Adhikarana ಶೋಥಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ (೧-೨) · Śloka ೩
ಅಥ ಶೋಥನಿದಾನಮ್ |
ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ವಾಯುರ್ದುಷ್ಟೋ ದುಷ್ಟಾನ್ ಬಹಿಃಸಿರಾಃ |
ನೀತ್ವಾ ರುದ್ಧಗತಿಸ್ತೈರ್ಹಿ ಕುರ್ಯಾತ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಯಮ್ ||೧||
ಉತ್ಸೇಧಂ ಸಂಹತಂ ಶೋಥಂ ತಮಾಹುರ್ನಿಚಯಾದತಃ |
ಸರ್ವಂ ಹೇತುವಿಶೇಷೈಸ್ತು ರೂಪಭೇದಾನ್ನವಾತ್ಮಕಮ್ ||೨||
ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗ್ದ್ವಯೈಃ ಸರ್ವೈರಭಿಘಾತಾದ್ವಿಷಾದಪಿ |೩|
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
View original
अथ शोथनिदानम् |
रक्तपित्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः |
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् ||१||
उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः |
सर्वं हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् ||२||
दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि |३|
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಉದರೇ ಶೋಥಸ್ಯೋಪದ್ರವತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್ತದನನ್ತರಂ ಶೋಥನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾನಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಸ್ವಹೇತುಭಿಃ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣ ದುಷ್ಟಾನ್ ಕುಪಿತಾನ್, ದುಷ್ಟಃ ಸ್ವಹೇತುಕುಪಿತೋ ವಾಯುರ್ಬಹಿಃಸಿರಾ ಬಾಹ್ಯಾ ಅಗಮ್ಭೀರಾಃ ಸಿರಾ ನೀತ್ವಾ ಗಮಯಿತ್ವಾ, ತೈಃ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ರುದ್ಧಗತಿರಾವೃತಮಾರ್ಗೋ ವಾಯುರುತ್ಸೇಧಮುಚ್ಛ್ರಾಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಬಹಿಃಸಿರಾಶಬ್ದೇನಾತ್ರಾಗಮ್ಭೀರತಯೋಕ್ತಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಯಮಿತ್ಯನೇನ ವ್ರಣಶೋಥಾದ್ಭೇದಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಅಷ್ಟಸು ವ್ರಣವಾಸ್ತುಷು ವ್ರಣಶೋಥಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ– “ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಕೋಷ್ಠಮರ್ಮಾಣೀತ್ಯಷ್ಟೌ ವ್ರಣವಾಸ್ತೂನಿ ಭವನ್ತಿ|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೨) ಇತಿ| ಸಂಹತಂ ಸಂಹತಾತ್ಮಕಮ್| ಕುತಃ ಸಂಹತಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯತ ಆಹ– ನಿಚಯಾದತ ಇತಿ| ಅತೋಽಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾತ್ ರಕ್ತಸಹಿತದೋಷತ್ರಯಸಮುದಾಯಾತ್; ಏತೇನ ರಕ್ತಸಹಿತತ್ರಿದೋಷಜನ್ಯತ್ವಮಸ್ಯೋಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಮಿತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಸರ್ವಮುತ್ಸೇಧಂ ಶೋಥಮಾಹುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುವಿಶೇಷೈರಿತಿ ದೋಷತ್ರಯಾಭಿಘಾತಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಕಾರಣಭೇದೈರ್ಯೋ ರೂಪಭೇದಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಂ ನವಾತ್ಮಕಮಾಹುರಿತಿ ಪೂರ್ವಕ್ರಿಯಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ‘ಸರ್ವಹೇತುವಿಶೇಷೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಹೇತುವಿಶೇಷೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಯೈರಿತಿ ದ್ವನ್ದ್ವೈಃ, ಸರ್ವೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ||೧-೨||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಉದರೇ ಶೋಥಸ್ಯೋಪದ್ರವತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ತದನನ್ತರಂ ಶೋಥನಿದಾನಮ್| ಅಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಹೇತುಭಿಃ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣ ದುಷ್ಟಾನ್ ಕುಪಿತಾನ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಸ್ವಹೇತುದುಷ್ಟಃ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುರ್ಬಹಿಃಸಿರಾಃ ಬಾಹ್ಯಾ ಅಗಮ್ಭೀರಾಃ ಸಿರಾಃ ನೀತ್ವಾ ಗಮಯಿತ್ವಾ ತೈಃ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫೈಃ ರುದ್ಧಗತಿರಾವೃತಮಾರ್ಗೋ ವಾಯುರುತ್ಸೇಧಮುಚ್ಛ್ರಾಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಬಹಿಃಸಿರಾಶಬ್ದೇನ ಅಗಮ್ಭೀರತಯಾ ಉತ್ತಾನಸ್ರೋತಸಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಯಮಿತ್ಯನೇನ ವ್ರಣಶೋಥಾದ್ಭೇದಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಪಚ್ಯತೋ ವ್ರಣಸ್ಯ ವಾಸ್ತೂನ್ಯಷ್ಟೌ, ಶೋಥಸ್ಯ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸೇ, ಇತಿ ಭೇದಃ; ತದುಕ್ತಮ್– “ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಕೋಷ್ಠಮರ್ಮಾಣೀತ್ಯಷ್ಟೌ ವ್ರಣವಾಸ್ತೂನಿ ಭವನ್ತಿ|” ಇತಿ| ಅಷ್ಟಸು ವ್ರಣವಾಸ್ತುಷು ವ್ರಣಶೋಥಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಾತ್| ಸಂಹತಂ ಸಂಹತಾತ್ಮಕಂ, ಕುತಃ ಸಂಹತಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯಾಹ– ನಿಚಯಾತ್| ಅತಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾತ್ ರಕ್ತಸಹಿತದೋಷತ್ರಯಸಮುದಾಯಾತ್; ಏತೇನ ದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಮಸ್ಯೋಕ್ತಮ್| ತಸ್ಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ಸರ್ವಮಿತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಸರ್ವಮುತ್ಸೇಧಂ ಶೋಫಮಿತ್ಯಾಹುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುವಿಶೇಷೈರ್ದೋಷತ್ರಯಾಭಿಘಾತಪ್ರಭೃತಿಕಾರಣಭೇದೈರ್ಯೋ ರೂಪಭೇದಃ ತಸ್ಮಾನ್ನವಾತ್ಮಕಮಾಹುರಿತಿ ಪೂರ್ವಕ್ರಿಯಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ‘ಸರ್ವಹೇತುವಿಶೇಷೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಶೋಥಾನಾಂ ಹೇತುವಿಶೇಷೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷೈರಿತಿ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯಃ, ಮಿಲಿತೈರ್ದ್ವಯೈಸ್ತ್ರಯಃ, ಅಭಿಘಾತೇನೈಕಃ, ವಿಷೇಣ ಚೈಕಃ||೧-೨||
Adhikarana ಶೋಥಪೂರ್ವರೂಪಮ್ (೩) · Śloka ೩
ತತ್ಪೂರ್ವರೂಪಂ ದವಥುಃ ಸಿರಾಯಾಮೋಽಙ್ಗಗೌರವಮ್ ||೩||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
View original
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम् ||३||
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ತದಿತ್ಯಾದಿ| ದವಥುರುಪತಾಪಃ| ಸಿರಾಯಾಮಃ ಸಿರಾಪ್ರಸರಣವತ್ ಪೀಡಾ||೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ತದಿತ್ಯಾದಿ| ದವಥುಶ್ಚಕ್ಷುರಾದಿಷು ತೀವ್ರದಾಹಃ, ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ದವಥುಶ್ಚಕ್ಷುರಾದಿಭ್ಯಸ್ತೀವ್ರ ಊಷ್ಮಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ”| ಸಿರಾಯಾಮಃ ಸಿರಾಪ್ರಸಾರಣವತ್ ಪೀಡಾ||೩||
Adhikarana ಶೋಥನಿದಾನಮ್ (೪-೫) · Śloka ೫
ಶುದ್ಧ್ಯಾಮಯಾಭುಕ್ತಕೃಶಾಬಲಾನಾಂ ಕ್ಷಾರಾಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಗುರೂಪಸೇವಾ |
ದಧ್ಯಾಮಮೃಚ್ಛಾಕವಿರೋಧಿದುಷ್ಟಗರೋಪಸೃಷ್ಟಾನ್ನನಿಷೇವಣಂ ಚ ||೪||
ಅರ್ಶಾಂಸ್ಯಚೇಷ್ಟಾ ನ ಚ ದೇಹಶುದ್ಧಿರ್ಮರ್ಮೋಪಘಾತೋ ವಿಷಮಾ ಪ್ರಸೂತಿಃ |
ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಃ ಪ್ರತಿಕರ್ಮಣಾಂ ಚ ನಿಜಸ್ಯ ಹೇತುಃ ಶ್ವಯಥೋಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ||೫||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೨) |
View original
शुद्ध्यामयाभुक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा |
दध्याममृच्छाकविरोधिदुष्टगरोपसृष्टान्ननिषेवणं च ||४||
अर्शांस्यचेष्टा न च देहशुद्धिर्मर्मोपघातो विषमा प्रसूतिः |
मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणां च निजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः ||५||
(च. चि. अ. १२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪೂರ್ವರೂಪಾನನ್ತರಂ ಕಾಮಚಾರಾನ್ನಿದಾನಮಾಹ– ಶುದ್ಧ್ಯಾಮಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧಿರ್ವಮನವಿರೇಚನಾದಿಃ, ಆಮಯಾ ಜ್ವರಾದಯಃ; ಅಭುಕ್ತಮಭೋಜನಂ ವಿಗುಣಂ ಚ ಭೋಜನಂ, ತೈಃ ಕೃಶಾನಾಮಬಲಾನಾಂ ಚ ಕ್ಷಾರಾದಿಸೇವಾ ನಿಜಸ್ಯ ಶ್ವಯಥೋರ್ಹೇತುಃ| ದಧ್ಯಾದಯಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾ ಏವ ಹೇತವಃ, ಆಮಮಪಕ್ವಂ, ದುಷ್ಟಂ ದೋಷಜನಕಂ ಮನ್ದಕನವೋದಕಾದಿ, ಗರಂ ಸಂಯೋಗಜಂ ವಿಷಮ್| ಅಚೇಷ್ಟಾ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತ್ವಮ್| ನ ಚ ದೇಹಶುದ್ಧಿರಿತಿ ಶೋಧನಾರ್ಹೇಽಪಿ ದೋಷೇ ದೇಹಾಶುದ್ಧಿಃ| ಮರ್ಮೋಪಘಾತ ಇಹ ದೋಷಕೃತ ಏವ ಜ್ಞೇಯಃ, ಬಾಹ್ಯಹೇತುಜಸ್ತು ಮರ್ಮೋಪಘಾತ ಆಗನ್ತುಶೋಥಹೇತುರೇವ| ವಿಷಮಾ ಪ್ರಸೂತಿರಾಮಗರ್ಭಪತನಾದಿಕಾ| ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರೋಽಸಮ್ಯಕ್ಕರಣಮಸಮ್ಯಗುಪಚಾರಃ| ಪ್ರತಿಕರ್ಮಣಾಂ ವಮನಾದೀನಾಮ್||೪-೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಥ ಕಾರಣಮಾಹ– ಶುದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧಿರ್ವಮನಾದಿಃ, ಆಮಯಾ ಜ್ವರಾದಯಃ, ಅಭುಕ್ತಮಭೋಜನಮ್, ಏತೈರ್ಯೇ ಕೃಶಾಸ್ತಥಾ ಅಬಲಾಶ್ಚ, ತೇಷಾಂ ಕ್ಷೀರಾದಿಸೇವನಂ ನಿಜಸ್ಯ ಶ್ವಯಥೋಃ ಕಾರಣಂ; ದಧ್ಯಾದಿ ತು ಸ್ವತನ್ತ್ರಮೇವ ಕಾರಣಮ್| ಆಮಮಪಕ್ವಂ, ದುಷ್ಟಂ ದೋಷಜನಕಂ ಮಣ್ಡಕನವೋದಕಾದಿ, ಗರಂ ಸಂಯೋಗಜಂ ವಿಷಮ್, ಅಚೇಷ್ಟಾ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತ್ವಂ, ನ ಚ ದೇಹಶುದ್ಧಿರಿತಿ ಶೋಧನಾರ್ಹೇಽಪಿ ದೋಷೇ ತತ್ರ ದೇಹಾಶುದ್ಧಿಃ| ಮರ್ಮೋಪಘಾತ ಇಹ ದೋಷಕೃತ ಏವ ಜ್ಞೇಯಃ, ಬಾಹ್ಯಹೇತುಜಶ್ಚ ಮರ್ಮೋಪಘಾತ ಆಗನ್ತುಶೋಫಹೇತುರೇವ| ವಿಷಮಾ ಪ್ರಸೂತಿರಿತಿ ಆಮಗರ್ಭಪತನಾದಿಕಾ| ಪ್ರತಿಕರ್ಮಣಾಂ ವಮನಾದೀನಾಂ, ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಃ ಅಸಮ್ಯಗುಪಚಾರಃ||೪-೫||
Adhikarana ಶೋಥಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೬) · Śloka ೬
ಸಗೌರವಂ ಸ್ಯಾದನವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಸೋತ್ಸೇಧಮೂಷ್ಮಾಽಥ ಸಿರಾತನುತ್ವಮ್ |
ಸಲೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ವಿವರ್ಣತಾ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ವಯಥೋಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಮ್ ||೬||
View original
सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमूष्माऽथ सिरातनुत्वम् |
सलोमहर्षश्च विवर्णता च सामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम् ||६||
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸೇತ್ಯಾದಿ| ಸಗೌರವಮಿತಿ ಅನವಸ್ಥಿತತ್ವವಿಶೇಷಣಂ, ತಥಾ ಸೋತ್ಸೇಧಮಿತಿ ಚ||೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಗೌರವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಊಷ್ಮಸನ್ತಾಪಯುಕ್ತಂ ಸಿರಾಕೃಶತ್ವಂ ತಾಸಾಮಲಾಭಾತ್||೬||
Adhikarana ವಾತಶೋಥಲಿಙ್ಗಮ್ (೭) · Śloka ೭
ಚಲಸ್ತನುತ್ವಕ್ ಪರುಷೋಽರುಣೋಽಸಿತಃ ಸುಷುಪ್ತಿಹರ್ಷಾರ್ತಿಯುತೋಽನಿಮಿತ್ತತಃ |
ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ಪ್ರೋನ್ನಮತಿ ಪ್ರಪೀಡಿತೋ ದಿವಾಬಲೀ ಚ ಶ್ವಯಥುಃ ಸಮೀರಣಾತ್ ||೭||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೨) |
View original
चलस्तनुत्वक् परुषोऽरुणोऽसितः सुषुप्तिहर्षार्तियुतोऽनिमित्ततः |
प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडितो दिवाबली च श्वयथुः समीरणात् ||७||
(च. चि. अ. १२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಶೋಥಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಚಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ತನುತ್ವಕ್ ಅಬಹಲತ್ವಕ್| ಅಸಿತಃ ಕೃಷ್ಣಃ| ಸುಷುಪ್ತಿಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞತಾ; ಹರ್ಷೋ ಝಿಣಿಝಿಣಿವದ್ವೇದನಾ, ಕಿಂವಾ ರೋಮಹರ್ಷಃ| ಅನಿಮಿತ್ತತಃ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತೀತಿ ವಾಯೋಶ್ಚಲತ್ವೇನ ಕದಾಚಿನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನಾಽಪಿ ಲೀನೋ ಭವತಿ; ‘ನಿಮಿತ್ತತ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ್ನೇಹೋಷ್ಣಮರ್ದನಾದೇರ್ನಿಮಿತ್ತತಃ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ಉಪಶಮಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತಿ, ಉಪಶಯಾರ್ಥಮೇತದುಕ್ತಮ್| ಪ್ರೋನ್ನಮತಿ ಪ್ರಪೀಡಿತ ಇತಿ ಪ್ರಪೀಡಿತಃ ಸನ್ನನ್ತರುನ್ನಮತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದಿವಾಬಲೀತಿ ದಿವಾ ಬಲವಾನ್, ನತ್ವಬಲೀ| ಸ್ನೇಹೋಷ್ಣಮರ್ದನಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಪ್ರಶಾಮ್ಯೇತ್, ಸ ಚ ವಾತಿಕಃ; “ಯಶ್ಚಾಪ್ಯರುಣವರ್ಣಾಭಃ ಶೋಥೋ ನಕ್ತಂ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ ಚರಕವಚನಾತ್||೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಥ ವಾತಶೋಥಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಚಲೇತ್ಯಾದಿ| ಚಲಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಿಃ, ತನುತ್ವಕ್ ಅಬಹಲತ್ವಕ್, ಪರುಷಃ ಕರ್ಕಶಃ, ಅರುಣಃ ರಕ್ತವರ್ಣಃ, ಅಸಿತಃ ಕೃಷ್ಣಃ, ಸುಷುಪ್ತಿಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಂ, ಹರ್ಷೋ ಲೋಮಹರ್ಷಃ, ಅನಿಮಿತ್ತತಃ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತೀತಿ ವಾಯೋಶ್ಚಲತ್ವೇನ ಚ ಕದಾಚಿನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿನಾಽಪಿ ವಿಲೀನೋ ಭವತಿ, ಪ್ರೋನ್ನಮತಿ ಪ್ರಪೀಡಿತ ಇತಿ ಪ್ರಪೀಡಿತಃ ಸನ್ನನನ್ತರಮುನ್ನಮತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದಿವಾಬಲೀ ದಿವಾಬಲವಾನ್, ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಯಶ್ಚಾಪ್ಯರುಣವರ್ಣಾಭಃ ಶೋಫೋ ನಕ್ತಂ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ|” ಇತಿ||೭||
