Adhikarana ਸ਼ੋਥਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੧-੨) · Śloka ੩
ਅਥ ਸ਼ੋਥਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਵਾਯੁਰ੍ਦੁਸ੍ਟੋ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ ਬਹਿਃਸਿਰਾਃ |
ਨੀਤ੍ਵਾ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਸ੍ਤੈਰ੍ਹਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ ||੧||
ਉਤ੍ਸੇਧਂ ਸਂਹਤਂ ਸ਼ੋਥਂ ਤਮਾਹੁਰ੍ਨਿਚਯਾਦਤਃ |
ਸਰ੍ਵਂ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਸ੍ਤੁ ਰੂਪਭੇਦਾਨ੍ਨਵਾਤ੍ਮਕਮ੍ ||੨||
ਦੋਸੈਃ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਯੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵਿਸਾਦਪਿ |੩|
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
अथ शोथनिदानम् |
रक्तपित्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः |
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् ||१||
उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः |
सर्वं हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् ||२||
दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि |३|
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਦਰੇ ਸ਼ੋਥਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੋਥਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਸ੍ਵਹੇਤੁਭਿਃ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ ਕੁਪਿਤਾਨ੍, ਦੁਸ੍ਟਃ ਸ੍ਵਹੇਤੁਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਬਹਿਃਸਿਰਾ ਬਾਹ੍ਯਾ ਅਗਮ੍ਭੀਰਾਃ ਸਿਰਾ ਨੀਤ੍ਵਾ ਗਮਯਿਤ੍ਵਾ, ਤੈਃ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਰਾਵਤਮਾਰ੍ਗੋ ਵਾਯੁਰੁਤ੍ਸੇਧਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਬਹਿਃਸਿਰਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰਾਗਮ੍ਭੀਰਤਯੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਥਾਦ੍ਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਅਸ੍ਟਸੁ ਵ੍ਰਣਵਾਸ੍ਤੁਸੁ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ– “ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਕੋਸ੍ਠਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਵ੍ਰਣਵਾਸ੍ਤੂਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੨) ਇਤਿ| ਸਂਹਤਂ ਸਂਹਤਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਕੁਤਃ ਸਂਹਤਾਤ੍ਮਕਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਨਿਚਯਾਦਤ ਇਤਿ| ਅਤੋਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਤ੍ ਰਕ੍ਤਸਹਿਤਦੋਸਤ੍ਰਯਸਮੁਦਾਯਾਤ੍; ਏਤੇਨ ਰਕ੍ਤਸਹਿਤਤ੍ਰਿਦੋਸਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਸਰ੍ਵਮੁਤ੍ਸੇਧਂ ਸ਼ੋਥਮਾਹੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਰਿਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਭਿਘਾਤਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਕਾਰਣਭੇਦੈਰ੍ਯੋ ਰੂਪਭੇਦਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਨਵਾਤ੍ਮਕਮਾਹੁਰਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਯਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ‘ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਯੈਰਿਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ, ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ||੧-੨||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਦਰੇ ਸ਼ੋਥਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੋਥਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਹੇਤੁਭਿਃ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ ਕੁਪਿਤਾਨ੍ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਸ੍ਵਹੇਤੁਦੁਸ੍ਟਃ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਬਹਿਃਸਿਰਾਃ ਬਾਹ੍ਯਾ ਅਗਮ੍ਭੀਰਾਃ ਸਿਰਾਃ ਨੀਤ੍ਵਾ ਗਮਯਿਤ੍ਵਾ ਤੈਃ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਰਾਵਤਮਾਰ੍ਗੋ ਵਾਯੁਰੁਤ੍ਸੇਧਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਬਹਿਃਸਿਰਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਅਗਮ੍ਭੀਰਤਯਾ ਉਤ੍ਤਾਨਸ੍ਰੋਤਸਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਥਾਦ੍ਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਪਚ੍ਯਤੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਵਾਸ੍ਤੂਨ੍ਯਸ੍ਟੌ, ਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸੇ, ਇਤਿ ਭੇਦਃ; ਤਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਕੋਸ੍ਠਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਵ੍ਰਣਵਾਸ੍ਤੂਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ|” ਇਤਿ| ਅਸ੍ਟਸੁ ਵ੍ਰਣਵਾਸ੍ਤੁਸੁ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਸਂਹਤਂ ਸਂਹਤਾਤ੍ਮਕਂ, ਕੁਤਃ ਸਂਹਤਾਤ੍ਮਕਮਿਤ੍ਯਾਹ– ਨਿਚਯਾਤ੍| ਅਤਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਤ੍ ਰਕ੍ਤਸਹਿਤਦੋਸਤ੍ਰਯਸਮੁਦਾਯਾਤ੍; ਏਤੇਨ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਸ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਸਰ੍ਵਮੁਤ੍ਸੇਧਂ ਸ਼ੋਫਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਭਿਘਾਤਪ੍ਰਭਤਿਕਾਰਣਭੇਦੈਰ੍ਯੋ ਰੂਪਭੇਦਃ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਵਾਤ੍ਮਕਮਾਹੁਰਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਯਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ‘ਸਰ੍ਵਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸ਼ੋਥਾਨਾਂ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸੈਰਿਤਿ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਮਿਲਿਤੈਰ੍ਦ੍ਵਯੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਅਭਿਘਾਤੇਨੈਕਃ, ਵਿਸੇਣ ਚੈਕਃ||੧-੨||
Adhikarana ਸ਼ੋਥਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੩) · Śloka ੩
ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਦਵਥੁਃ ਸਿਰਾਯਾਮੋਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍ ||੩||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम् ||३||
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਵਥੁਰੁਪਤਾਪਃ| ਸਿਰਾਯਾਮਃ ਸਿਰਾਪ੍ਰਸਰਣਵਤ੍ ਪੀਡਾ||੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਵਥੁਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਸੁ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਃ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਦਵਥੁਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਭ੍ਯਸ੍ਤੀਵ੍ਰ ਊਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ”| ਸਿਰਾਯਾਮਃ ਸਿਰਾਪ੍ਰਸਾਰਣਵਤ੍ ਪੀਡਾ||੩||
Adhikarana ਸ਼ੋਥਨਿਦਾਨਮ੍ (੪-੫) · Śloka ੫
ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਮਯਾਭੁਕ੍ਤਕਸ਼ਾਬਲਾਨਾਂ ਕ੍ਸਾਰਾਮ੍ਲਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਗੁਰੂਪਸੇਵਾ |
ਦਧ੍ਯਾਮਮਚ੍ਛਾਕਵਿਰੋਧਿਦੁਸ੍ਟਗਰੋਪਸਸ੍ਟਾਨ੍ਨਨਿਸੇਵਣਂ ਚ ||੪||
ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਯਚੇਸ੍ਟਾ ਨ ਚ ਦੇਹਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤੋ ਵਿਸਮਾ ਪ੍ਰਸੂਤਿਃ |
ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਃ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਣਾਂ ਚ ਨਿਜਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਸ਼੍ਵਯਥੋਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ||੫||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
शुद्ध्यामयाभुक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा |
दध्याममृच्छाकविरोधिदुष्टगरोपसृष्टान्ननिषेवणं च ||४||
अर्शांस्यचेष्टा न च देहशुद्धिर्मर्मोपघातो विषमा प्रसूतिः |
मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणां च निजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः ||५||
(च. चि. अ. १२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਾਮਚਾਰਾਨ੍ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਮਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿਃ, ਆਮਯਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ; ਅਭੁਕ੍ਤਮਭੋਜਨਂ ਵਿਗੁਣਂ ਚ ਭੋਜਨਂ, ਤੈਃ ਕਸ਼ਾਨਾਮਬਲਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਸਾਰਾਦਿਸੇਵਾ ਨਿਜਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਯਥੋਰ੍ਹੇਤੁਃ| ਦਧ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਏਵ ਹੇਤਵਃ, ਆਮਮਪਕ੍ਵਂ, ਦੁਸ੍ਟਂ ਦੋਸਜਨਕਂ ਮਨ੍ਦਕਨਵੋਦਕਾਦਿ, ਗਰਂ ਸਂਯੋਗਜਂ ਵਿਸਮ੍| ਅਚੇਸ੍ਟਾ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਮ੍| ਨ ਚ ਦੇਹਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਹੇਪਿ ਦੋਸੇ ਦੇਹਾਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ| ਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤ ਇਹ ਦੋਸਕਤ ਏਵ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੁਜਸ੍ਤੁ ਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤ ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼ੋਥਹੇਤੁਰੇਵ| ਵਿਸਮਾ ਪ੍ਰਸੂਤਿਰਾਮਗਰ੍ਭਪਤਨਾਦਿਕਾ| ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰੋਸਮ੍ਯਕ੍ਕਰਣਮਸਮ੍ਯਗੁਪਚਾਰਃ| ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਣਾਂ ਵਮਨਾਦੀਨਾਮ੍||੪-੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥ ਕਾਰਣਮਾਹ– ਸ਼ੁਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਮਨਾਦਿਃ, ਆਮਯਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ, ਅਭੁਕ੍ਤਮਭੋਜਨਮ੍, ਏਤੈਰ੍ਯੇ ਕਸ਼ਾਸ੍ਤਥਾ ਅਬਲਾਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਸੇਵਨਂ ਨਿਜਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਯਥੋਃ ਕਾਰਣਂ; ਦਧ੍ਯਾਦਿ ਤੁ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਮੇਵ ਕਾਰਣਮ੍| ਆਮਮਪਕ੍ਵਂ, ਦੁਸ੍ਟਂ ਦੋਸਜਨਕਂ ਮਣ੍ਡਕਨਵੋਦਕਾਦਿ, ਗਰਂ ਸਂਯੋਗਜਂ ਵਿਸਮ੍, ਅਚੇਸ੍ਟਾ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ, ਨ ਚ ਦੇਹਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਹੇਪਿ ਦੋਸੇ ਤਤ੍ਰ ਦੇਹਾਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ| ਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤ ਇਹ ਦੋਸਕਤ ਏਵ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੁਜਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮੋਪਘਾਤ ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼ੋਫਹੇਤੁਰੇਵ| ਵਿਸਮਾ ਪ੍ਰਸੂਤਿਰਿਤਿ ਆਮਗਰ੍ਭਪਤਨਾਦਿਕਾ| ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਣਾਂ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ, ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਃ ਅਸਮ੍ਯਗੁਪਚਾਰਃ||੪-੫||
