૫૦. શીતપિત્તોદર્દકોઠનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્વગ્દુષ્ટિદોષત્રયજન્યત્વસામાન્યાત્ કુષ્ઠાનન્તરં શીતપિત્તોદર્દાદિનિદાનમ્| તસ્ય દોષત્રયજન્યત્વમાહ– શીતમારુતસંસ્પર્શાદિત્યાદિ| પિત્તેન સહ સમ્ભૂયેતિ સ્વહેતૂપચિતેન પિત્તેન સમ્ભૂય મિલિત્વા| બહિરન્તરિતિ બહિસ્ત્વચિ, અન્તઃ શોણિતાદૌ; વિસર્પતઃ પ્રસરતઃ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્વગ્દુષ્ટિદોષત્રયજન્યત્વસામાન્યાત્કુષ્ઠાનન્તરં શીતપિત્તાદિનિદાનમ્| તસ્ય દોષત્રયજન્યત્વમાહ– શીતેત્યાદિ| પ્રદુષ્ટૌ કુપિતૌ કફમારુતૌ સ્વહેતૂપચિતેન પિત્તેન સહ મિલિત્વા, બહિસ્ત્વચિ, અન્તઃ શોણિતાદૌ, વિસર્પતઃ પ્રસરતઃ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– પિપાસેત્યાદિ| રક્તલોચનતા પ્રભાવાત્| પૂર્વરૂપસ્ય લક્ષણમિતિ પૂર્વરૂપસ્ય સ્વરૂપમિત્યર્થઃ; ન તુ લક્ષણમત્ર લિઙ્ગં, પિપાસાદિવ્યતિરિક્તસ્ય પૂર્વરૂપસ્યાભાવાત્||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય પૂર્વરૂપમાહ– પિપાસેત્યાદિ| અત્ર રક્તલોચનતા પ્રભાવાત્| પૂર્વરૂપસ્ય લક્ષણમિતિ પૂર્વરૂપસ્યોપલમ્ભનં, ન તુ લક્ષણં લિઙ્ગં; પિપાસાદિવ્યતિરિક્તસ્ય પૂર્વરૂપસ્યાભાવાત્||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉદર્દલક્ષણમાહ– વરટીત્યાદિ| સકણ્ડૂસ્તોદબહુલશ્છર્દિજ્વરવિદાહવાનિતિ અત્ર કણ્ડૂઃ કફાત્, તોદો વાતાત્, છર્દિજ્વરવિદાહાઃ પિત્તાદિતિ દોષત્રયલિઙ્ગમ્| અનયોઃ શીતપિત્તોદર્દયોઃ સમાનસંસ્થાનત્વેઽપિ વાતાધિકં શીતપિત્તં, કફાધિક ઉદર્દઃ||૩-૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉદર્દલક્ષણમાહ– વરટીત્યાદિ| વરટી કીટવિશેષઃ, તદ્દષ્ટસદૃશાકારઃ, બહિઃ શરીરે શોથો જાયતે| અત્ર કણ્ડૂઃ કફાત્, તોદો વાતાત્, છર્દિજ્વરવિદાહાઃ પિત્તાદિતિ દોષત્રયલિઙ્ગમ્; અપરે શીતપિત્તમિત્યાહુઃ| અનયોર્દોષદ્વયાધિકત્વમાહ– વાતાધિકમિત્યાદિ| અનયોઃ શીતપિત્તોદર્દયોઃ સમાનસંસ્થાનત્વેઽપિ વાતાધિકં શીતપિત્તં, કફાધિક ઉદર્દઃ||૩-૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉદર્દસ્ય ધર્માન્તરમાહ– સોત્સઙ્ગૈરિત્યાદિ| ઉત્સઙ્ગૈઃ મધ્યનિમ્નૈઃ| શૈશિર ઇતિ શિશિરસમ્ભવઃ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉદર્દસ્ય ધર્માન્તરમાહ– સોત્સઙ્ગૈરિત્યાદિ| મધ્યનિમ્નૈઃ, શૈશિરઃ શિશિરસમ્ભવઃ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્વગ્દુષ્ટિસામ્યાદત્રૈવ કોઠોઽભિધીયતે– અસમ્યગ્વમનેત્યાદિ| અસમ્યક્ત્વં વમનસ્યાયોગમિથ્યાયોગાદિના, તથોદીર્ણાનાં પિત્તશ્લેષ્માન્નાનાં નિગ્રહો વેગવિધારણં, તૈર્મણ્ડલાનિ જાયન્તે, સ કોઠઃ| અથવાઽયમર્થઃ– અસમ્યગ્વમનોદીર્ણૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ, તથાઽન્નનિગ્રહ ઉપસ્થિતવેગસ્યાન્નસ્ય નિગ્રહઃ છર્દિનિગ્રહઃ ઇતિ યાવત્, તૈર્હેતુભિર્ભવન્તિ| વમનસ્ય ચાસમ્યક્ત્વમયોગમિથ્યાયોગાભ્યાં જ્ઞેયમ્, અતિયોગસ્ય તુ પિત્તશ્લેષ્મકોઠાકરત્વાત્| એતેન હેતુલક્ષણભેદાદ્ભિન્નઃ કોઠ ઉદર્દાત્| કોઠો નિરનુબન્ધઃ| તથા ચોક્તમ્– “ક્ષણિકોત્પાદવિનાશઃ કોઠ ઇતિ નિગદ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ|” ઇતિ સાનુબન્ધ ઉત્કોઠોઽભિધીયતે| સાનુબન્ધતા ચ પુનઃપુનર્ભવનેન||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્વગ્દોષસામાન્યાદત્રૈવ કોઠઃ પ્રોચ્યતે| સાનુબન્ધ ઉત્કોઠોઽભિધીયતે| અસમ્યક્ત્વં વમનસ્યાયોગમિથ્યાયોગાદિના, ઉદીર્ણાનિ પ્રેરિતાનિ પિત્તશ્લેષ્માન્નાનિ, તેષાં નિગ્રહૈઃ શરીરે મણ્ડલાનિ વર્તુલકમલાદીનિ અતિકણ્ડુમન્તિ લૌહિત્યયુક્તાનિ બહૂનિ ચ જાયન્તે, અથવાઽયમેવાર્થઃ– અસમ્યગ્વમનેનોદીર્ણૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ, તથાઽન્નનિગ્રહઃ ઉપસ્થિતવેગસ્યાન્નસ્ય નિગ્રહઃ છર્દિનિગ્રહ ઇતિ યાવત્, તૈર્ભવન્તિ| વમનસ્ય ચાસમ્યક્ત્વમયોગમિથ્યાયોગાભ્યાં જ્ઞેયમ્, અતિયોગસ્ય પિત્તશ્લેષ્મકોપકત્વાત્, એતેન હેતુલક્ષણભેદાદ્ભિન્નઃ કોઠ ઉદર્દાદિતિ| કોઠો નિરનુબન્ધઃ, તથા ચોક્તમ્– “ક્ષણિકોત્પાદવિનાશઃ કોઠ ઇતિ નિગદ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ” ઇતિ| સાનુબન્ધ ઉત્કોઠોઽભિધીયતે| સાનુબન્ધતા ચ પુનઃપુનર્ભવનેનેતિ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શીતપિત્તોદર્દકોઠનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં શીતપિત્તોદર્દકોઠનિદાનમ્||૫૦||