௩௬. ஶோதநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உதரே ஶோதஸ்யோபத்ரவத்வேநோக்தத்வாத்ததநந்தரஂ ஶோதநிதாநம்| தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திமாஹ– ரக்தபித்தகபாநித்யாதி| ரக்தபித்தகபாந் ஸ்வஹேதுபிஃ ஸ்வாதந்த்ர்யேண துஷ்டாந் குபிதாந், துஷ்டஃ ஸ்வஹேதுகுபிதோ வாயுர்பஹிஃஸிரா பாஹ்யா அகம்பீராஃ ஸிரா நீத்வா கமயித்வா, தைஃ ரக்தபித்தகபைஃ ருத்தகதிராவதமார்கோ வாயுருத்ஸேதமுச்ச்ராயஂ குர்யாதிதி யோஜநா| பஹிஃஸிராஶப்தேநாத்ராகம்பீரதயோக்தாநாஂ ஸ்ரோதஸாமபி க்ரஹணம்| த்வங்மாஂஸஸஂஶ்ரயமித்யநேந வ்ரணஶோதாத்பேதஂ தர்ஶயதி, அஷ்டஸு வ்ரணவாஸ்துஷு வ்ரணஶோதஸ்ய ஸம்பவாத்| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதேந– “த்வங்மாஂஸஸிராஸ்நாய்வஸ்திஸந்திகோஷ்டமர்மாணீத்யஷ்டௌ வ்ரணவாஸ்தூநி பவந்தி|” (ஸு. ஸூ. அ. ௨௨) இதி| ஸஂஹதஂ ஸஂஹதாத்மகம்| குதஃ ஸஂஹதாத்மகமித்யத ஆஹ– நிசயாதத இதி| அதோऽஸ்மாத் பூர்வோக்தாத் ரக்தஸஹிததோஷத்ரயஸமுதாயாத்; ஏதேந ரக்தஸஹிதத்ரிதோஷஜந்யத்வமஸ்யோக்தஂ பவதி| ஸர்வமித்யாதி ஸர்வமிதி பூர்வேண ஸம்பத்யதே, ஸர்வமுத்ஸேதஂ ஶோதமாஹுரித்யர்தஃ| ஹேதுவிஶேஷைரிதி தோஷத்ரயாபிகாதப்ரபதிபிஃ காரணபேதைர்யோ ரூபபேதஸ்தஸ்மாத் ஸர்வஂ நவாத்மகமாஹுரிதி பூர்வக்ரியயா ஸம்பந்தஃ| ‘ஸர்வஹேதுவிஶேஷைஃ’ இதி பாடாந்தரே ஸர்வேஷாஂ ஹேதுவிஶேஷைரித்யர்தஃ| த்வயைரிதி த்வந்த்வைஃ, ஸர்வைஸ்த்ரிபிஃ||௧-௨||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உதரே ஶோதஸ்யோபத்ரவத்வேநோக்தத்வாத் ததநந்தரஂ ஶோதநிதாநம்| அஸ்ய ஸம்ப்ராப்திமாஹ– ரக்தேத்யாதி| ஸ்வஹேதுபிஃ ஸ்வாதந்த்ர்யேண துஷ்டாந் குபிதாந் ரக்தபித்தகபாந் ஸ்வஹேதுதுஷ்டஃ குபிதோ வாயுர்பஹிஃஸிராஃ பாஹ்யா அகம்பீராஃ ஸிராஃ நீத்வா கமயித்வா தைஃ ரக்தபித்தகபைஃ ருத்தகதிராவதமார்கோ வாயுருத்ஸேதமுச்ச்ராயஂ குர்யாதிதி யோஜநா| பஹிஃஸிராஶப்தேந அகம்பீரதயா உத்தாநஸ்ரோதஸாமபி க்ரஹணம்| த்வங்மாஂஸஸஂஶ்ரயமித்யநேந வ்ரணஶோதாத்பேதஂ தர்ஶயதி, பச்யதோ வ்ரணஸ்ய வாஸ்தூந்யஷ்டௌ, ஶோதஸ்ய த்வங்மாஂஸே, இதி பேதஃ; ததுக்தம்– “த்வங்மாஂஸஸிராஸ்நாய்வஸ்திஸந்திகோஷ்டமர்மாணீத்யஷ்டௌ வ்ரணவாஸ்தூநி