Adhikarana ਸ਼ੋਥਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਸਗੌਰਵਂ ਸ੍ਯਾਦਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸੋਤ੍ਸੇਧਮੂਸ੍ਮਾਥ ਸਿਰਾਤਨੁਤ੍ਵਮ੍ |
ਸਲੋਮਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਤਾ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਵਯਥੋਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਮ੍ ||੬||
View original
सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमूष्माऽथ सिरातनुत्वम् |
सलोमहर्षश्च विवर्णता च सामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम् ||६||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਗੌਰਵਮਿਤਿ ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਤਥਾ ਸੋਤ੍ਸੇਧਮਿਤਿ ਚ||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਗੌਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਸ੍ਮਸਨ੍ਤਾਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਿਰਾਕਸ਼ਤ੍ਵਂ ਤਾਸਾਮਲਾਭਾਤ੍||੬||
Adhikarana ਵਾਤਸ਼ੋਥਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੭) · Śloka ੭
ਚਲਸ੍ਤਨੁਤ੍ਵਕ੍ ਪਰੁਸੋਰੁਣੋਸਿਤਃ ਸੁਸੁਪ੍ਤਿਹਰ੍ਸਾਰ੍ਤਿਯੁਤੋਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ |
ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰੋਨ੍ਨਮਤਿ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋ ਦਿਵਾਬਲੀ ਚ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਮੀਰਣਾਤ੍ ||੭||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
चलस्तनुत्वक् परुषोऽरुणोऽसितः सुषुप्तिहर्षार्तियुतोऽनिमित्ततः |
प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडितो दिवाबली च श्वयथुः समीरणात् ||७||
(च. चि. अ. १२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਸ਼ੋਥਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਚਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨੁਤ੍ਵਕ੍ ਅਬਹਲਤ੍ਵਕ੍| ਅਸਿਤਃ ਕਸ੍ਣਃ| ਸੁਸੁਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਤਾ; ਹਰ੍ਸੋ ਝਿਣਿਝਿਣਿਵਦ੍ਵੇਦਨਾ, ਕਿਂਵਾ ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵੇਨ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨਾਪਿ ਲੀਨੋ ਭਵਤਿ; ‘ਨਿਮਿਤ੍ਤਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸ੍ਨੇਹੋਸ੍ਣਮਰ੍ਦਨਾਦੇਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਉਪਸ਼ਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ, ਉਪਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮੇਤਦੁਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰੋਨ੍ਨਮਤਿ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ ਸਨ੍ਨਨ੍ਤਰੁਨ੍ਨਮਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਿਵਾਬਲੀਤਿ ਦਿਵਾ ਬਲਵਾਨ੍, ਨਤ੍ਵਬਲੀ| ਸ੍ਨੇਹੋਸ੍ਣਮਰ੍ਦਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍, ਸ ਚ ਵਾਤਿਕਃ; “ਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਰੁਣਵਰ੍ਣਾਭਃ ਸ਼ੋਥੋ ਨਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ ਚਰਕਵਚਨਾਤ੍||੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥ ਵਾਤਸ਼ੋਥਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਚਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਲਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਤਿਃ, ਤਨੁਤ੍ਵਕ੍ ਅਬਹਲਤ੍ਵਕ੍, ਪਰੁਸਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਃ, ਅਰੁਣਃ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਃ, ਅਸਿਤਃ ਕਸ੍ਣਃ, ਸੁਸੁਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਂ, ਹਰ੍ਸੋ ਲੋਮਹਰ੍ਸਃ, ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵੇਨ ਚ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨਾਪਿ ਵਿਲੀਨੋ ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰੋਨ੍ਨਮਤਿ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ ਸਨ੍ਨਨਨ੍ਤਰਮੁਨ੍ਨਮਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਿਵਾਬਲੀ ਦਿਵਾਬਲਵਾਨ੍, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਰੁਣਵਰ੍ਣਾਭਃ ਸ਼ੋਫੋ ਨਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|” ਇਤਿ||੭||
Adhikarana ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ਼ੋਥਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੮) · Śloka ੮