Adhikarana ಪೈತ್ತಿಕಶೋಥಲಿಙ್ಗಮ್ (೮) · Śloka ೮
ಮೃದುಃ ಸಗನ್ಧೋಽಸಿತಪೀತರಾಗವಾನ್ ಭ್ರಮಜ್ವರಸ್ವೇದತೃಷಾಮದಾನ್ವಿತಃ |
ಯ ಉಷ್ಯತೇ ಸ್ಪಷ್ಟರುಗಕ್ಷಿರಾಗಕೃತ್ ಸ ಪಿತ್ತಶೋಥೋ ಭೃಶದಾಹಪಾಕವಾನ್ ||೮||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೨) |
View original
मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः |
य उष्यते स्पष्टरुगक्षिरागकृत् स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान् ||८||
(च. चि. अ. १२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಮೃದುರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಯತೇ ಇತಿ ದಹ್ಯತೇ||೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಮೃದುರಿತ್ಯಾದಿ| ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶಃ, ಗನ್ಧಯುಕ್ತಃ, ಅಕ್ಷ್ಣೋ ರೋಗಕೃತ್, ಅತಿಶಯದಾಹಪಾಕವಾನ್||೮||
Adhikarana ಕಫಜಶೋಥಲಿಙ್ಗಮ್ (೯) · Śloka ೯
ಗುರುಃ ಸ್ಥಿರಃ ಪಾಣ್ಡುರರೋಚಕಾನ್ವಿತಃ ಪ್ರಸೇಕನಿದ್ರಾವಮಿವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಕೃತ್ |
ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರಜನ್ಮಪ್ರಶಮೋ ನಿಪೀಡಿತೋ ನ ಚೋನ್ನಮೇದ್ರಾತ್ರಿಬಲೀ ಕಫಾತ್ಮಕಃ ||೯||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೨) |
View original
गुरुः स्थिरः पाण्डुररोचकान्वितः प्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्द्यकृत् |
स कृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितो न चोन्नमेद्रात्रिबली कफात्मकः ||९||
(च. चि. अ. १२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕಫಜಮಾಹ– ಗುರುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅರೋಚಕಾನ್ವಿತ ಇತಿ ಅರೋಚಕವ್ಯಾಧಿಸಹಚಾರೀ| ಕೃಚ್ಛ್ರಜನ್ಮಪ್ರಶಮ ಇತಿ ಚಿರೋತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಃ| ರಾತ್ರಿಬಲೀತಿ ರಾತ್ರೌ ಸ್ರೋತೋಽವರೋಧಜೇನ ದೇಹಕ್ಲೇದೇನಾಚೇಷ್ಟಯಾ ಚ ಕಫಸ್ಯ ವೃದ್ಧತ್ವಾತ್ ತಜ್ಜಃ ಶೋಥೋ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ; ದಿವಾ ತು ಸ್ಫುಟಸ್ರೋತಸಿ ಶರೀರೇ ಸಚೇಷ್ಟೇ ಚ ನ ಕಫೋ ಬಲೀ ಭವತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ವಾಯುಃ, ತೇನ ತಜ್ಜಃ ಶೋಥೋ ದಿವಾಬಲೀ ಭವತಿ||೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕಫಜಮಾಹ– ಗುರುರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಃ ಅಚಲಃ, ಪ್ರಸೇಕೋ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ, ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರಜನ್ಮಪ್ರಶಮ ಇತಿ ರಾತ್ರೌ ಸ್ರೋತೋಽವರೋಧಜೇನ ದೇಹಕ್ಲೇದೇನ ಚೇಷ್ಟಯಾ ಚ ಕಫಸ್ಯ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ತಜ್ಜಃ ಶೋಥೋ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ| ದಿವಾ ಸ್ಫುಟಸ್ರೋತಸಿ ಶರೀರೇ ಚೇಷ್ಟಾಯುಕ್ತೇ ಚ ಕಫೋ ನ ಬಲೀ ವಾಯುಸ್ತೇನ ಬಲೀ, ತಜ್ಜಃ ಶೋಥೋ ದಿವಾಬಲೀ ಭವತಿ||೯||
Adhikarana ದ್ವಿದೋಷಜ-ಸನ್ನಿಪಾತಜಶೋಥಲಿಙ್ಗಮ್ (೧೦) · Śloka ೧೦
ನಿದಾನಾಕೃತಿಸಂಸರ್ಗಾಚ್ಛ್ವಯಥುಃ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವಿದೋಷಜಃ |
ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಛೋಥೋ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಃ ||೧೦||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೮) |
View original
निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः |
सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रलक्षणः ||१०||
(च. सू. अ. १८) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೌಷಧವಿಧಾನಾರ್ಥಂ ಕ್ವಾಪಿ ಕ್ವಾಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತಾ ಅಪಿ ಶಿಷ್ಯಹಿತೈಷಿತಯಾ ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತಾ ಅತಿದೇಶೇನ ಪಠ್ಯನ್ತೇ, ಯೇ ತು ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತಾಸ್ತಾನ್ ಕಣ್ಠರವೇಣ ಪಠನ್ತಿ; ಅತೋಽತಿದೇಶೇನ ದ್ವನ್ದ್ವತ್ರಯಸನ್ನಿಪಾತಾನಾಹ– ನಿದಾನಾಕೃತಿಸಂಸರ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಮಿಲಿತವಾತಾದಿತ್ರಯಲಿಙ್ಗಃ| ಅನೇನೈವ ಸರ್ವಾಕೃತಿರಿತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದಭಿಧಾನಂ ವಾತಾದಿಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕೃತ್ಸ್ನಲಿಙ್ಗನಿಯಮಾರ್ಥಮ್||೧೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ದ್ವನ್ದ್ವಜತ್ರಯಸನ್ನಿಪಾತಜಮಾಹ– ನಿದಾನೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿದೋಷಯೋರ್ನಿದಾನಲಕ್ಷಣಸಂಸರ್ಗಯೋಃ ದ್ವಿದೋಷಜಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ, ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಃ ಮಿಲಿತವಾತಾದಿತ್ರಯಲಿಙ್ಗಃ||೧೦||