பவந்தி|” இதி| அஷ்டஸு வ்ரணவாஸ்துஷு வ்ரணஶோதஸ்ய ஸம்பவாத்| ஸஂஹதஂ ஸஂஹதாத்மகஂ, குதஃ ஸஂஹதாத்மகமித்யாஹ– நிசயாத்| அதஃ பூர்வோக்தாத் ரக்தஸஹிததோஷத்ரயஸமுதாயாத்; ஏதேந தோஷத்ரயஜந்யத்வமஸ்யோக்தம்| தஸ்ய ஸங்க்யாமாஹ– ஸர்வமிதி பூர்வேண ஸம்பத்யதே, ஸர்வமுத்ஸேதஂ ஶோபமித்யாஹுரித்யர்தஃ| ஹேதுவிஶேஷைர்தோஷத்ரயாபிகாதப்ரபதிகாரணபேதைர்யோ ரூபபேதஃ தஸ்மாந்நவாத்மகமாஹுரிதி பூர்வக்ரியயா ஸம்பந்தஃ, ‘ஸர்வஹேதுவிஶேஷைஃ’ இதி பாடாந்தரே ஸர்வேஷாஂ ஶோதாநாஂ ஹேதுவிஶேஷைரித்யர்தஃ| தோஷைரிதி பதக் த்ரிபிர்தோஷைஸ்த்ரயஃ, மிலிதைர்த்வயைஸ்த்ரயஃ, அபிகாதேநைகஃ, விஷேண சைகஃ||௧-௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபமாஹ– ததித்யாதி| தவதுருபதாபஃ| ஸிராயாமஃ ஸிராப்ரஸரணவத் பீடா||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பூர்வரூபமாஹ– ததித்யாதி| தவதுஶ்சக்ஷுராதிஷு தீவ்ரதாஹஃ, யதுக்தஂ சரகே– “தவதுஶ்சக்ஷுராதிப்யஸ்தீவ்ர ஊஷ்மா ப்ரவர்ததே”| ஸிராயாமஃ ஸிராப்ரஸாரணவத் பீடா||௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபாநந்தரஂ காமசாராந்நிதாநமாஹ– ஶுத்த்யாமயேத்யாதி| ஶுத்திர்வமநவிரேசநாதிஃ, ஆமயா ஜ்வராதயஃ; அபுக்தமபோஜநஂ விகுணஂ ச போஜநஂ, தைஃ கஶாநாமபலாநாஂ ச க்ஷாராதிஸேவா நிஜஸ்ய ஶ்வயதோர்ஹேதுஃ| தத்யாதயஃ ஸ்வதந்த்ரா ஏவ ஹேதவஃ, ஆமமபக்வஂ, துஷ்டஂ தோஷஜநகஂ மந்தகநவோதகாதி, கரஂ ஸஂயோகஜஂ விஷம்| அசேஷ்டா நிஷ்க்ரியத்வம்| ந ச தேஹஶுத்திரிதி ஶோதநார்ஹேऽபி தோஷே தேஹாஶுத்திஃ| மர்மோபகாத இஹ தோஷகத ஏவ ஜ்ஞேயஃ, பாஹ்யஹேதுஜஸ்து மர்மோபகாத ஆகந்துஶோதஹேதுரேவ| விஷமா ப்ரஸூதிராமகர்பபதநாதிகா| மித்யோபசாரோऽஸம்யக்கரணமஸம்யகுபசாரஃ| ப்ரதிகர்மணாஂ வமநாதீநாம்||௪-௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அத காரணமாஹ– ஶுத்தீத்யாதி| ஶுத்திர்வமநாதிஃ, ஆமயா ஜ்வராதயஃ, அபுக்தமபோஜநம், ஏதைர்யே கஶாஸ்ததா அபலாஶ்ச, தேஷாஂ க்ஷீராதிஸேவநஂ நிஜஸ்ய ஶ்வயதோஃ காரணஂ; தத்யாதி து ஸ்வதந்த்ரமேவ காரணம்| ஆமமபக்வஂ, துஷ்டஂ தோஷஜநகஂ மண்டகநவோதகாதி, கரஂ ஸஂயோகஜஂ விஷம், அசேஷ்டா நிஷ்க்ரியத்வஂ, ந ச தேஹஶுத்திரிதி ஶோதநார்ஹேऽபி தோஷே தத்ர