೫೦. ಶೀತಪಿತ್ತೋದರ್ದಕೋಠನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ವಗ್ದುಷ್ಟಿದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಕುಷ್ಠಾನನ್ತರಂ ಶೀತಪಿತ್ತೋದರ್ದಾದಿನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಶೀತಮಾರುತಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಭೂಯೇತಿ ಸ್ವಹೇತೂಪಚಿತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಭೂಯ ಮಿಲಿತ್ವಾ| ಬಹಿರನ್ತರಿತಿ ಬಹಿಸ್ತ್ವಚಿ, ಅನ್ತಃ ಶೋಣಿತಾದೌ; ವಿಸರ್ಪತಃ ಪ್ರಸರತಃ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ವಗ್ದುಷ್ಟಿದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಕುಷ್ಠಾನನ್ತರಂ ಶೀತಪಿತ್ತಾದಿನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರದುಷ್ಟೌ ಕುಪಿತೌ ಕಫಮಾರುತೌ ಸ್ವಹೇತೂಪಚಿತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಮಿಲಿತ್ವಾ, ಬಹಿಸ್ತ್ವಚಿ, ಅನ್ತಃ ಶೋಣಿತಾದೌ, ವಿಸರ್ಪತಃ ಪ್ರಸರತಃ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಪಿಪಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಲೋಚನತಾ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ನ ತು ಲಕ್ಷಣಮತ್ರ ಲಿಙ್ಗಂ, ಪಿಪಾಸಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯಾಭಾವಾತ್||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಪಿಪಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ರಕ್ತಲೋಚನತಾ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯೋಪಲಮ್ಭನಂ, ನ ತು ಲಕ್ಷಣಂ ಲಿಙ್ಗಂ; ಪಿಪಾಸಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯಾಭಾವಾತ್||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉದರ್ದಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರಟೀತ್ಯಾದಿ| ಸಕಣ್ಡೂಸ್ತೋದಬಹುಲಶ್ಛರ್ದಿಜ್ವರವಿದಾಹವಾನಿತಿ ಅತ್ರ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಾತ್, ತೋದೋ ವಾತಾತ್, ಛರ್ದಿಜ್ವರವಿದಾಹಾಃ ಪಿತ್ತಾದಿತಿ ದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗಮ್| ಅನಯೋಃ ಶೀತಪಿತ್ತೋದರ್ದಯೋಃ ಸಮಾನಸಂಸ್ಥಾನತ್ವೇಽಪಿ ವಾತಾಧಿಕಂ ಶೀತಪಿತ್ತಂ, ಕಫಾಧಿಕ ಉದರ್ದಃ||೩-೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉದರ್ದಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವರಟೀತ್ಯಾದಿ| ವರಟೀ ಕೀಟವಿಶೇಷಃ, ತದ್ದಷ್ಟಸದೃಶಾಕಾರಃ, ಬಹಿಃ ಶರೀರೇ ಶೋಥೋ ಜಾಯತೇ| ಅತ್ರ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಾತ್, ತೋದೋ ವಾತಾತ್, ಛರ್ದಿಜ್ವರವಿದಾಹಾಃ ಪಿತ್ತಾದಿತಿ ದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗಮ್; ಅಪರೇ ಶೀತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಅನಯೋರ್ದೋಷದ್ವಯಾಧಿಕತ್ವಮಾಹ– ವಾತಾಧಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಯೋಃ ಶೀತಪಿತ್ತೋದರ್ದಯೋಃ ಸಮಾನಸಂಸ್ಥಾನತ್ವೇಽಪಿ ವಾತಾಧಿಕಂ ಶೀತಪಿತ್ತಂ, ಕಫಾಧಿಕ ಉದರ್ದಃ||೩-೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉದರ್ದಸ್ಯ ಧರ್ಮಾನ್ತರಮಾಹ– ಸೋತ್ಸಙ್ಗೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಸಙ್ಗೈಃ ಮಧ್ಯನಿಮ್ನೈಃ| ಶೈಶಿರ ಇತಿ ಶಿಶಿರಸಮ್ಭವಃ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉದರ್ದಸ್ಯ ಧರ್ಮಾನ್ತರಮಾಹ– ಸೋತ್ಸಙ್ಗೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ಯನಿಮ್ನೈಃ, ಶೈಶಿರಃ ಶಿಶಿರಸಮ್ಭವಃ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ವಗ್ದುಷ್ಟಿಸಾಮ್ಯಾದತ್ರೈವ ಕೋಠೋಽಭಿಧೀಯತೇ– ಅಸಮ್ಯಗ್ವಮನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸಮ್ಯಕ್ತ್ವಂ ವಮನಸ್ಯಾಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದಿನಾ, ತಥೋದೀರ್ಣಾನಾಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ನಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹೋ ವೇಗವಿಧಾರಣಂ, ತೈರ್ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ, ಸ ಕೋಠಃ| ಅಥವಾಽಯಮರ್ಥಃ– ಅಸಮ್ಯಗ್ವಮನೋದೀರ್ಣೌ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ, ತಥಾಽನ್ನನಿಗ್ರಹ ಉಪಸ್ಥಿತವೇಗಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ನಿಗ್ರಹಃ ಛರ್ದಿನಿಗ್ರಹಃ ಇತಿ ಯಾವತ್, ತೈರ್ಹೇತುಭಿರ್ಭವನ್ತಿ| ವಮನಸ್ಯ ಚಾಸಮ್ಯಕ್ತ್ವಮಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಭ್ಯಾಂ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಅತಿಯೋಗಸ್ಯ ತು ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಠಾಕರತ್ವಾತ್| ಏತೇನ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನಃ ಕೋಠ ಉದರ್ದಾತ್| ಕೋಠೋ ನಿರನುಬನ್ಧಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಕ್ಷಣಿಕೋತ್ಪಾದವಿನಾಶಃ ಕೋಠ ಇತಿ ನಿಗದ್ಯತೇ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ|” ಇತಿ ಸಾನುಬನ್ಧ ಉತ್ಕೋಠೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಸಾನುಬನ್ಧತಾ ಚ ಪುನಃಪುನರ್ಭವನೇನ||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ವಗ್ದೋಷಸಾಮಾನ್ಯಾದತ್ರೈವ ಕೋಠಃ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಸಾನುಬನ್ಧ ಉತ್ಕೋಠೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಅಸಮ್ಯಕ್ತ್ವಂ ವಮನಸ್ಯಾಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದಿನಾ, ಉದೀರ್ಣಾನಿ ಪ್ರೇರಿತಾನಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ನಾನಿ, ತೇಷಾಂ ನಿಗ್ರಹೈಃ ಶರೀರೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ವರ್ತುಲಕಮಲಾದೀನಿ ಅತಿಕಣ್ಡುಮನ್ತಿ ಲೌಹಿತ್ಯಯುಕ್ತಾನಿ ಬಹೂನಿ ಚ ಜಾಯನ್ತೇ, ಅಥವಾಽಯಮೇವಾರ್ಥಃ– ಅಸಮ್ಯಗ್ವಮನೇನೋದೀರ್ಣೌ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ, ತಥಾಽನ್ನನಿಗ್ರಹಃ ಉಪಸ್ಥಿತವೇಗಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ನಿಗ್ರಹಃ ಛರ್ದಿನಿಗ್ರಹ ಇತಿ ಯಾವತ್, ತೈರ್ಭವನ್ತಿ| ವಮನಸ್ಯ ಚಾಸಮ್ಯಕ್ತ್ವಮಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಭ್ಯಾಂ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಅತಿಯೋಗಸ್ಯ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪಕತ್ವಾತ್, ಏತೇನ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನಃ ಕೋಠ ಉದರ್ದಾದಿತಿ| ಕೋಠೋ ನಿರನುಬನ್ಧಃ, ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಕ್ಷಣಿಕೋತ್ಪಾದವಿನಾಶಃ ಕೋಠ ಇತಿ ನಿಗದ್ಯತೇ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ” ಇತಿ| ಸಾನುಬನ್ಧ ಉತ್ಕೋಠೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಸಾನುಬನ್ಧತಾ ಚ ಪುನಃಪುನರ್ಭವನೇನೇತಿ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶೀತಪಿತ್ತೋದರ್ದಕೋಠನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶೀತಪಿತ್ತೋದರ್ದಕೋಠನಿದಾನಮ್||೫೦||