Adhikarana ಅಭಿಘಾತಜಶೋಥಲಿಙ್ಗಮ್ (೧೧-೧೨) · Śloka ೧೨
ಅಭಿಘಾತೇನ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಚ್ಛೇದಭೇದಕ್ಷತಾದಿಭಿಃ |
ಹಿಮಾನಿಲೋದಧ್ಯನಿಲೈರ್ಭಲ್ಲಾತಕಪಿಕಚ್ಛುಜೈಃ ||೧೧||
ರಸೈಃ ಶೂಕೈಶ್ಚ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಚ್ಛ್ವಯಥುಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಪವಾನ್ |
ಭೃಶೋಷ್ಮಾ ಲೋಹಿತಾಭಾಸಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪಿತ್ತಲಕ್ಷಣಃ ||೧೨||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
View original
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः |
हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः ||११||
रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् |
भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ||१२||
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಭಿಘಾತಜಂ ಶ್ವಯಥುಮಾಹ– ಅಭಿಘಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಘಾತೇನ ಯಃ ಶೋಥಃ ಸ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಭಿರ್ಭವತಿ| ಹಿಮಾನಿಲೋದಧ್ಯನಿಲೈರಿತಿ ಹಿಮಾನಿಲೈರುದಧ್ಯನಿಲೈಶ್ಚ; ಉದಧಿಃ ಸಮುದ್ರಃ| ಭಲ್ಲಾತಕಪಿಕಚ್ಛುಜೈ ರಸೈಃ ಶೂಕೈರಿತಿ ಭಲ್ಲಾತಕರಸೈಃ, ಕಪಿಕಚ್ಛ್ವಾ ಶೂಕೈಶ್ಚ; ಕಪಿಕಚ್ಛುಃ ಶೂಕಶಿಮ್ಬೀ||೧೧-೧೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಭಿಘಾತಜಶೋಥಮಾಹ– ಅಭಿಘಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಶ್ವಯಥುಃ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ ಕೃತೋ ಭವತಿ| ಹಿಮಾನಿಲಃ ಶೀತವಾಯುಃ, ಉದಧ್ಯನಿಲಃ ಸಮುದ್ರವಾತಃ, ಭಲ್ಲಾತಕರಸೈಃ ಕಪಿಕಚ್ಛುಶೂಕೈಃ ಕಪಿಕಚ್ಛುಃ ಶೂಕಶಿಮ್ಬೀ, ಏತೇಷಾಂ ಸ್ಪರ್ಶಾತ್; ಪ್ರಸರಣಶೀಲಃ, ಭೃಶೋಷ್ಮಾ ಅತಿಶಯಸನ್ತಾಪಕೃತ್, ಪಿತ್ತಶ್ವಯಥುಲಕ್ಷಣಃ||೧೧-೧೨||
Adhikarana ವಿಷಜಶ್ವಯಥುಲಿಙ್ಗಮ್ (೧೩-೧೪) · Śloka ೧೫
ವಿಷಜಃ ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿಪರಿಸರ್ಪಣಮೂತ್ರಣಾತ್ |
ದಂಷ್ಟ್ರಾದನ್ತನಖಾಘಾತಾದವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಮಪಿ ||೧೩||
ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರೋಪಹತಮಲವದ್ವಸ್ತ್ರಸಙ್ಕರಾತ್ |
ವಿಷವೃಕ್ಷಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಾದ್ಗರಯೋಗಾವಚೂರ್ಣನಾತ್ ||೧೪||
ಮೃದುಶ್ಚಲೋಽವಲಮ್ಬೀ ಚ ಶೀಘ್ರೋ ದಾಹರುಜಾಕರಃ |೧೫|
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
View original
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् |
दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ||१३||
विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात् |
विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ||१४||
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः |१५|
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಿಷಜಮಾಹ– ವಿಷಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿನಃ ಸರ್ಪಾದಯಸ್ತೇಷಾಂ ಪರಿಸರ್ಪಣಂ ಭ್ರಮಣಂ ತಸ್ಮಾತ್, ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಮೂತ್ರಣಾಚ್ಚ| ದಂಷ್ಟ್ರಾದನ್ತೇತಿ ದಂಷ್ಟ್ರಾ ಕುಟಿಲಾ ‘ದಾಢ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ, ತದ್ವಿಪರೀತಶ್ಚ ದನ್ತೋ ಗೋಬಲೀವರ್ದನ್ಯಾಯಾತ್| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರೋಪಹತಮಲವದ್ವಸ್ತ್ರಸಙ್ಕರಾದಿತಿ ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಂ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದ್ಯುಪಹತಂ ಮಲವಚ್ಚ ವಸ್ತ್ರಂ ಯತ್ತಸ್ಯ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾತ್| ಅವಲಮ್ಬೀ ಅಧೋಗಮನಶೀಲಃ| ಶೀಘ್ರಃ ಶೀಘ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಅಯಂ ಚಾಗನ್ತುರಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಾತ್ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಃ||೧೩-೧೪||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ವಿಷಜಶೋಥಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಷಜೇತ್ಯಾದಿ| ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿನಃ ಸವಿಷಾ ಯೇ ಜನ್ತವಃ ಶತಪದೀಲೂತಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ಶರೀರೋಪರಿ ಸರ್ಪಣಂ ಮೂತ್ರಣಂ ಚ ದ್ವಯಮಪಿ ಶ್ವಯಥೋರ್ಹೇತುಃ| ದಂಷ್ಟ್ರಾದನ್ತೇತಿ ದಂಷ್ಟ್ರಾ ಕುಟಿಲಾಕಾರಾ ‘ದಾಢ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ದನ್ತಾ ಅಗ್ರೇಭವಾಃ, ಅನ್ಯೇ ದಂಷ್ಟ್ರಿದನ್ತನಖೇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ದಂಷ್ಟ್ರಿಣೋ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ, ನಖಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಅವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಮನುಷ್ಯಾದೀನಾಮಪ್ಯಭಿಘಾತಃ ಶೋಥಹೇತುಃ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿ ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಂ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದ್ಯುಪಹತಮಲವದ್ವಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾತ್; ಅನ್ಯೇ ‘ಮಲವದ್ವಸ್ತು’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಂ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರೋಪಹತತ್ವೇನೈತದ್ಯನ್ಮಲವದ್ವಸ್ತು ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪರ್ಕಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸವಿಷಾ ಯೇ ವೃಕ್ಷಾಸ್ತೇಷಾಂ ಯೋಽನಿಲಃ, ತಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶಾದಪಿ| ಗರಃ ಕೃತ್ರಿಮವಿಷಂ ತಸ್ಯಾವಚೂರ್ಣನಾತ್, ತಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಪರ್ಶಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೃದುಃ ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶಃ, ಚಲಃ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಿಃ, ಅವಲಮ್ಬೀ ಅಧೋಗಮನಶೀಲಃ, ಶೀಘ್ರಃ ಶೀಘ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಃ||೧೩-೧೪||
Adhikarana ಯತ್ರಸ್ಥಾ ದೋಷಾ ಯತ್ರ ದೇಶೇ ಶೋಥಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತನ್ನಿರೂಪಣಮ್ (೧೫-೧೬) · Śloka ೧೬
ದೋಷಾಃ ಶ್ವಯಥುಮೂರ್ಧ್ವಂ ಹಿ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತಾಃ ||೧೫||
ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಾ ಮಧ್ಯೇ ತು ವರ್ಚಃಸ್ಥಾನಗತಾಸ್ತ್ವಧಃ |
ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಮನುಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಕುರ್ಯುಃ ಸರ್ವಸರಂ ತಥಾ ||೧೬||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |
View original
दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः ||१५||
पक्वाशयस्था मध्ये तु वर्चःस्थानगतास्त्वधः |
कृत्स्नदेहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा ||१६||
(सु. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಯತ್ರಸ್ಥಾ ದೋಷಾ ಯತ್ರ ದೇಶೇ ಶೋಥಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತಮಾಹ– ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಉರಃಪ್ರಭೃತ್ಯೂರ್ಧ್ವದೇಹೇ| ಮಧ್ಯ ಇತಿ ಉರಃಪಕ್ವಾಶಯಮಧ್ಯೇ| ಅಧ ಇತಿ ಪಕ್ವಾಶಯಾದಧಃ| ಸರ್ವಸರಂ ಸರ್ವಶರೀರಸರಣಶೀಲಮ್||೧೫-೧೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಯಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ದೋಷಾಃ ಶೋಫಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತಮಾಹ– ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಉರಃಪ್ರಭೃತ್ಯೂರ್ಧ್ವದೇಹೇ| ಮಧ್ಯ ಇತಿ ಉರಃಪಕ್ವಾಶಯಮಧ್ಯೇ, ಅಧ ಇತಿ ಪಕ್ವಾಶಯಾದಧೋ ವರ್ಚಃಸ್ಥಾನಂ ಪುರೀಷಾಶಯಃ, ಸರ್ವಶರೀರಸರಣಶೀಲಮ್||೧೫-೧೬||
Adhikarana ಶೋಥಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಚಾರಃ (೧೭-೨೦) · Śloka ೨೦
ಯೋ ಮಧ್ಯದೇಶೇ ಶ್ವಯಥುಃ ಸ ಕಷ್ಟಃ ಸರ್ವಗಶ್ಚ ಯಃ |
ಅರ್ಧಾಙ್ಗೇ ರಿಷ್ಟಭೂತಃ ಸ್ಯಾದ್ಯಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪರಿಸರ್ಪತಿ ||೧೭||
ಶ್ವಾಸಃ ಪಿಪಾಸಾ ಛರ್ದಿಶ್ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಜ್ವರ ಏವ ಚ |