தேஹாஶுத்திஃ| மர்மோபகாத இஹ தோஷகத ஏவ ஜ்ஞேயஃ, பாஹ்யஹேதுஜஶ்ச மர்மோபகாத ஆகந்துஶோபஹேதுரேவ| விஷமா ப்ரஸூதிரிதி ஆமகர்பபதநாதிகா| ப்ரதிகர்மணாஂ வமநாதீநாஂ, மித்யோபசாரஃ அஸம்யகுபசாரஃ||௪-௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாமாந்யலிங்கமாஹ– ஸேத்யாதி| ஸகௌரவமிதி அநவஸ்திதத்வவிஶேஷணஂ, ததா ஸோத்ஸேதமிதி ச||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்ய ஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ– ஸகௌரவமித்யாதி| ஊஷ்மஸந்தாபயுக்தஂ ஸிராகஶத்வஂ தாஸாமலாபாத்||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதஶோதலிங்கமாஹ– சல இத்யாதி| தநுத்வக் அபஹலத்வக்| அஸிதஃ கஷ்ணஃ| ஸுஷுப்திஃ ஸ்பர்ஶாஜ்ஞதா; ஹர்ஷோ ஜிணிஜிணிவத்வேதநா, கிஂவா ரோமஹர்ஷஃ| அநிமித்ததஃ ப்ரஶாம்யதீதி வாயோஶ்சலத்வேந கதாசிந்நிமித்தஂ விநாऽபி லீநோ பவதி; ‘நிமித்தத’ இதி பாடே ஸ்நேஹோஷ்ணமர்தநாதேர்நிமித்ததஃ ப்ரஶாம்யதி உபஶமஂ ப்ராப்நோதீதி, உபஶயார்தமேததுக்தம்| ப்ரோந்நமதி ப்ரபீடித இதி ப்ரபீடிதஃ ஸந்நந்தருந்நமதீத்யர்தஃ| திவாபலீதி திவா பலவாந், நத்வபலீ| ஸ்நேஹோஷ்ணமர்தநாத்யைஶ்ச ப்ரஶாம்யேத், ஸ ச வாதிகஃ; “யஶ்சாப்யருணவர்ணாபஃ ஶோதோ நக்தஂ ப்ரணஶ்யதி|” (ச. ஸூ. அ. ௧௮) இதி சரகவசநாத்||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அத வாதஶோதலக்ஷணமாஹ– சலேத்யாதி| சலஃ ஸ்தாநாத் ஸ்தாநாந்தரகதிஃ, தநுத்வக் அபஹலத்வக், பருஷஃ கர்கஶஃ, அருணஃ ரக்தவர்ணஃ, அஸிதஃ கஷ்ணஃ, ஸுஷுப்திஃ ஸ்பர்ஶாஜ்ஞாநஂ, ஹர்ஷோ லோமஹர்ஷஃ, அநிமித்ததஃ ப்ரஶாம்யதீதி வாயோஶ்சலத்வேந ச கதாசிந்நிமித்தஂ விநாऽபி விலீநோ பவதி, ப்ரோந்நமதி ப்ரபீடித இதி ப்ரபீடிதஃ ஸந்நநந்தரமுந்நமதீத்யர்தஃ| திவாபலீ திவாபலவாந், யதுக்தஂ சரகே– “யஶ்சாப்யருணவர்ணாபஃ ஶோபோ நக்தஂ ப்ரஶாம்யதி|” இதி||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பைத்திகமாஹ– மதுரித்யாதி| உஷ்யதே இதி தஹ்யதே||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பைத்திகமாஹ– மதுரித்யாதி| மதுஸ்பர்ஶஃ, கந்தயுக்தஃ, அக்ஷ்ணோ ரோககத், அதிஶயதாஹபாகவாந்||௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கபஜமாஹ– குருரித்யாதி| அரோசகாந்வித