Adhikarana ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੧) · Śloka ੧
ਅਥ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤੋਦਰ੍ਦ-ਕੋਠਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਸ਼ੀਤਮਾਰੁਤਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੌ ਕਫਮਾਰੁਤੌ |
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਸਮ੍ਭੂਯ ਬਹਿਰਨ੍ਤਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪਤਃ ||੧||
View original
अथ शीतपित्तोदर्द-कोठनिदानम् |
शीतमारुतसंस्पर्शात् प्रदुष्टौ कफमारुतौ |
पित्तेन सह सम्भूय बहिरन्तर्विसर्पतः ||१||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤ੍ਵਗ੍ਦੁਸ੍ਟਿਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤੋਦਰ੍ਦਾਦਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸ਼ੀਤਮਾਰੁਤਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਸਮ੍ਭੂਯੇਤਿ ਸ੍ਵਹੇਤੂਪਚਿਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਮ੍ਭੂਯ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ| ਬਹਿਰਨ੍ਤਰਿਤਿ ਬਹਿਸ੍ਤ੍ਵਚਿ, ਅਨ੍ਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਾਦੌ; ਵਿਸਰ੍ਪਤਃ ਪ੍ਰਸਰਤਃ||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤ੍ਵਗ੍ਦੁਸ੍ਟਿਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਕੁਸ੍ਠਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੌ ਕੁਪਿਤੌ ਕਫਮਾਰੁਤੌ ਸ੍ਵਹੇਤੂਪਚਿਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ, ਬਹਿਸ੍ਤ੍ਵਚਿ, ਅਨ੍ਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਾਦੌ, ਵਿਸਰ੍ਪਤਃ ਪ੍ਰਸਰਤਃ||੧||
Adhikarana ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਪਿਪਾਸਾਰੁਚਿਹਲ੍ਲਾਸਦੇਹਸਾਦਾਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍ |
ਰਕ੍ਤਲੋਚਨਤਾ ਤੇਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨||
View original
पिपासारुचिहृल्लासदेहसादाङ्गगौरवम् |
रक्तलोचनता तेषां पूर्वरूपस्य लक्षणम् ||२||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਪਿਪਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਲੋਚਨਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਨ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਮਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਪਿਪਾਸਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍||੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਪਿਪਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਲੋਚਨਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯੋਪਲਮ੍ਭਨਂ, ਨ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਲਿਙ੍ਗਂ; ਪਿਪਾਸਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍||੨||
Adhikarana ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩-੪) · Śloka ੪
ਵਰਟੀਦਸ੍ਟਸਂਸ੍ਥਾਨਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਬਹਿਃ |
ਸਕਣ੍ਡੂਸ੍ਤੋਦਬਹੁਲਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਵਿਦਾਹਵਾਨ੍ ||੩||
ਉਦਰ੍ਦਮਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਪਿਤ੍ਤਮਥਾਪਰੇ |
ਵਾਤਾਧਿਕਂ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤਮੁਦਰ੍ਦਸ੍ਤੁ ਕਫਾਧਿਕਃ ||੪||
View original
वरटीदष्टसंस्थानः शोथः सञ्जायते बहिः |
सकण्डूस्तोदबहुलश्छर्दिज्वरविदाहवान् ||३||
उदर्दमिति तं विद्याच्छीतपित्तमथापरे |
वाताधिकं शीतपित्तमुदर्दस्तु कफाधिकः ||४||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਦਰ੍ਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰਟੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਕਣ੍ਡੂਸ੍ਤੋਦਬਹੁਲਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਵਿਦਾਹਵਾਨਿਤਿ ਅਤ੍ਰ ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਾਤ੍, ਤੋਦੋ ਵਾਤਾਤ੍, ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਵਿਦਾਹਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਅਨਯੋਃ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤੋਦਰ੍ਦਯੋਃ ਸਮਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵੇਪਿ ਵਾਤਾਧਿਕਂ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਕਫਾਧਿਕ ਉਦਰ੍ਦਃ||੩-੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਦਰ੍ਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਰਟੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰਟੀ ਕੀਟਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤਦ੍ਦਸ੍ਟਸਦਸ਼ਾਕਾਰਃ, ਬਹਿਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼ੋਥੋ ਜਾਯਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਫਾਤ੍, ਤੋਦੋ ਵਾਤਾਤ੍, ਛਰ੍ਦਿਜ੍ਵਰਵਿਦਾਹਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਮ੍; ਅਪਰੇ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਅਨਯੋਰ੍ਦੋਸਦ੍ਵਯਾਧਿਕਤ੍ਵਮਾਹ– ਵਾਤਾਧਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਯੋਃ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤੋਦਰ੍ਦਯੋਃ ਸਮਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵੇਪਿ ਵਾਤਾਧਿਕਂ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਕਫਾਧਿਕ ਉਦਰ੍ਦਃ||੩-੪||
Adhikarana ਉਦਰ੍ਦਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਸੋਤ੍ਸਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ ਸਰਾਗੈਸ਼੍ਚ ਕਣ੍ਡੂਮਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਮਣ੍ਡਲੈਃ |