ਮਦੁਃ ਸਗਨ੍ਧੋਸਿਤਪੀਤਰਾਗਵਾਨ੍ ਭ੍ਰਮਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦਤਸਾਮਦਾਨ੍ਵਿਤਃ |
ਯ ਉਸ੍ਯਤੇ ਸ੍ਪਸ੍ਟਰੁਗਕ੍ਸਿਰਾਗਕਤ੍ ਸ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਥੋ ਭਸ਼ਦਾਹਪਾਕਵਾਨ੍ ||੮||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः |
य उष्यते स्पष्टरुगक्षिरागकृत् स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान् ||८||
(च. चि. अ. १२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਮਦੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਦਹ੍ਯਤੇ||੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਮਦੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਗਨ੍ਧਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਕ੍ਸ੍ਣੋ ਰੋਗਕਤ੍, ਅਤਿਸ਼ਯਦਾਹਪਾਕਵਾਨ੍||੮||
Adhikarana ਕਫਜਸ਼ੋਥਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੯) · Śloka ੯
ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਰੋਚਕਾਨ੍ਵਿਤਃ ਪ੍ਰਸੇਕਨਿਦ੍ਰਾਵਮਿਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਕਤ੍ |
ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰਜਨ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਨਿਪੀਡਿਤੋ ਨ ਚੋਨ੍ਨਮੇਦ੍ਰਾਤ੍ਰਿਬਲੀ ਕਫਾਤ੍ਮਕਃ ||੯||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
गुरुः स्थिरः पाण्डुररोचकान्वितः प्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्द्यकृत् |
स कृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितो न चोन्नमेद्रात्रिबली कफात्मकः ||९||
(च. चि. अ. १२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਫਜਮਾਹ– ਗੁਰੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੋਚਕਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤਿ ਅਰੋਚਕਵ੍ਯਾਧਿਸਹਚਾਰੀ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਜਨ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮ ਇਤਿ ਚਿਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਨਾਸ਼ਃ| ਰਾਤ੍ਰਿਬਲੀਤਿ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ੍ਰੋਤੋਵਰੋਧਜੇਨ ਦੇਹਕ੍ਲੇਦੇਨਾਚੇਸ੍ਟਯਾ ਚ ਕਫਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਜ੍ਜਃ ਸ਼ੋਥੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ; ਦਿਵਾ ਤੁ ਸ੍ਫੁਟਸ੍ਰੋਤਸਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਚੇਸ੍ਟੇ ਚ ਨ ਕਫੋ ਬਲੀ ਭਵਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਵਾਯੁਃ, ਤੇਨ ਤਜ੍ਜਃ ਸ਼ੋਥੋ ਦਿਵਾਬਲੀ ਭਵਤਿ||੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਫਜਮਾਹ– ਗੁਰੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਃ ਅਚਲਃ, ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਃ, ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰਜਨ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮ ਇਤਿ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ੍ਰੋਤੋਵਰੋਧਜੇਨ ਦੇਹਕ੍ਲੇਦੇਨ ਚੇਸ੍ਟਯਾ ਚ ਕਫਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਜ੍ਜਃ ਸ਼ੋਥੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ| ਦਿਵਾ ਸ੍ਫੁਟਸ੍ਰੋਤਸਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਚੇਸ੍ਟਾਯੁਕ੍ਤੇ ਚ ਕਫੋ ਨ ਬਲੀ ਵਾਯੁਸ੍ਤੇਨ ਬਲੀ, ਤਜ੍ਜਃ ਸ਼ੋਥੋ ਦਿਵਾਬਲੀ ਭਵਤਿ||੯||
Adhikarana ਦ੍ਵਿਦੋਸਜ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਸ਼ੋਥਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਨਿਦਾਨਾਕਤਿਸਂਸਰ੍ਗਾਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਃ |
ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਛੋਥੋ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਃ ||੧੦||
(ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੮) |
View original
निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः |
सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रलक्षणः ||१०||
(च. सू. अ. १८) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰੌਸਧਵਿਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਵਾਪਿ ਕ੍ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਾ ਅਪਿ ਸ਼ਿਸ੍ਯਹਿਤੈਸਿਤਯਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾ ਅਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯੇ ਤੁ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਾਸ੍ਤਾਨ੍ ਕਣ੍ਠਰਵੇਣ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਅਤੋਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਤ੍ਰਯਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਨਾਹ– ਨਿਦਾਨਾਕਤਿਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ ਮਿਲਿਤਵਾਤਾਦਿਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਃ| ਅਨੇਨੈਵ ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਰਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਦਭਿਧਾਨਂ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨਲਿਙ੍ਗਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍||੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਤ੍ਰਯਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਾਹ– ਨਿਦਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਦੋਸਯੋਰ੍ਨਿਦਾਨਲਕ੍ਸਣਸਂਸਰ੍ਗਯੋਃ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਃ, ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਃ ਮਿਲਿਤਵਾਤਾਦਿਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਃ||੧੦||