இதி அரோசகவ்யாதிஸஹசாரீ| கச்ச்ரஜந்மப்ரஶம இதி சிரோத்பத்திவிநாஶஃ| ராத்ரிபலீதி ராத்ரௌ ஸ்ரோதோऽவரோதஜேந தேஹக்லேதேநாசேஷ்டயா ச கபஸ்ய வத்தத்வாத் தஜ்ஜஃ ஶோதோ பலவாந் பவதி; திவா து ஸ்புடஸ்ரோதஸி ஶரீரே ஸசேஷ்டே ச ந கபோ பலீ பவதி, கிஂ தர்ஹி வாயுஃ, தேந தஜ்ஜஃ ஶோதோ திவாபலீ பவதி||௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கபஜமாஹ– குருரித்யாதி| ஸ்திரஃ அசலஃ, ப்ரஸேகோ லாலாஸ்ராவஃ, ஸ கச்ச்ரஜந்மப்ரஶம இதி ராத்ரௌ ஸ்ரோதோऽவரோதஜேந தேஹக்லேதேந சேஷ்டயா ச கபஸ்ய வத்த்யா தஜ்ஜஃ ஶோதோ பலவாந் பவதி| திவா ஸ்புடஸ்ரோதஸி ஶரீரே சேஷ்டாயுக்தே ச கபோ ந பலீ வாயுஸ்தேந பலீ, தஜ்ஜஃ ஶோதோ திவாபலீ பவதி||௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வ்யாமிஶ்ரௌஷதவிதாநார்தஂ க்வாபி க்வாபி ப்ரகதிஸமஸமவேதா அபி ஶிஷ்யஹிதைஷிதயா த்வந்த்வஸந்நிபாதா அதிதேஶேந பட்யந்தே, யே து விகதிவிஷமஸமவேதாஸ்தாந் கண்டரவேண படந்தி; அதோऽதிதேஶேந த்வந்த்வத்ரயஸந்நிபாதாநாஹ– நிதாநாகதிஸஂஸர்காதித்யாதி| வ்யாமிஶ்ரலக்ஷண இதி மிலிதவாதாதித்ரயலிங்கஃ| அநேநைவ ஸர்வாகதிரித்யஸ்யார்தே ஸித்தே ததபிதாநஂ வாதாதிப்ரத்யேகஂ கத்ஸ்நலிங்கநியமார்தம்||௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

த்வந்த்வஜத்ரயஸந்நிபாதஜமாஹ– நிதாநேத்யாதி| த்விதோஷயோர்நிதாநலக்ஷணஸஂஸர்கயோஃ த்விதோஷஜா ஜ்ஞேயாஃ| ஸந்நிபாதாத் ஸர்வாகதிஃ, வ்யாமிஶ்ரலக்ஷணஃ மிலிதவாதாதித்ரயலிங்கஃ||௧௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அபிகாதஜஂ ஶ்வயதுமாஹ– அபிகாதேநேத்யாதி| அபிகாதேந யஃ ஶோதஃ ஸ ஶஸ்த்ராதிபிர்பவதி| ஹிமாநிலோதத்யநிலைரிதி ஹிமாநிலைருதத்யநிலைஶ்ச; உததிஃ ஸமுத்ரஃ| பல்லாதகபிகச்சுஜை ரஸைஃ ஶூகைரிதி பல்லாதகரஸைஃ, கபிகச்ச்வா ஶூகைஶ்ச; கபிகச்சுஃ ஶூகஶிம்பீ||௧௧-௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அபிகாதஜஶோதமாஹ– அபிகாதேநேத்யாதி| ஸ ஶ்வயதுஃ ஶஸ்த்ராதிபிஃ கதோ பவதி| ஹிமாநிலஃ ஶீதவாயுஃ, உதத்யநிலஃ ஸமுத்ரவாதஃ, பல்லாதகரஸைஃ கபிகச்சுஶூகைஃ கபிகச்சுஃ ஶூகஶிம்பீ, ஏதேஷாஂ ஸ்பர்ஶாத்; ப்ரஸரணஶீலஃ, பஶோஷ்மா