Adhikarana శీతపిత్తస్య నిదానపూర్వికా సంప్రాప్తిః (౧) · Śloka ౧
అథ శీతపిత్తోదర్ద-కోఠనిదానం |
శీతమారుతసంస్పర్శాత్ ప్రదుష్టౌ కఫమారుతౌ |
పిత్తేన సహ సంభూయ బహిరంతర్విసర్పతః ||1||
View original
अथ शीतपित्तोदर्द-कोठनिदानम् |
शीतमारुतसंस्पर्शात् प्रदुष्टौ कफमारुतौ |
पित्तेन सह सम्भूय बहिरन्तर्विसर्पतः ||१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
త్వగ్దుష్టిదోషత్రయజన్యత్వసామాన్యాత్ కుష్ఠానంతరం శీతపిత్తోదర్దాదినిదానం| తస్య దోషత్రయజన్యత్వమాహ– శీతమారుతసంస్పర్శాదిత్యాది| పిత్తేన సహ సంభూయేతి స్వహేతూపచితేన పిత్తేన సంభూయ మిలిత్వా| బహిరంతరితి బహిస్త్వచి, అంతః శోణితాదౌ; విసర్పతః ప్రసరతః||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
త్వగ్దుష్టిదోషత్రయజన్యత్వసామాన్యాత్కుష్ఠానంతరం శీతపిత్తాదినిదానం| తస్య దోషత్రయజన్యత్వమాహ– శీతేత్యాది| ప్రదుష్టౌ కుపితౌ కఫమారుతౌ స్వహేతూపచితేన పిత్తేన సహ మిలిత్వా, బహిస్త్వచి, అంతః శోణితాదౌ, విసర్పతః ప్రసరతః||1||
Adhikarana శీతపిత్తపూర్వరూపం (౨) · Śloka ౨
పిపాసారుచిహృల్లాసదేహసాదాంగగౌరవం |
రక్తలోచనతా తేషాం పూర్వరూపస్య లక్షణం ||2||
View original
पिपासारुचिहृल्लासदेहसादाङ्गगौरवम् |
रक्तलोचनता तेषां पूर्वरूपस्य लक्षणम् ||२||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపమాహ– పిపాసేత్యాది| రక్తలోచనతా ప్రభావాత్| పూర్వరూపస్య లక్షణమితి పూర్వరూపస్య స్వరూపమిత్యర్థః; న తు లక్షణమత్ర లింగం, పిపాసాదివ్యతిరిక్తస్య పూర్వరూపస్యాభావాత్||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్య పూర్వరూపమాహ– పిపాసేత్యాది| అత్ర రక్తలోచనతా ప్రభావాత్| పూర్వరూపస్య లక్షణమితి పూర్వరూపస్యోపలంభనం, న తు లక్షణం లింగం; పిపాసాదివ్యతిరిక్తస్య పూర్వరూపస్యాభావాత్||2||
Adhikarana శీతపిత్తలక్షణం (౩-౪) · Śloka ౪
వరటీదష్టసంస్థానః శోథః సంజాయతే బహిః |
సకండూస్తోదబహులశ్ఛర్దిజ్వరవిదాహవాన్ ||3||
ఉదర్దమితి తం విద్యాచ్ఛీతపిత్తమథాపరే |
వాతాధికం శీతపిత్తముదర్దస్తు కఫాధికః ||4||
View original
वरटीदष्टसंस्थानः शोथः सञ्जायते बहिः |
सकण्डूस्तोदबहुलश्छर्दिज्वरविदाहवान् ||३||
उदर्दमिति तं विद्याच्छीतपित्तमथापरे |
वाताधिकं शीतपित्तमुदर्दस्तु कफाधिकः ||४||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉదర్దలక్షణమాహ– వరటీత్యాది| సకండూస్తోదబహులశ్ఛర్దిజ్వరవిదాహవానితి అత్ర కండూః కఫాత్, తోదో వాతాత్, ఛర్దిజ్వరవిదాహాః పిత్తాదితి దోషత్రయలింగం| అనయోః శీతపిత్తోదర్దయోః సమానసంస్థానత్వేऽపి వాతాధికం శీతపిత్తం, కఫాధిక ఉదర్దః||3-4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉదర్దలక్షణమాహ– వరటీత్యాది| వరటీ కీటవిశేషః, తద్దష్టసదృశాకారః, బహిః శరీరే శోథో జాయతే| అత్ర కండూః కఫాత్, తోదో వాతాత్, ఛర్దిజ్వరవిదాహాః పిత్తాదితి దోషత్రయలింగం; అపరే శీతపిత్తమిత్యాహుః| అనయోర్దోషద్వయాధికత్వమాహ– వాతాధికమిత్యాది| అనయోః శీతపిత్తోదర్దయోః సమానసంస్థానత్వేऽపి వాతాధికం శీతపిత్తం, కఫాధిక ఉదర్దః||3-4||
Adhikarana ఉదర్దస్య ధర్మాంతరం (౫) · Śloka ౫