Adhikarana ਅਭਿਘਾਤਜਸ਼ੋਥਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੧੧-੧੨) · Śloka ੧੨
ਅਭਿਘਾਤੇਨ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਚ੍ਛੇਦਭੇਦਕ੍ਸਤਾਦਿਭਿਃ |
ਹਿਮਾਨਿਲੋਦਧ੍ਯਨਿਲੈਰ੍ਭਲ੍ਲਾਤਕਪਿਕਚ੍ਛੁਜੈਃ ||੧੧||
ਰਸੈਃ ਸ਼ੂਕੈਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਵਾਨ੍ |
ਭਸ਼ੋਸ੍ਮਾ ਲੋਹਿਤਾਭਾਸਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਃ ||੧੨||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः |
हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः ||११||
रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् |
भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ||१२||
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਭਿਘਾਤਜਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਾਹ– ਅਭਿਘਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਘਾਤੇਨ ਯਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਹਿਮਾਨਿਲੋਦਧ੍ਯਨਿਲੈਰਿਤਿ ਹਿਮਾਨਿਲੈਰੁਦਧ੍ਯਨਿਲੈਸ਼੍ਚ; ਉਦਧਿਃ ਸਮੁਦ੍ਰਃ| ਭਲ੍ਲਾਤਕਪਿਕਚ੍ਛੁਜੈ ਰਸੈਃ ਸ਼ੂਕੈਰਿਤਿ ਭਲ੍ਲਾਤਕਰਸੈਃ, ਕਪਿਕਚ੍ਛ੍ਵਾ ਸ਼ੂਕੈਸ਼੍ਚ; ਕਪਿਕਚ੍ਛੁਃ ਸ਼ੂਕਸ਼ਿਮ੍ਬੀ||੧੧-੧੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਭਿਘਾਤਜਸ਼ੋਥਮਾਹ– ਅਭਿਘਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਕਤੋ ਭਵਤਿ| ਹਿਮਾਨਿਲਃ ਸ਼ੀਤਵਾਯੁਃ, ਉਦਧ੍ਯਨਿਲਃ ਸਮੁਦ੍ਰਵਾਤਃ, ਭਲ੍ਲਾਤਕਰਸੈਃ ਕਪਿਕਚ੍ਛੁਸ਼ੂਕੈਃ ਕਪਿਕਚ੍ਛੁਃ ਸ਼ੂਕਸ਼ਿਮ੍ਬੀ, ਏਤੇਸਾਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍; ਪ੍ਰਸਰਣਸ਼ੀਲਃ, ਭਸ਼ੋਸ੍ਮਾ ਅਤਿਸ਼ਯਸਨ੍ਤਾਪਕਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਵਯਥੁਲਕ੍ਸਣਃ||੧੧-੧੨||
Adhikarana ਵਿਸਜਸ਼੍ਵਯਥੁਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੧੩-੧੪) · Śloka ੧੫
ਵਿਸਜਃ ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਪਰਿਸਰ੍ਪਣਮੂਤ੍ਰਣਾਤ੍ |
ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਦਨ੍ਤਨਖਾਘਾਤਾਦਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਪਿ ||੧੩||
ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੋਪਹਤਮਲਵਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰਸਙ੍ਕਰਾਤ੍ |
ਵਿਸਵਕ੍ਸਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਗਰਯੋਗਾਵਚੂਰ੍ਣਨਾਤ੍ ||੧੪||
ਮਦੁਸ਼੍ਚਲੋਵਲਮ੍ਬੀ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋ ਦਾਹਰੁਜਾਕਰਃ |੧੫|
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् |
दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ||१३||
विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात् |
विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ||१४||
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः |१५|
(वा. नि. अ. १३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸਜਮਾਹ– ਵਿਸਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸਰ੍ਪਾਦਯਸ੍ਤੇਸਾਂ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਂ ਭ੍ਰਮਣਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍, ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਣਾਚ੍ਚ| ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਦਨ੍ਤੇਤਿ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਕੁਟਿਲਾ ‘ਦਾਢ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਸ਼੍ਚ ਦਨ੍ਤੋ ਗੋਬਲੀਵਰ੍ਦਨ੍ਯਾਯਾਤ੍| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੋਪਹਤਮਲਵਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰਸਙ੍ਕਰਾਦਿਤਿ ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦ੍ਯੁਪਹਤਂ ਮਲਵਚ੍ਚ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍| ਅਵਲਮ੍ਬੀ ਅਧੋਗਮਨਸ਼ੀਲਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਅਯਂ ਚਾਗਨ੍ਤੁਰਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਾਤ੍ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਃ||੧੩-੧੪||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਸਜਸ਼ੋਥਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਸਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸਵਿਸਾ ਯੇ ਜਨ੍ਤਵਃ ਸ਼ਤਪਦੀਲੂਤਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਸ਼ਰੀਰੋਪਰਿ ਸਰ੍ਪਣਂ ਮੂਤ੍ਰਣਂ ਚ ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਸ਼੍ਵਯਥੋਰ੍ਹੇਤੁਃ| ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਦਨ੍ਤੇਤਿ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਕੁਟਿਲਾਕਾਰਾ ‘ਦਾਢ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਦਨ੍ਤਾ ਅਗ੍ਰੇਭਵਾਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਦਨ੍ਤਨਖੇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣੋ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ, ਨਖਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਅਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਮਨੁਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯਭਿਘਾਤਃ ਸ਼ੋਥਹੇਤੁਃ| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦ੍ਯੁਪਹਤਮਲਵਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਮਲਵਦ੍ਵਸ੍ਤੁ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰੋਪਹਤਤ੍ਵੇਨੈਤਦ੍ਯਨ੍ਮਲਵਦ੍ਵਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਵਿਸਾ ਯੇ ਵਕ੍ਸਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਯੋਨਿਲਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਪਿ| ਗਰਃ ਕਤ੍ਰਿਮਵਿਸਂ ਤਸ੍ਯਾਵਚੂਰ੍ਣਨਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਦੁਃ ਮਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਚਲਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਤਿਃ, ਅਵਲਮ੍ਬੀ ਅਧੋਗਮਨਸ਼ੀਲਃ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ||੧੩-੧੪||
Adhikarana ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਾ ਦੋਸਾ ਯਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ੋਥਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਨ੍ਨਿਰੂਪਣਮ੍ (੧੫-੧੬) · Śloka ੧੬
ਦੋਸਾਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਾਃ ||੧੫||
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਵਰ੍ਚਃਸ੍ਥਾਨਗਤਾਸ੍ਤ੍ਵਧਃ |
ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸਰ੍ਵਸਰਂ ਤਥਾ ||੧੬||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
View original
दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः ||१५||
पक्वाशयस्था मध्ये तु वर्चःस्थानगतास्त्वधः |
कृत्स्नदेहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा ||१६||
(सु. चि. अ. २३) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਾ ਦੋਸਾ ਯਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ੋਥਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਮਾਹ– ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਉਰਃਪ੍ਰਭਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਦੇਹੇ| ਮਧ੍ਯ ਇਤਿ ਉਰਃਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯੇ| ਅਧ ਇਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਧਃ| ਸਰ੍ਵਸਰਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸਰਣਸ਼ੀਲਮ੍||੧੫-੧੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਸ਼ੇ ਦੋਸਾਃ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਮਾਹ– ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਉਰਃਪ੍ਰਭਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਦੇਹੇ| ਮਧ੍ਯ ਇਤਿ ਉਰਃਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯੇ, ਅਧ ਇਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਧੋ ਵਰ੍ਚਃਸ੍ਥਾਨਂ ਪੁਰੀਸਾਸ਼ਯਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸਰਣਸ਼ੀਲਮ੍||੧੫-੧੬||
Adhikarana ਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਚਾਰਃ (੧੭-੨੦) · Śloka ੨੦
ਯੋ ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ੇ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ ਕਸ੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਗਸ਼੍ਚ ਯਃ |
ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੇ ਰਿਸ੍ਟਭੂਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਰਿਸਰ੍ਪਤਿ ||੧੭||
ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪਿਪਾਸਾ ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਜ੍ਵਰ ਏਵ ਚ |
ਯਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਨੇ ਰੁਚਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਤਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੮||
(ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) |
ਅਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤਃ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਦਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ |
ਪੁਰੁਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਨਾਰੀਂ ਚ ਮੁਖਜੋ ਗੁਹ੍ਯਜੋ ਦ੍ਵਯਮ੍ |
ਨਵੋਨੁਪਦ੍ਰਵਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸਾਧ੍ਯੋਸਾਧ੍ਯਃ ਪੁਰੇਰਿਤਃ ||੧੯||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ਕੁਕ੍ਸ੍ਯੁਦਰਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਚ ਤਥਾ ਗਲੇ ਮਰ੍ਮਣਿ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਂ ਚ |