அதிஶயஸந்தாபகத், பித்தஶ்வயதுலக்ஷணஃ||௧௧-௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஷஜமாஹ– விஷஜ இத்யாதி| ஸவிஷப்ராணிநஃ ஸர்பாதயஸ்தேஷாஂ பரிஸர்பணஂ ப்ரமணஂ தஸ்மாத், ஸவிஷப்ராணிநாஂ மூத்ரணாச்ச| தஂஷ்ட்ராதந்தேதி தஂஷ்ட்ரா குடிலா ‘தாட’ இதி க்யாதா, தத்விபரீதஶ்ச தந்தோ கோபலீவர்தந்யாயாத்| விண்மூத்ரஶுக்ரோபஹதமலவத்வஸ்த்ரஸங்கராதிதி ஸவிஷப்ராணிநாஂ விண்மூத்ராத்யுபஹதஂ மலவச்ச வஸ்த்ரஂ யத்தஸ்ய ஸஂஸ்பர்ஶாத்| அவலம்பீ அதோகமநஶீலஃ| ஶீக்ரஃ ஶீக்ரோத்பத்திஃ| அயஂ சாகந்துரபி விஶிஷ்டலிங்கசிகித்ஸோபயோகாத் பதக் படிதஃ||௧௩-௧௪||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விஷஜஶோதலக்ஷணமாஹ– விஷஜேத்யாதி| ஸவிஷப்ராணிநஃ ஸவிஷா யே ஜந்தவஃ ஶதபதீலூதாதயஃ, தேஷாஂ ஶரீரோபரி ஸர்பணஂ மூத்ரணஂ ச த்வயமபி ஶ்வயதோர்ஹேதுஃ| தஂஷ்ட்ராதந்தேதி தஂஷ்ட்ரா குடிலாகாரா ‘தாட’ இதி லோகே, தந்தா அக்ரேபவாஃ, அந்யே தஂஷ்ட்ரிதந்தநகேதி படந்தி, தத்ர தஂஷ்ட்ரிணோ வ்யாக்ராதயஃ, நகாஃ ப்ரஸித்தாஃ| அவிஷப்ராணிநாஂ மநுஷ்யாதீநாமப்யபிகாதஃ ஶோதஹேதுஃ| விண்மூத்ரேத்யாதி ஸவிஷப்ராணிநாஂ விண்மூத்ராத்யுபஹதமலவத்வஸ்த்ரஸ்ய ஸஂஸ்பர்ஶாத்; அந்யே ‘மலவத்வஸ்து’ இதி படந்தி, தத்ர ஸவிஷப்ராணிநாஂ விண்மூத்ரஶுக்ரோபஹதத்வேநைதத்யந்மலவத்வஸ்து தஸ்ய ஸம்பர்காதித்யர்தஃ| ஸவிஷா யே வக்ஷாஸ்தேஷாஂ யோऽநிலஃ, தஸ்ய ஸ்பர்ஶாதபி| கரஃ கத்ரிமவிஷஂ தஸ்யாவசூர்ணநாத், தஸ்ய ஶரீரஸ்பர்ஶாதித்யர்தஃ| மதுஃ மதுஸ்பர்ஶஃ, சலஃ ஸ்தாநாந்தரகதிஃ, அவலம்பீ அதோகமநஶீலஃ, ஶீக்ரஃ ஶீக்ரோத்பத்திஃ||௧௩-௧௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

யத்ரஸ்தா தோஷா யத்ர தேஶே ஶோதஂ குர்வந்தி தமாஹ– தோஷா இத்யாதி| ஊர்த்வமிதி உரஃப்ரபத்யூர்த்வதேஹே| மத்ய இதி உரஃபக்வாஶயமத்யே| அத இதி பக்வாஶயாததஃ| ஸர்வஸரஂ ஸர்வஶரீரஸரணஶீலம்||௧௫-௧௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