ಯಸ್ಯ ಚಾನ್ನೇ ರುಚಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಶ್ವಯಥುಂ ತಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೮||
(ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |
ಅನನ್ಯೋಪದ್ರವಕೃತಃ ಶೋಥಃ ಪಾದಸಮುತ್ಥಿತಃ |
ಪುರುಷಂ ಹನ್ತಿ ನಾರೀಂ ಚ ಮುಖಜೋ ಗುಹ್ಯಜೋ ದ್ವಯಮ್ |
ನವೋಽನುಪದ್ರವಃ ಶೋಥಃ ಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಪುರೇರಿತಃ ||೧೯||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೩) |
ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ಕುಕ್ಷ್ಯುದರಾಶ್ರಿತಂ ಚ ತಥಾ ಗಲೇ ಮರ್ಮಣಿ ಸಂಶ್ರಿತಂ ಚ |
ಸ್ಥೂಲಃ ಖರಶ್ಚಾಪಿ ಭವೇದ್ವಿವರ್ಜ್ಯೋ ಯಶ್ಚಾಪಿ ಬಾಲಸ್ಥವಿರಾಬಲಾನಾಮ್ ||೨೦||
View original
यो मध्यदेशे श्वयथुः स कष्टः सर्वगश्च यः |
अर्धाङ्गे रिष्टभूतः स्याद्यश्चोर्ध्वं परिसर्पति ||१७||
श्वासः पिपासा छर्दिश्च दौर्बल्यं ज्वर एव च |
यस्य चान्ने रुचिर्नास्ति श्वयथुं तं विवर्जयेत् ||१८||
(सु. चि. अ. २३) |
अनन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुत्थितः |
पुरुषं हन्ति नारीं च मुखजो गुह्यजो द्वयम् |
नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ||१९||
(वा. नि. अ. १३) |
विवर्जयेत् कुक्ष्युदराश्रितं च तथा गले मर्मणि संश्रितं च |
स्थूलः खरश्चापि भवेद्विवर्ज्यो यश्चापि बालस्थविराबलानाम् ||२०||
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅತಃ ಪರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿಭೇದಮಾಹ– ಯೋ ಮಧ್ಯದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ಯದೇಹಗಸ್ಯ ಕಷ್ಟತ್ವಂ ತದ್ದೇಶಗಶೋಥಪ್ರಭಾವಾತ್| ಸರ್ವಗ ಇತಿ ಸರ್ವದೇಹಗಾಮೀ| ಸರ್ವಜ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸರ್ವಜಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ| ರಿಷ್ಟಭೂತ ಇತಿ ರಿಷ್ಟತುಲ್ಯಃ, ಭೂತಶಬ್ದ ಉಪಮಾನೇ; ಯಥಾ– ಮಾತೃಭೂತಃ, ಪಿತೃಭೂತ ಇತಿ| ವ್ಯಾಧೇರೇವಾತ್ರ ರಿಷ್ಟಭೂತತ್ವಂ, ತಸ್ಯ ಚ ನಿಮಿತ್ತಕೃತತ್ವಾತ್ ಭೂತಶಬ್ದ ಉಪಾತ್ತ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಭೂತಶಬ್ದಂ ಸ್ವರೂಪವಚನಮಾಹುಃ| ಯಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪರಿಸರ್ಪತೀತಿ ಪುರುಷವಿಷಯಕಮೇತತ್; ಚಕಾರಾತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾಶ್ಚ ಉಪರಿಜೋ ಯೋಽಧೋ ಯಾತಿ ಸ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತಥಾ ಗುಹ್ಯಜೋ ಯಃ ಸರ್ವಗಃ| ವಚನಂ ಹಿ– “ಯಸ್ತು ಪಾದಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಃ ಶೋಥಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗೋ ಭವೇತ್| ಪುರುಷಂ ಹನ್ತಿ, ನಾರೀಂ ಚ ಮುಖಜೋ, ಗುಹ್ಯಜೋ ದ್ವಯಮ್||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ| ಅನನ್ಯೋಪದ್ರವಕೃತ ಇತಿ ಅನ್ಯಸ್ಯ ಉಪದ್ರವಾ ಅನ್ಯೋಪದ್ರವಾಸ್ತದ್ವಿಪರೀತಾ ಅನನ್ಯೋಪದ್ರವಾಃ; ಏತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಶೋಥಸ್ಯೈವ ಯೇ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತೈಃ ಕೃತಃ| ತೇ ಚ– “ಶ್ವಾಸಃ ಪಿಪಾಸಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಜ್ವರಶ್ಛರ್ದಿರರೋಚಕಃ| ಹಿಕ್ಕಾತೀಸಾರಕಾಸಾಶ್ಚ ಶೋಥಿನಂ ಕ್ಷಪಯನ್ತಿ ಹಿ||” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨೩) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾಃ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಛರ್ದಿಸ್ತೃಷ್ಣಾಽರುಚಿಃ ಶ್ವಾಸೋ ಜ್ವರೋಽತೀಸಾರ ಏವ ಚ| ಸಪ್ತಕೋಽಯಂ ಸದೌರ್ಬಲ್ಯಃ ಶೋಥೋಪದ್ರವಸಙ್ಗ್ರಹಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ| ಅಥವಾ ಅನ್ಯಮುಪದ್ರವಂ ಕರೋತೀತಿ ಅನ್ಯೋಪದ್ರವಕೃನ್ನಿದಾನಮ್| ನಾನ್ಯೋಪದ್ರವಕೃದನನ್ಯೋಪದ್ರವಕೃತ್, ತತಃ ಸ್ವನಿದಾನಾತ್ ‘ಜಾತಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ತೇನ ಶೋಥಜನಕನಿದಾನಾದೇವ ಉತ್ಪನ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾದೌ ತು ಯಃ ಶೋಥಃ ಪಾದಸಮುತ್ಥಿತಃ ಸೋಽನ್ಯೋಪದ್ರವಕೃತೋ ನಿದಾನಾನ್ತರಾಜ್ಜಾತಃ ಸಾಧ್ಯ ಏವ| ‘ಆನನೋಪದ್ರವಗತ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಅಯಮರ್ಥಃ– ಪಾದಯೋರುತ್ಥಿತಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಶ್ಚಾದಾನನಮುಪದ್ರವೇಣ ಪ್ರಸಾರೇಣ ಉಪದ್ರವತ್ವೇನ ವಾ ಗತಃ| ತಥಾಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್– “ ಪಾದಪ್ರವೃತ್ತಃ ಶ್ವಯಥುರ್ನೃಣಾಂ ಯಃ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾನ್ಮುಖಮ್| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ವಕ್ತ್ರಾದಧೋ ಯಾತಿ, ಬಸ್ತಿಜಶ್ಚ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ||” ಇತಿ| ಕ್ಷಾರಪಾಣಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಊರ್ಧ್ವಗಾಮೀ ನರಂ ಪದ್ಭ್ಯಾಮಧೋಗಾಮೀ ಮುಖಾತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಮ್| ಉಭಯಂ ಬಸ್ತಿಸಞ್ಜಾತಃ ಶೋಥೋ ಹನ್ತಿ ನ ಸಂಶಯಃ||” ಇತಿ| ಗುಹ್ಯಜ ಇತಿ ಬಸ್ತಿಜಾತಃ| ದ್ವಯಮಿತಿ ನರಂ ನಾರೀಂ ಚ| ಅಸಾಧ್ಯಃ ಪುರೇರಿತ ಇತಿ “ಅರ್ಧಾಙ್ಗೇ ರಿಷ್ಟಭೂತ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೧೭-೨೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅತಃ ಸ್ಥಾನಾಶ್ರಯತ್ವೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿಭೇದಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ಯಗಶ್ವಯಥೋಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ತದ್ದೇಶಪ್ರಭಾವಾತ್| ಸರ್ವಗ ಇತಿ ಸರ್ವದೇಹಗಾಮೀ, ‘ಸರ್ವಜ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ| ರಿಷ್ಟಭೂತ ಇತಿ ರಿಷ್ಟತುಲ್ಯಃ; ಭೂತಶಬ್ದೋ ಹ್ಯುಪಮಾನೇ, ಯಥಾ ಮಾತೃಭೂತಃ ಪಿತೃಭೂತ ಇತಿ| ಯಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪರಿಸರ್ಪತೀತಿ ಪುರುಷವಿಷಯಮೇತತ್, ಚಕಾರಾತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾಶ್ಚೋಪರಿಜೋ ಯೋಽಧೋ ಯಾತಿ ಸ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತಥಾ ಗುಹ್ಯಜೋ ಯಃ ಸ ಸರ್ವಗಃ| ಉಪದ್ರವವಿಶೇಷಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಶ್ವಾಸ ಇತಿ| ಯಸ್ಯೈತಾನಿ ಸನ್ತಿ ಶ್ವಯಥೌ ಸತಿ, ತಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್| ಸ್ಥಾನಭೇದೇನಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಅನನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ನ ಅನ್ಯೋಪದ್ರವಾಃ ಅನನ್ಯೋಪದ್ರವಾಃ ಶೋಫಸ್ಯೋಪದ್ರವಾಸ್ತೈಃ ಕೃತಃ, ತೇ ಚ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾಃ– “ಶ್ವಾಸಃ ಪಿಪಾಸಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಜ್ವರಶ್ಛರ್ದಿರರೋಚಕಃ| ಹಿಕ್ಕಾತೀಸಾರಕಾಸಾಶ್ಚ ಶೋಥಿನಂ ಕ್ಷಪಯನ್ತಿ ಹಿ|” ಇತಿ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಛರ್ದಿಃ ಶ್ವಾಸೋಽರುಚಿಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಜ್ವರೋಽತೀಸಾರ ಏವ ಚ| ಸಪ್ತಕೋಽಯಂ ಸದೌರ್ಬಲ್ಯಃ ಶೋಥೋಪದ್ರವಸಙ್ಗ್ರಹ||” ಇತಿ| ಅಥವಾ ಅನ್ಯಮುಪದ್ರವಂ ಕರೋತೀತಿ ಅನ್ಯೋಪದ್ರವಕೃತ್ ನಿದಾನಂ, ನ ಅನ್ಯೋಪದ್ರವಕೃತ್ ಅನನ್ಯೋಪದ್ರವಕೃತ್, ತತೋ ನಿದಾನಾಜ್ಜಾತ ಇತ್ಯನೇನ ಶೋಫಜನಕನಿದಾನಾದೇವೋತ್ಪನ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾದೌ ತು ಯಃ ಶೋಫಃ ಸೋಽನ್ಯೋಪದ್ರವಕೃತೋ ನಿದಾನಾಜ್ಜಾತಃ ಸಾಧ್ಯ ಏವ| ಪಾದಸಮುತ್ಥಿತಃ ಪುರುಷಂ ಹನ್ತಿ ನಾರೀಂ ತು ಮುಖಜೋ ಹನ್ತಿ, ಗುಹ್ಯಜೋ ಬಸ್ತಿಸಞ್ಜಾತಃ, ದ್ವಯಮಿತಿ ನರಂ ನಾರೀಂ ಚ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಪಾದಪ್ರವೃತ್ತಃ ಶ್ವಯಥುರ್ನೃಣಾಂ ಯಃ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾನ್ಮುಖಮ್| ವಕ್ರಾದಧಸ್ತಾದ್ಯೋ ಯಾತಿ ಬಸ್ತಿಜಶ್ಚ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ|” ಕ್ಷೀರಪಾಣಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಊರ್ಧ್ವಗಾಮೀ ನರಂ ಪದ್ಭ್ಯಾಮಧೋಗಾಮೀ ಮುಖಾತ್ಸ್ತ್ರಿಯಮ್| ಉಭಯೋರ್ಬಸ್ತಿಸಞ್ಜಾತಃ ಶೋಥೋ ಹನ್ತಿ ನ ಸಂಶಯಃ||” ಇತಿ| ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ನವ ಇತಿ| ನವೋ ನವೋತ್ಥಾನಃ, ಉಪದ್ರವರಹಿತಃ, ಉಪದ್ರವಾಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ ಶ್ವಾಸಾದಯಃ, ತೈರ್ಮುಕ್ತಃ ಸ ಸಾಧ್ಯಃ, ಅಸಾಧ್ಯಃ ಪೂರ್ವೈರಿತ ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗೇ ರಿಷ್ಟಭೂತಃ||೧೭-೨೦||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೩೬
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಶೋಥನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೩೬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शोथनिदानं समाप्तम् ||३६||
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶೋಥನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇತ್ಯಾತಙ್ಕದರ್ಪಣೇ ನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶೋಥನಿದಾನಮ್||೩೬||