભૂરિવિકારકરજલશૂકયોગાનામાચારણાત્, જલશૂકયોગાનાં વાત્સ્યાયનાદૌ વિસ્તરઃ| યથા– “ભલ્લાતકાસ્થિજલશૂકમથાબ્જપત્રમન્તર્વિદહ્ય મતિમાન્ સહ સૈન્ધવેન| એતદ્વિરૂઢબૃહતીફલતોયપિષ્ટમાલેપનં મહિષવિડ્વિમલીકૃતેઽઙ્ગે|| સ્થૂલં મહત્તરતુરઙ્ગમતુલ્યમાશુ શેફં કરોત્યભિમતં ન હિ સંશયોઽસ્તિ||” ઇત્યાદિ| યચ્ચ જલશૂકરહિતમશ્વગન્ધાદિતૈલં તદુચિતમેવ લિઙ્ગવર્ધનમ્| યદુક્તમ્– “અશ્વગન્ધાવરીકુષ્ઠમાંસીસિંહીફલાન્વિતમ્| ચતુર્ગુણેન દુગ્ધેન તિલતૈલં વિપાચયેત્|| સ્તનલિઙ્ગકર્ણપાલિવર્ધનં મ્રક્ષણાદિદમ્||” ઇતિ| ગદાધરસ્ત્વાહ– લિઙ્ગવૃદ્ધિરેવ કામપરાયણનિન્દિતપુરુષૈઃ ક્રિયમાણા અક્રમઃ| દશ ચાષ્ટૌ ચેતિ અષ્ટાદશ; સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ લબ્ધાયાં સઙ્ખ્યાયાં પુનસ્તદુક્તિઃ સમ્મૂઢપિડકાદૌ દ્વિત્વશઙ્કાનિરાસાર્થમ્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સમાનસ્થાનત્વાચ્છૂકદોષનિદાનારમ્ભઃ| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– અક્રમાદિત્યાદિ| શૂકો જલશૂકઃ, સ તુ વિષજન્તુર્જલમલોદ્ભવો જીવવિશેષઃ સશૂકઃ, તત્પ્રધાનો લિઙ્ગવૃદ્ધૌ વાત્સ્યાયનાદિશાસ્ત્રોક્તો યોગઃ શૂકદોષ ઉચ્યતે, તન્મુખ્યત્વાત્ લિઙ્ગવૃદ્ધૌ અન્યેઽપિ યોગાઃ શૂકાઃ કથ્યન્તે, તસ્ય દોષો વિકારઃ, શૂકસ્ય કારણત્વાત્ “ક્વચિદ્દોષા અપિ વ્યાધ્યાખ્યાં લભન્તે” ઇત્યાગમાત્, અત એવ શૂકદોષવિવરણે શૂકદોષનિમિત્તત્વાત્ વ્યાધય એવ વક્તવ્યાઃ| અત્ર શૂકજા ઇતિ શૂકદોષજા વ્યાધયઃ| અક્રમાદિતિ અનુચિતવૃદ્ધિક્રમાત્, અનુચિતા વૃદ્ધિઃ ભૂરિવિકારકરજલશૂકયોગાનામાચરણાત્, જલશૂકયોગાનાં વાત્સ્યાયનાદૌ વિસ્તરઃ| યથા– “ભલ્લાતકાસ્થિજલશૂકમથાબ્જપત્રમન્તર્વિદહ્ય મતિમાન્સહ સૈન્ધવેન| એતદ્વિરૂઢબૃહતીફલજોપપિષ્ટમાલેપનં મહિષવિડ્વિમલીકૃતેઽઙ્ગે|| સ્થૂલં મહત્તરતુરઙ્ગમતુલ્યમાશુ શેફં કરોત્યભિમતં ન હિ સંશયોઽસ્તિ|” ઇત્યાદિ| યચ્ચ જલશૂકરહિતમશ્વગન્ધાદિતૈલં, તદુચિતમેવ લિઙ્ગવર્ધનમ્| યદુક્તમ્– “ અશ્વગન્ધાવચાકુષ્ઠમાંસીસિંહીફલાન્વિતમ્| ચતુર્ગુણેન દુગ્ધેન તિલતૈલં વિપાચયેત્| સ્તનલિઙ્ગકર્ણપાલિવર્ધનં મ્રક્ષણાદિદમ્||” ઇતિ| શેફસો લિઙ્ગસ્ય| ગદાધરસ્ત્વાહ– લિઙ્ગવૃદ્ધિરેવ કામપરાયણનિન્દિતપુરુષૈઃ ક્રિયમાણા અક્રમઃ| દશ ચ અષ્ટૌ ચેતિ અષ્ટાદશ, સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ લબ્ધાયાં સઙ્ખ્યાયાં પુનસ્તદુક્તિઃ સમ્મૂઢપિડકાદૌ દ્વિત્વસઙ્ખ્યાનિરાસાર્થમ્||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સર્ષપિકામાહ– ગૌરેત્યાદિ| શૂકદુર્ભુગ્નહેતુકેતિ દુર્ભુગ્નશૂકહેતુકેત્યર્થઃ| પિડકાદિષુ ઉભયવચનમિતિ(?) પરનિપાતઃ દુર્ભુગ્નો દુરવચારિતઃ| ‘શૂકદુર્ભગહેતુકા’ ઇતિ પાઠાન્તરે શૂકનિમિત્તા, દુષ્ટયોનિનિમિત્તા ચેત્યર્થઃ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતશ્લેષ્મજનિતાં સર્ષપિકામાહ– ગૌરેત્યાદિ| ગૌરસર્ષપતુલ્યા| શૂકદુર્ભુગ્નહેતુકેતિ દુર્ભુગ્નશૂકહેતુકેત્યર્થઃ| ‘પિડકાદિષુ ઉભયવચનમ્’ ઇતિ પરનિપાતઃ| દુર્ભુગ્નો દુરવચારિતઃ| “શૂકદુર્ભગહેતુકી” ઇતિ પાઠાન્તરમ્| તત્ર શૂકનિમિત્તા દુષ્ટયોનિનિમિત્તા ચેત્યર્થઃ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અષ્ઠીલિકામાહ– કઠિનેત્યાદિ| વિષમૈર્ભુગ્નૈરિતિ વક્ષ્યમાણશૂકૈરિત્યનેન સમ્બધ્યતે| વિષમૈરિતિ અપ્રશસ્તૈઃ| અષ્ઠીલિકા લૌહકારસ્ય ભાણ્ડીવિશેષ, તત્તુલ્યત્વાદષ્ઠીલિકા|૩|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અષ્ટીલિકામાહ– કઠિનેત્યાદિ| વિષમૈર્ભુગ્નૈરિતિ વક્ષ્યમાણશૂકૈરિત્યનેન સમ્બધ્યતે| વિષમૈઃ અપ્રશસ્તૈઃ, ભુગ્નૈર્વક્રૈઃ| અષ્ઠીલિકા લોહકારભાણ્ડવિશેષઃ, તત્તુલ્યત્વાદષ્ઠીલિકા; સા ચ વાતેન|૩|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ગ્રથિતમાહ– શૂકૈરિત્યાદિ| શૂકૈર્યત્ પૂરિતં શશ્વદ્ગ્રથિતમિતિ શૂકૈઃ સર્વદા પૂરિતં લિઙ્ગં યત્ ગ્રન્થિલં તત્ ગ્રથિતમિત્યર્થઃ; ગ્રન્થિતુલ્યત્વાત્ ગ્રથિતસઞ્જ્ઞા||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કફાદ્ગ્રથિતમાહ– શૂકૈરિત્યાદિ| શૂકૈઃ સર્વદા પૂરિતં લિઙ્ગં યત્તદ્ગ્રથિતમિત્યર્થઃ| ગ્રથિતત્વાદ્ ગ્રથિતસઞ્જ્ઞા| શશ્વદિતિ અહરહઃ| શૂકપૂરણં શેફસિ, એતેનૈકદિનાન્તરપૂરણં પ્રશસ્તમિચ્છન્તિ કામતન્ત્રાચાર્યાઃ| નિત્યપૂરણાદ્ ગ્રથિતનામ્નો રોગસ્યોત્પત્તિઃ||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કુમ્ભિકામાહ– કુમ્ભિકેત્યાદિ| કુમ્ભી કુમ્ભીલતા, તસ્યાઃ ફલં કુમ્ભી; તદ્ધિતસ્ય લુક્; ‘ઇવે પ્રતિકૃતૌ’ ઇતિ કન્ કુમ્ભીફલવત્ કુમ્ભિકા| અશુભેતિ શુભં શુક્લં તદ્વિરોધે નઞ્, કૃષ્ણેત્યર્થઃ| ‘આશુજા’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્|૪|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તપિત્તાભ્યાં કુમ્ભિકામાહ– કુમ્ભિકેત્યાદિ| કુમ્ભિકા કુમ્ભકારી, તસ્યાઃ ફલં