సోత్సంగైశ్చ సరాగైశ్చ కండూమద్భిశ్చ మండలైః |
శైశిరః కఫజో వ్యాధిరుదర్ద ఇతి కీర్తితః ||5||
View original
सोत्सङ्गैश्च सरागैश्च कण्डूमद्भिश्च मण्डलैः |
शैशिरः कफजो व्याधिरुदर्द इति कीर्तितः ||५||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉదర్దస్య ధర్మాంతరమాహ– సోత్సంగైరిత్యాది| ఉత్సంగైః మధ్యనిమ్నైః| శైశిర ఇతి శిశిరసంభవః||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉదర్దస్య ధర్మాంతరమాహ– సోత్సంగైరిత్యాది| మధ్యనిమ్నైః, శైశిరః శిశిరసంభవః||5||
Adhikarana కోఠలక్షణం (౬) · Śloka ౬
అసమ్యగ్వమనోదీర్ణపిత్తశ్లేష్మాన్ననిగ్రహైః |
మండలాని సకండూని రాగవంతి బహూని చ |
ఉత్కోఠః సానుబంధశ్చ కోఠ ఇత్యభిధీయతే ||6||
View original
असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः |
मण्डलानि सकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च |
उत्कोठः सानुबन्धश्च कोठ इत्यभिधीयते ||६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
త్వగ్దుష్టిసామ్యాదత్రైవ కోఠోऽభిధీయతే– అసమ్యగ్వమనేత్యాది| అసమ్యక్త్వం వమనస్యాయోగమిథ్యాయోగాదినా, తథోదీర్ణానాం పిత్తశ్లేష్మాన్నానాం నిగ్రహో వేగవిధారణం, తైర్మండలాని జాయంతే, స కోఠః| అథవాऽయమర్థః– అసమ్యగ్వమనోదీర్ణౌ పిత్తశ్లేష్మాణౌ, తథాऽన్ననిగ్రహ ఉపస్థితవేగస్యాన్నస్య నిగ్రహః ఛర్దినిగ్రహః ఇతి యావత్, తైర్హేతుభిర్భవంతి| వమనస్య చాసమ్యక్త్వమయోగమిథ్యాయోగాభ్యాం జ్ఞేయం, అతియోగస్య తు పిత్తశ్లేష్మకోఠాకరత్వాత్| ఏతేన హేతులక్షణభేదాద్భిన్నః కోఠ ఉదర్దాత్| కోఠో నిరనుబంధః| తథా చోక్తం– “క్షణికోత్పాదవినాశః కోఠ ఇతి నిగద్యతే తజ్జ్ఞైః|” ఇతి సానుబంధ ఉత్కోఠోऽభిధీయతే| సానుబంధతా చ పునఃపునర్భవనేన||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
త్వగ్దోషసామాన్యాదత్రైవ కోఠః ప్రోచ్యతే| సానుబంధ ఉత్కోఠోऽభిధీయతే| అసమ్యక్త్వం వమనస్యాయోగమిథ్యాయోగాదినా, ఉదీర్ణాని ప్రేరితాని పిత్తశ్లేష్మాన్నాని, తేషాం నిగ్రహైః శరీరే మండలాని వర్తులకమలాదీని అతికండుమంతి లౌహిత్యయుక్తాని బహూని చ జాయంతే, అథవాऽయమేవార్థః– అసమ్యగ్వమనేనోదీర్ణౌ పిత్తశ్లేష్మాణౌ, తథాऽన్ననిగ్రహః ఉపస్థితవేగస్యాన్నస్య నిగ్రహః ఛర్దినిగ్రహ ఇతి యావత్, తైర్భవంతి| వమనస్య చాసమ్యక్త్వమయోగమిథ్యాయోగాభ్యాం జ్ఞేయం, అతియోగస్య పిత్తశ్లేష్మకోపకత్వాత్, ఏతేన హేతులక్షణభేదాద్భిన్నః కోఠ ఉదర్దాదితి| కోఠో నిరనుబంధః, తథా చోక్తం– “క్షణికోత్పాదవినాశః కోఠ ఇతి నిగద్యతే తజ్జ్ఞైః” ఇతి| సానుబంధ ఉత్కోఠోऽభిధీయతే| సానుబంధతా చ పునఃపునర్భవనేనేతి||6||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౫౦
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే శీతపిత్తోదర్దకోఠానిదానం సమాప్తం ||50||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शीतपित्तोदर्दकोठानिदानं समाप्तम् ||५०||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శీతపిత్తోదర్దకోఠనిదానం సమాప్తం||50||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం శీతపిత్తోదర్దకోఠనిదానం||50||