ਸ੍ਥੂਲਃ ਖਰਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭਵੇਦ੍ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯੋ ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਬਾਲਸ੍ਥਵਿਰਾਬਲਾਨਾਮ੍ ||੨੦||
View original
यो मध्यदेशे श्वयथुः स कष्टः सर्वगश्च यः |
अर्धाङ्गे रिष्टभूतः स्याद्यश्चोर्ध्वं परिसर्पति ||१७||
श्वासः पिपासा छर्दिश्च दौर्बल्यं ज्वर एव च |
यस्य चान्ने रुचिर्नास्ति श्वयथुं तं विवर्जयेत् ||१८||
(सु. चि. अ. २३) |
अनन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुत्थितः |
पुरुषं हन्ति नारीं च मुखजो गुह्यजो द्वयम् |
नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ||१९||
(वा. नि. अ. १३) |
विवर्जयेत् कुक्ष्युदराश्रितं च तथा गले मर्मणि संश्रितं च |
स्थूलः खरश्चापि भवेद्विवर्ज्यो यश्चापि बालस्थविराबलानाम् ||२०||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਤਃ ਪਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਿਭੇਦਮਾਹ– ਯੋ ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧ੍ਯਦੇਹਗਸ੍ਯ ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਗਸ਼ੋਥਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਗ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਾਮੀ| ਸਰ੍ਵਜ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸਰ੍ਵਜਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ| ਰਿਸ੍ਟਭੂਤ ਇਤਿ ਰਿਸ੍ਟਤੁਲ੍ਯਃ, ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਮਾਨੇ; ਯਥਾ– ਮਾਤਭੂਤਃ, ਪਿਤਭੂਤ ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਧੇਰੇਵਾਤ੍ਰ ਰਿਸ੍ਟਭੂਤਤ੍ਵਂ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਾਤ੍ਤ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸ੍ਵਰੂਪਵਚਨਮਾਹੁਃ| ਯਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਰਿਸਰ੍ਪਤੀਤਿ ਪੁਰੁਸਵਿਸਯਕਮੇਤਤ੍; ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚ ਉਪਰਿਜੋ ਯੋਧੋ ਯਾਤਿ ਸ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਗੁਹ੍ਯਜੋ ਯਃ ਸਰ੍ਵਗਃ| ਵਚਨਂ ਹਿ– “ਯਸ੍ਤੁ ਪਾਦਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗੋ ਭਵੇਤ੍| ਪੁਰੁਸਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਨਾਰੀਂ ਚ ਮੁਖਜੋ, ਗੁਹ੍ਯਜੋ ਦ੍ਵਯਮ੍||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ| ਅਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤ ਇਤਿ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਅਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾ ਅਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਃ; ਏਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਸ਼ੋਥਸ੍ਯੈਵ ਯੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੈਃ ਕਤਃ| ਤੇ ਚ– “ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪਿਪਾਸਾ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕਃ| ਹਿਕ੍ਕਾਤੀਸਾਰਕਾਸਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਿਨਂ ਕ੍ਸਪਯਨ੍ਤਿ ਹਿ||” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੨੩) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਃ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਤਸ੍ਣਾਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਜ੍ਵਰੋਤੀਸਾਰ ਏਵ ਚ| ਸਪ੍ਤਕੋਯਂ ਸਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਃ ਸ਼ੋਥੋਪਦ੍ਰਵਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਅਨ੍ਯਮੁਪਦ੍ਰਵਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਅਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਨ੍ਨਿਦਾਨਮ੍| ਨਾਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਦਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤ੍, ਤਤਃ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਾਤ੍ ‘ਜਾਤਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਤੇਨ ਸ਼ੋਥਜਨਕਨਿਦਾਨਾਦੇਵ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਦੌ ਤੁ ਯਃ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਦਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ ਸੋਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤੋ ਨਿਦਾਨਾਨ੍ਤਰਾਜ੍ਜਾਤਃ ਸਾਧ੍ਯ ਏਵ| ‘ਆਨਨੋਪਦ੍ਰਵਗਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਪਾਦਯੋਰੁਤ੍ਥਿਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦਾਨਨਮੁਪਦ੍ਰਵੇਣ ਪ੍ਰਸਾਰੇਣ ਉਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨ ਵਾ ਗਤਃ| ਤਥਾਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍– “ ਪਾਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਨਣਾਂ ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਨ੍ਮੁਖਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਦਧੋ ਯਾਤਿ, ਬਸ੍ਤਿਜਸ਼੍ਚ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ||” ਇਤਿ| ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮੀ ਨਰਂ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮਧੋਗਾਮੀ ਮੁਖਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮ੍| ਉਭਯਂ ਬਸ੍ਤਿਸਞ੍ਜਾਤਃ ਸ਼ੋਥੋ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ||” ਇਤਿ| ਗੁਹ੍ਯਜ ਇਤਿ ਬਸ੍ਤਿਜਾਤਃ| ਦ੍ਵਯਮਿਤਿ ਨਰਂ ਨਾਰੀਂ ਚ| ਅਸਾਧ੍ਯਃ ਪੁਰੇਰਿਤ ਇਤਿ “ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੇ ਰਿਸ੍ਟਭੂਤ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੧੭-੨੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਿਭੇਦਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧ੍ਯਗਸ਼੍ਵਯਥੋਃ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਗ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਾਮੀ, ‘ਸਰ੍ਵਜ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ| ਰਿਸ੍ਟਭੂਤ ਇਤਿ ਰਿਸ੍ਟਤੁਲ੍ਯਃ; ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯੁਪਮਾਨੇ, ਯਥਾ ਮਾਤਭੂਤਃ ਪਿਤਭੂਤ ਇਤਿ| ਯਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਰਿਸਰ੍ਪਤੀਤਿ ਪੁਰੁਸਵਿਸਯਮੇਤਤ੍, ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚੋਪਰਿਜੋ ਯੋਧੋ ਯਾਤਿ ਸ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਗੁਹ੍ਯਜੋ ਯਃ ਸ ਸਰ੍ਵਗਃ| ਉਪਦ੍ਰਵਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸ਼੍ਵਾਸ ਇਤਿ| ਯਸ੍ਯੈਤਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਵਯਥੌ ਸਤਿ, ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਸ੍ਥਾਨਭੇਦੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਨਨ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਅਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਅਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੈਃ ਕਤਃ, ਤੇ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਃ– “ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪਿਪਾਸਾ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕਃ| ਹਿਕ੍ਕਾਤੀਸਾਰਕਾਸਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਿਨਂ ਕ੍ਸਪਯਨ੍ਤਿ ਹਿ|” ਇਤਿ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਛਰ੍ਦਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਜ੍ਵਰੋਤੀਸਾਰ ਏਵ ਚ| ਸਪ੍ਤਕੋਯਂ ਸਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਃ ਸ਼ੋਥੋਪਦ੍ਰਵਸਙ੍ਗ੍ਰਹ||” ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਅਨ੍ਯਮੁਪਦ੍ਰਵਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਅਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤ੍ ਨਿਦਾਨਂ, ਨ ਅਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤ੍ ਅਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤ੍, ਤਤੋ ਨਿਦਾਨਾਜ੍ਜਾਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼ੋਫਜਨਕਨਿਦਾਨਾਦੇਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਦੌ ਤੁ ਯਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸੋਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤੋ ਨਿਦਾਨਾਜ੍ਜਾਤਃ ਸਾਧ੍ਯ ਏਵ| ਪਾਦਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ ਪੁਰੁਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਨਾਰੀਂ ਤੁ ਮੁਖਜੋ ਹਨ੍ਤਿ, ਗੁਹ੍ਯਜੋ ਬਸ੍ਤਿਸਞ੍ਜਾਤਃ, ਦ੍ਵਯਮਿਤਿ ਨਰਂ ਨਾਰੀਂ ਚ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਪਾਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਨਣਾਂ ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਨ੍ਮੁਖਮ੍| ਵਕ੍ਰਾਦਧਸ੍ਤਾਦ੍ਯੋ ਯਾਤਿ ਬਸ੍ਤਿਜਸ਼੍ਚ ਨ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ|” ਕ੍ਸੀਰਪਾਣਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮੀ ਨਰਂ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮਧੋਗਾਮੀ ਮੁਖਾਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮ੍| ਉਭਯੋਰ੍ਬਸ੍ਤਿਸਞ੍ਜਾਤਃ ਸ਼ੋਥੋ ਹਨ੍ਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ||” ਇਤਿ| ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਨਵ ਇਤਿ| ਨਵੋ ਨਵੋਤ੍ਥਾਨਃ, ਉਪਦ੍ਰਵਰਹਿਤਃ, ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਃ, ਤੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਸ ਸਾਧ੍ਯਃ, ਅਸਾਧ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵੈਰਿਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗੇ ਰਿਸ੍ਟਭੂਤਃ||੧੭-੨੦||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੩੬
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਸ਼ੋਥਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੩੬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शोथनिदानं समाप्तम् ||३६||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ੋਥਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤ੍ਯਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣੇ ਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ੋਥਨਿਦਾਨਮ੍||੩੬||