કુમ્ભી, તદ્ધિતસ્ય લુક્ “ઇવે પ્રતિકૃતૌ” ઇતિ કન્, કુમ્ભીફલવત્ કુમ્ભિકા, તથા જામ્બવાસ્થિરૂપા જમ્બૂફલાસ્થિસદૃશી, અશુભા શુભં શુક્લં ન શુભા અશુભા કૃષ્ણેત્યર્થઃ| સા ચ રક્તપિત્તજનિતા| ‘આશુજા’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્|૪|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અલજીમાહ– તુલ્યજામિત્યાદિ| તુલ્યજામિતિ પ્રમેહપિડકા અલજી તત્તુલ્યસમ્ભવા, સા ચ રક્તાઽસિતા સ્ફોટચિતા| તુલ્યત્વમેવ વિવૃણોતિ– યથાપ્રોક્તામિતિ| અલજી યથાપ્રોક્તા યાદૃશલક્ષણા તથેયમપીત્યર્થઃ| એષા ચ કારણચિકિત્સાભેદાત્ પ્રમેહં વિના લિઙ્ગ એવ સમ્ભવાચ્ચ તતઃ પૃથગ્ભૂતા જ્ઞેયા||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અલજીમાહ– તુલ્યજામિત્યાદિ| વિચક્ષણઃ અલજીપિડકાં વિદ્યાત્| કિમ્ભૂતાં? તુલ્યજામિતિ| પ્રમેહપિડકા અલજી, તત્તુલ્યસમ્ભવા| સા ચ રક્તાસિતસ્ફોટચિતા| તુલ્યત્વમેવ વિવૃણોતિ– યથાપ્રોક્તામિત્યાદિ| સા અલજી યથાપ્રોક્તા યાદૃશલક્ષણા તથેયમપીત્યર્થઃ| એષા ચ કારણચિકિત્સાભેદાત્ પ્રમેહં વિના લિઙ્ગ એવ સમ્ભવાચ્ચ તતઃ પૃથગ્ભૂતા જ્ઞેયા| ઇયમપિ દુષ્ટશૂકાવચારણાજ્જ્ઞેયા||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

મૃદિતમાહ– મૃદિતમિત્યાદિ| પીડિતમિતિ અધિકૃતત્વાત્ શૂકપાતાનન્તરં પીડિતમિતિ જ્ઞેયં, પીડિતં ‘લિઙ્ગમ્’ ઇતિ શેષઃ| સંરબ્ધં સશોથમ્|૫|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મૃદિતમાહ– મૃદિતમિત્યાદિ| સંરબ્ધં સશોફં તન્મૃદિતં મૃદિતાખ્યં રોગાક્રાન્તં જ્ઞેયં, પીડિતમિત્યધિકૃતત્વાત્ શૂકપાતાનન્તરં પીડિતમિતિ જ્ઞેયમ્|૫|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમ્મૂઢપિડકામાહ– પાણિભ્યામિત્યાદિ| પાણિભ્યાં ભૃશસમ્મૂઢે ઇત્યધિકારાત્ પાતિતશૂકે લિઙ્ગે પાણિભ્યાં ભૃશસમ્મૂઢે પિચ્ચિતાવનતે, અત્રાપિ ‘વાતકોપાત્’ ઇત્યનુવર્તતે||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સમ્મૂઢપિડકામાહ– પાણિભ્યામિત્યાદિ| પાણિભ્યાં ભૃશસમ્મૂઢે ઇત્યત્રાધિકારાત્ પાતિતશૂકે લિઙ્ગે પાણિભ્યાં ભૃશસમ્મૂઢે અત્યર્થં પિચ્ચિતાવનતે સમ્મૂઢપિડકા સ્યાત્, અત્રાપિ વાતપ્રકોપ ઇત્યનુવર્તતે||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અધિમન્થમાહ– દીર્ઘા ઇત્યાદિ| કફાસૃગ્ભ્યામિતિ શૂકપાતકૃતાભ્યામ્| એવમન્યત્રાપિ સામાન્યેન શૂકદોષાભિહિતે શૂકપાતોઽનુક્તોઽપિ જ્ઞેયઃ| વેદનારોમહર્ષકૃદિતિ વેદનયા રોમહર્ષં કરોતિ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અવમન્થમાહ– દીર્ઘા ઇત્યાદિ| દીર્ઘા વિસ્તીર્ણાઃ, બહ્વ્યઃ બહુલાઃ| કફાસૃગ્ભ્યામિતિ શૂકપાતકૃતાભ્યામ્| એવમન્યત્ર સર્વેષ્વપિ સામાન્યેન શૂકદોષેષુ શૂકપાતોઽનુક્તોઽપિ જ્ઞેયઃ| વેદનયા રોમહર્ષં કરોતિ ઇતિ વેદનારોમહર્ષકૃત્| અધિમન્થ ઇતિ સઞ્જ્ઞા||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પુષ્કરિકામાહ– પિડેકેત્યાદિ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પુષ્કરિકામાહ– પિડકાભિશ્ચિતેત્યાદિ| યા પિડકૈવ પિડકાભિશ્ચિતા વ્યાપ્તા| પદ્મકર્ણિકસંસ્થાનેતિ કમલકોશતુલ્યા, પુષ્કરિકેતિ સઞ્જ્ઞા પિત્તશોણિતાદ્વિજ્ઞેયા||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્પર્શહાનિમાહ– સ્પર્શહાનિં ત્વિત્યાદિ|૮|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્પર્શહાનિમાહ– સ્પર્શહાનિમિત્યાદિ| સ્પર્શહાનિનામાનં વ્યાધિવિશેષં, શૂકદૂષિતં શૂકેન દુષ્ટિં નીતં રક્તં જનયેત્|૮|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉત્તમામાહ– મુદ્ગમાષેત્યાદિના| એષોત્તમા વ્યાધિઃ શૂકાજીર્ણનિમિત્તજા ભવતિ, શૂકાજીર્ણં પુનઃ પુનર્દુરવચારિતશૂકવિકૃતિરૂપમેવ| “વ્યાધિરેષોત્તમો નામ” ઇતિ પાઠાન્તરે એષોત્તમ ઇતિ નિર્દેશઃ પૂર્વત્રાસિદ્ધવિધેરનિત્યત્વાત્ સાધુઃ||૮||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉત્તમમાહ– વ્યાધિરિત્યાદિ| એષ ઉત્તમો નામ વ્યાધિઃ શૂકાજીર્ણનિમિત્તજો ભવતિ, શૂકાજીર્ણં પુનઃ પુનર્દુરવચારિતશૂકવિકૃતિરૂપમેવ, તદેવ નિમિત્તં તતો જાયત ઇતિ| ‘ વ્યાધિરેષોત્તમ’ ઇતિ નિર્દેશઃ| પૂર્વત્રાસિદ્ધવિધેરનિત્યત્વાત્સાધુઃ||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શતપોનકમાહ– છિદ્રૈરણુમુખૈરિત્યાદિના| છિદ્રૈરિતિ દુરવચારિતશૂકદોષજનિતવાતશોણિતજૈઃ, ચિતમુપચિતમ્, અત એવ ચિકિત્સાયાં લેખનોપદેશઃ| શતપોનકશ્ચાલનિકા, તત્તુલ્યત્વાત્ શતપોનકઃ||૯||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શતપોનકમાહ– છિદ્રૈરિત્યાદિ| યસ્ય લિઙ્ગં છિદ્રૈઃ સૂક્ષ્મમુખૈઃ સમન્તતઃ સર્વતશ્ચિતં વ્યાપ્તં, સ વ્યાધિઃ શતપોનકો જ્ઞેયઃ| છિદ્રૈરિતિ દુરવચારિતશૂકજનિતવાતશોણિતજૈઃ| શતપોનકશ્ચાલનિકા, તત્તુલ્યઃ શતપોનકઃ||૯||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્વક્પાકમાહ– વાતપિત્તકૃત