ਸ਼ੈਸ਼ਿਰਃ ਕਫਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਦਰ੍ਦ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੫||
View original
सोत्सङ्गैश्च सरागैश्च कण्डूमद्भिश्च मण्डलैः |
शैशिरः कफजो व्याधिरुदर्द इति कीर्तितः ||५||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਦਰ੍ਦਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਸੋਤ੍ਸਙ੍ਗੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਸਙ੍ਗੈਃ ਮਧ੍ਯਨਿਮ੍ਨੈਃ| ਸ਼ੈਸ਼ਿਰ ਇਤਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸਮ੍ਭਵਃ||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਦਰ੍ਦਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਸੋਤ੍ਸਙ੍ਗੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧ੍ਯਨਿਮ੍ਨੈਃ, ਸ਼ੈਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸਮ੍ਭਵਃ||੫||
Adhikarana ਕੋਠਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨੋਦੀਰ੍ਣਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਨਨਿਗ੍ਰਹੈਃ |
ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਸਕਣ੍ਡੂਨਿ ਰਾਗਵਨ੍ਤਿ ਬਹੂਨਿ ਚ |
ਉਤ੍ਕੋਠਃ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਕੋਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੬||
View original
असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः |
मण्डलानि सकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च |
उत्कोठः सानुबन्धश्च कोठ इत्यभिधीयते ||६||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤ੍ਵਗ੍ਦੁਸ੍ਟਿਸਾਮ੍ਯਾਦਤ੍ਰੈਵ ਕੋਠੋਭਿਧੀਯਤੇ– ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਂ ਵਮਨਸ੍ਯਾਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦਿਨਾ, ਤਥੋਦੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਨਾਂ ਨਿਗ੍ਰਹੋ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣਂ, ਤੈਰ੍ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਸ ਕੋਠਃ| ਅਥਵਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨੋਦੀਰ੍ਣੌ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ, ਤਥਾਨ੍ਨਨਿਗ੍ਰਹ ਉਪਸ੍ਥਿਤਵੇਗਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਃ ਛਰ੍ਦਿਨਿਗ੍ਰਹਃ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਤੈਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵਮਨਸ੍ਯ ਚਾਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਮਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਭ੍ਯਾਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਅਤਿਯੋਗਸ੍ਯ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕੋਠਾਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੇਨ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਃ ਕੋਠ ਉਦਰ੍ਦਾਤ੍| ਕੋਠੋ ਨਿਰਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍– “ਕ੍ਸਣਿਕੋਤ੍ਪਾਦਵਿਨਾਸ਼ਃ ਕੋਠ ਇਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ|” ਇਤਿ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧ ਉਤ੍ਕੋਠੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਤਾ ਚ ਪੁਨਃਪੁਨਰ੍ਭਵਨੇਨ||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਤ੍ਰੈਵ ਕੋਠਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਸਾਨੁਬਨ੍ਧ ਉਤ੍ਕੋਠੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਅਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਂ ਵਮਨਸ੍ਯਾਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਦਿਨਾ, ਉਦੀਰ੍ਣਾਨਿ ਪ੍ਰੇਰਿਤਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਨਿਗ੍ਰਹੈਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਵਰ੍ਤੁਲਕਮਲਾਦੀਨਿ ਅਤਿਕਣ੍ਡੁਮਨ੍ਤਿ ਲੌਹਿਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਬਹੂਨਿ ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਅਥਵਾਯਮੇਵਾਰ੍ਥਃ– ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨੇਨੋਦੀਰ੍ਣੌ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ, ਤਥਾਨ੍ਨਨਿਗ੍ਰਹਃ ਉਪਸ੍ਥਿਤਵੇਗਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਃ ਛਰ੍ਦਿਨਿਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਤੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵਮਨਸ੍ਯ ਚਾਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਮਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਭ੍ਯਾਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਅਤਿਯੋਗਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕੋਪਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਏਤੇਨ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਃ ਕੋਠ ਉਦਰ੍ਦਾਦਿਤਿ| ਕੋਠੋ ਨਿਰਨੁਬਨ੍ਧਃ, ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍– “ਕ੍ਸਣਿਕੋਤ੍ਪਾਦਵਿਨਾਸ਼ਃ ਕੋਠ ਇਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ” ਇਤਿ| ਸਾਨੁਬਨ੍ਧ ਉਤ੍ਕੋਠੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਤਾ ਚ ਪੁਨਃਪੁਨਰ੍ਭਵਨੇਨੇਤਿ||੬||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੫੦
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤੋਦਰ੍ਦਕੋਠਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫੦||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शीतपित्तोदर्दकोठानिदानं समाप्तम् ||५०||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤੋਦਰ੍ਦਕੋਠਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ੀਤਪਿਤ੍ਤੋਦਰ੍ਦਕੋਠਨਿਦਾਨਮ੍||੫੦||