யஸ்மிந் தேஶே தோஷாஃ ஶோபஂ குர்வந்தி தமாஹ– தோஷா இத்யாதி| ஊர்த்வமிதி உரஃப்ரபத்யூர்த்வதேஹே| மத்ய இதி உரஃபக்வாஶயமத்யே, அத இதி பக்வாஶயாததோ வர்சஃஸ்தாநஂ புரீஷாஶயஃ, ஸர்வஶரீரஸரணஶீலம்||௧௫-௧௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அதஃ பரஂ கச்ச்ராதிபேதமாஹ– யோ மத்யதேஶ இத்யாதி| மத்யதேஹகஸ்ய கஷ்டத்வஂ தத்தேஶகஶோதப்ரபாவாத்| ஸர்வக இதி ஸர்வதேஹகாமீ| ஸர்வஜ இதி பாடாந்தரே ஸர்வஜஃ ஸாந்நிபாதிகஃ| ரிஷ்டபூத இதி ரிஷ்டதுல்யஃ, பூதஶப்த உபமாநே; யதா– மாதபூதஃ, பிதபூத இதி| வ்யாதேரேவாத்ர ரிஷ்டபூதத்வஂ, தஸ்ய ச நிமித்தகதத்வாத் பூதஶப்த உபாத்த இதி கார்திகஃ| அந்யே து பூதஶப்தஂ ஸ்வரூபவசநமாஹுஃ| யஶ்சோர்த்வஂ பரிஸர்பதீதி புருஷவிஷயகமேதத்; சகாராத் ஸ்த்ரியாஶ்ச உபரிஜோ யோऽதோ யாதி ஸ கஹ்யதே, ததா குஹ்யஜோ யஃ ஸர்வகஃ| வசநஂ ஹி– “யஸ்து பாதாபிநிர்வத்தஃ ஶோதஃ ஸர்வாங்ககோ பவேத்| புருஷஂ ஹந்தி, நாரீஂ ச முகஜோ, குஹ்யஜோ த்வயம்||” (ச. ஸூ. அ. ௧௮) இதி| அநந்யோபத்ரவகத இதி அந்யஸ்ய உபத்ரவா அந்யோபத்ரவாஸ்தத்விபரீதா அநந்யோபத்ரவாஃ; ஏதேநாயமர்தஃ– ஶோதஸ்யைவ யே உபத்ரவாஸ்தைஃ கதஃ| தே ச– “ஶ்வாஸஃ பிபாஸா தௌர்பல்யஂ ஜ்வரஶ்சர்திரரோசகஃ| ஹிக்காதீஸாரகாஸாஶ்ச ஶோதிநஂ க்ஷபயந்தி ஹி||” (ஸு. சி. அ. ௨௩) இதி ஸுஶ்ருதோக்தாஃ| சரகேऽப்யுக்தம்– “சர்திஸ்தஷ்ணாऽருசிஃ ஶ்வாஸோ ஜ்வரோऽதீஸார ஏவ ச| ஸப்தகோऽயஂ ஸதௌர்பல்யஃ ஶோதோபத்ரவஸங்க்ரஹஃ||” (ச. சி. அ. ௧௮) இதி| அதவா அந்யமுபத்ரவஂ கரோதீதி அந்யோபத்ரவகந்நிதாநம்| நாந்யோபத்ரவகதநந்யோபத்ரவகத், ததஃ ஸ்வநிதாநாத் ‘ஜாதஃ’ இதி ஶேஷஃ; தேந ஶோதஜநகநிதாநாதேவ உத்பந்ந இத்யர்தஃ| பாண்டுரோகாதௌ து யஃ ஶோதஃ பாதஸமுத்திதஃ ஸோऽந்யோபத்ரவகதோ நிதாநாந்தராஜ்ஜாதஃ ஸாத்ய ஏவ| ‘ஆநநோபத்ரவகத’ இதி பாடாந்தரே அயமர்தஃ– பாதயோருத்திதஃ பூர்வஂ பஶ்சாதாநநமுபத்ரவேண ப்ரஸாரேண உபத்ரவத்வேந வா கதஃ| ததாச தந்த்ராந்தரம்– “ பாதப்ரவத்தஃ ஶ்வயதுர்நணாஂ யஃ ப்ராப்நுயாந்முகம்| ஸ்த்ரீணாஂ வக்த்ராததோ யாதி, பஸ்திஜஶ்ச ந ஸித்யதி||” இதி| க்ஷாரபாணிநாऽப்யுக்தம்– “ஊர்த்வகாமீ நரஂ பத்ப்யாமதோகாமீ முகாத் ஸ்த்ரியம்| உபயஂ பஸ்திஸஞ்ஜாதஃ ஶோதோ ஹந்தி ந ஸஂஶயஃ||” இதி| குஹ்யஜ இதி பஸ்திஜாதஃ| த்வயமிதி நரஂ நாரீஂ ச| அஸாத்யஃ புரேரித இதி “அர்தாங்கே ரிஷ்டபூத” இத்யாதிநா||௧௭-௨௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அதஃ ஸ்தாநாஶ்ரயத்வே