ઇત્યાદિ| શૂકદોષેષુ ક્વચિત્ કસ્યચિત્ દોષસ્યાભિધાનં શૂકવિશેષાદાહારાચારભેદાચ્ચ સમર્થનીયમ્||૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્વક્પાકમાહ– વાતેત્યાદિ| વાતપિત્તકૃતઃ ત્વક્પાકનામા વ્યાધિર્જ્ઞેયઃ| સ ચ જ્વરદાહૌ કરોતિ| અયં ચ દુરવચારિતશૂકદૂષિતવાતપિત્તજ ઇત્યર્થઃ| શૂકદોષેષુ ક્વચિત્કસ્યચિદ્દોષસ્યાભિધાનં શૂકવિશેષાદાહારાદિભેદાચ્ચ સમર્થનીયમ્||૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શોણિતાર્બુદમાહ– કૃષ્ણૈઃ સ્ફોટૈરિત્યાદિના| પિડકાભિરિતિ સ્વલ્પાભિર્નિપીડિતં લિઙ્ગમિતિ બોદ્ધવ્યમ્| યસ્ય વાસ્તુરુજ ઇતિ વાસ્તુ વ્રણાધિષ્ઠાનં, તત્ર રુજઃ, અગાધોચ્છ્રિતમાંસશોથત્વાત્| ‘બસ્તિરુજશ્ચોગ્રા’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| અર્બુદં દુરવચારિતશૂકજશોણિતકૃતમ્||૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શોણિતાર્બુદમાહ– કૃષ્ણૈરિત્યાદિ| પિડકાભિરિતિ સ્વલ્પાભિઃ નિપીડિતં લિઙ્ગમિતિ બોદ્ધવ્યમ્| યસ્ય વાસ્તુરુજ ઇતિ વાસ્તુ વ્રણાધિષ્ઠાનમ્| તત્ર ઉગ્રા રુજઃ, અગાધોચ્છ્રિતમાંસશોથત્વાત્| ‘બસ્તિરુજશ્ચોગ્રાઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| સર્વદા દુરવચારિતશૂકજશોણિતકૃતમ્||૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

માંસાર્બુદમાહ– માંસદોષેણેત્યાદિ| માંસદોષેણેતિ શૂકપાતાનન્તરં પ્રહારાદિના કૃતેન માંસદોષેણ|૧૨|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

માંસાર્બુદમાહ– માંસદોષેણેત્યાદિ| શૂકપાતાનન્તરં પ્રહારાદિના કૃતેન માંસદોષેણ, અત્રાપિ શોણિતં હેતુઃ, માંસાર્બુદસઞ્જ્ઞા|૧૨|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

માંસપાકમાહ– શીર્યન્તે યસ્યેત્યાદિ| શીર્યન્તે ગલન્તિ, સર્વાશ્ચ વેદના ઇતિ વાતપિત્તકફજાઃ||૧૨||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

માંસપાકમાહ– શીર્યન્ત ઇત્યાદિ| શીર્યન્તે ગલન્તિ| સર્વાશ્ચ વેદનાઃ ઇતિ વાતપિત્તકફજાઃ, અયં ત્રિદોષજઃ||૧૨||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિદ્રધિમાહ– વિદ્રધિમિત્યાદિ| સન્નિપાતેન યથોક્તમિતિ ‘નાનાવર્ણરુજાસ્રાવઃ’ ઇત્યાદિના સન્નિપાતજવિદ્રધિલક્ષણં વિદ્રધિમિહ જાનીયાદિત્યર્થઃ||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિદ્રધિમાહ– યથોક્તમિત્યાદિ| સન્નિપાતવિદ્રધિલક્ષણેન