கச்ச்ராதிபேதமாஹ– ய இத்யாதி| மத்யகஶ்வயதோஃ கஷ்டஸாத்யத்வஂ தத்தேஶப்ரபாவாத்| ஸர்வக இதி ஸர்வதேஹகாமீ, ‘ஸர்வஜ’ இதி பாடாந்தரஂ, தத்ர ஸாந்நிபாதிகஃ| ரிஷ்டபூத இதி ரிஷ்டதுல்யஃ; பூதஶப்தோ ஹ்யுபமாநே, யதா மாதபூதஃ பிதபூத இதி| யஶ்சோர்த்வஂ பரிஸர்பதீதி புருஷவிஷயமேதத், சகாராத் ஸ்த்ரியாஶ்சோபரிஜோ யோऽதோ யாதி ஸ கஹ்யதே, ததா குஹ்யஜோ யஃ ஸ ஸர்வகஃ| உபத்ரவவிஶேஷஸ்யாஸாத்யத்வமாஹ– ஶ்வாஸ இதி| யஸ்யைதாநி ஸந்தி ஶ்வயதௌ ஸதி, தஂ பரிவர்ஜயேத்| ஸ்தாநபேதேநாஸாத்யத்வமாஹ– அநந்யேத்யாதி| ந அந்யோபத்ரவாஃ அநந்யோபத்ரவாஃ ஶோபஸ்யோபத்ரவாஸ்தைஃ கதஃ, தே ச ஸுஶ்ருதோக்தாஃ– “ஶ்வாஸஃ பிபாஸா தௌர்பல்யஂ ஜ்வரஶ்சர்திரரோசகஃ| ஹிக்காதீஸாரகாஸாஶ்ச ஶோதிநஂ க்ஷபயந்தி ஹி|” இதி| சரகேऽப்யுக்தம்– “சர்திஃ ஶ்வாஸோऽருசிஸ்தஷ்ணா ஜ்வரோऽதீஸார ஏவ ச| ஸப்தகோऽயஂ ஸதௌர்பல்யஃ ஶோதோபத்ரவஸங்க்ரஹ||” இதி| அதவா அந்யமுபத்ரவஂ கரோதீதி அந்யோபத்ரவகத் நிதாநஂ, ந அந்யோபத்ரவகத் அநந்யோபத்ரவகத், ததோ நிதாநாஜ்ஜாத இத்யநேந ஶோபஜநகநிதாநாதேவோத்பந்ந இத்யர்தஃ| பாண்டுரோகாதௌ து யஃ ஶோபஃ ஸோऽந்யோபத்ரவகதோ நிதாநாஜ்ஜாதஃ ஸாத்ய ஏவ| பாதஸமுத்திதஃ புருஷஂ ஹந்தி நாரீஂ து முகஜோ ஹந்தி, குஹ்யஜோ பஸ்திஸஞ்ஜாதஃ, த்வயமிதி நரஂ நாரீஂ ச| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “பாதப்ரவத்தஃ ஶ்வயதுர்நணாஂ யஃ ப்ராப்நுயாந்முகம்| வக்ராததஸ்தாத்யோ யாதி பஸ்திஜஶ்ச ந ஸித்த்யதி|” க்ஷீரபாணிநாऽப்யுக்தம்– “ஊர்த்வகாமீ நரஂ பத்ப்யாமதோகாமீ முகாத்ஸ்த்ரியம்| உபயோர்பஸ்திஸஞ்ஜாதஃ ஶோதோ ஹந்தி ந ஸஂஶயஃ||” இதி| ஸாத்யாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– நவ இதி| நவோ நவோத்தாநஃ, உபத்ரவரஹிதஃ, உபத்ரவாஃ பூர்வோக்தாஃ ஶ்வாஸாதயஃ, தைர்முக்தஃ ஸ ஸாத்யஃ, அஸாத்யஃ பூர்வைரித ஊர்த்வாங்கே ரிஷ்டபூதஃ||௧௭-௨௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தவிரசிதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ஶோதநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௩௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இத்யாதங்கதர்பணே நிதாநவ்யாக்யாயாஂ ஶோதநிதாநம்||௩௬||