જાનીયાત્| વિદ્રધિનિદાનોક્તં ‘નાનાવર્ણરુજાસ્રાવઃ’ ઇત્યાદિના||૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તિલકાલકમાહ– કૃષ્ણાનીત્યાદિ| ચિત્રાણીતિ નાનાવર્ણાનિ| સવિષાણીતિ શૂકાનાં સવિષત્વેઽપિ વિશેષાર્થમુક્તમ્| કાલાનીતિ કૃષ્ણાનિ, કૃષ્ણતિલતુલ્યત્વાત્ તિલકાલકસઞ્જ્ઞા| શીર્યન્તે ગલન્તિ||૧૪-૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તિલકાલકમાહ– કૃષ્ણાનીત્યાદિ| યસ્ય પુંસઃ શૂકાનિ કૃષ્ણાનિ, અથવા ચિત્રાણિ, અથવા સવિષાણિ, તાનિ સંહત્યાશુ શીઘ્રં નિરવશેષતઃ સમગ્રં મેઢ્રં પચન્તિ, કૃષ્ણાનિ કૃષ્ણવર્ણાનિ, ચિત્રાણીતિ શુક્લપીતનીલાદિનાનાવર્ણાનિ, સવિષાણીતિ શૂકાનાં સવિષત્વેઽપિ વિશેષાર્થમુક્તં, તથા કાલાનીતિ કૃષ્ણાનિ પરિણતતિલફલવર્ણાનિ ભૂત્વા શીર્યન્તિ ગલન્તિ, તાન્ સન્નિપાતજાન્ તિલકાલકાન્ વિદ્યાત્, કૃષ્ણતિલતુલ્યવર્ણત્વાત્તિલકાલકસઞ્જ્ઞા||૧૪-૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શૂકદોષેષ્વસાધ્યાનાહ– તત્ર માંસાર્બુદમિત્યાદિ| યચ્ચેતિ ચકારોઽયં ભિન્નક્રમઃ, સ ચ ન સિદ્ધ્યતીત્યનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન સાધ્યતાઽપ્યેષામચિરત્વાદિના ભવતિ, અત એવ પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સાવિધાનમુપપન્નમિતિ ગદાધરઃ| દુર્જ્ઞાનાત્ સાધ્યે એવ અસાધ્યતારોપાદસમ્પૂર્ણાવસ્થાયામસાધ્યેઽપિ ક્રિયાસિદ્ધેશ્ચ મા નિવર્તતાં ભિષગિતિ પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સાં કારુણિકતયા આચાર્ય ઉપદિશતીતિ મન્તવ્યમ્||૧૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શૂકદોષેષ્વસાધ્યતામાહ– તત્રેત્યાદિ| તત્ર તેષુ શૂકદોષેષુ મધ્યે યન્માંસાર્બુદં, તથા યો માંસપાકઃ, તથા વિદ્રધિઃ, તથા યે ચ તિલકાલકાઃ સ્યુઃ, એતે ન સિધ્યન્તિ| યે ચેતિ ચકારો ભિન્નક્રમઃ, સ ચ ન સિદ્ધ્યતીત્યનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ| તેન સાધ્યતાઽપ્યેષામચિરત્વાદિના ભવતિ, અત એવ પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સાવિધાનમુપપન્નમિતિ ગદાધરઃ||૧૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શૂકદોષનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યકૃતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં શૂકદોષનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૮||