௬௦. ஶிரோரோகநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அத கர்ணநாஸாநேத்ராணாமதிஷ்டாநத்வேந ஶிரஸோ நயநரோகாநந்தரஂ ஶிரோரோகநிதாநாரம்பஃ| ஶிரோரோகாஶ்சைகாதஶ, தத்ர காரணபேதேந ஶிரோரோகபேதஂ தர்ஶயந்நாஹ– ஶிரோரோகாஸ்த்வித்யாதி| வாதபித்தகபைரித்யுக்தே கம்யத ஏவ த்ரிபிரிதி, தத் கதஂ ததுக்திஃ? உச்யதே– ஸர்வேஷாஂ ஶிரோரோகாணாஂ ஸந்நிபாதஜத்வக்யாபநார்தஂ, வாதாதிபேதஶ்சோத்கர்ஷாத்; ததுக்தஂ ஶாலாக்யே– “ஸர்வ ஏவ ஶிரோரோகாஃ ஸந்நிபாதஸமுத்திதாஃ| ஔத்கட்யாத்தோஷலிங்கைஸ்தே கீர்திதாஸ்தத்விதா தஶ||” இதி| த்ரிபிஃ ஸந்நிபாதேநேதி பதத்வயேந ப்ரகதிவிகதிஸமவேதஸந்நிபாதத்வயமாஹுரந்யே| அத்ர பக்ஷே ஸந்நிபாதஜத்வாதேகத்வகணநயா ந ஸங்க்யாதிரேகஃ; த்ரிபிரிதி பதஂ பதக்த்வத்யோதநார்தமிதி கதாதரஃ| க்ஷயேணேதி அஸக்வஸாதீநாஂ க்ஷயேண; க்ஷயஜோऽயஂ தாதுக்ஷயஜநிதவாதகோபேந ஸஹஸாகதவாதஜந்யத்வேநாசயபூர்வகஃ, வாதஜஸ்து ஸஞ்சயப்ரகோபஜநித இதி பேதஃ; அத ஏவாநுபஶயோऽப்யஸ்ய ஸஂஸ்வேதநாதிநா தோஷக்ஷயகதேவோபந்யஸ்தஃ| ஶிரோரோகஶப்தேந ஶிரோகதஶூலரூபா ருஜாऽபிதீயதே, தேந ஸூர்யாவர்தாநந்தவாதார்தாவபேதகஶங்ககைரித்யபிதாநமுபபத்யதே, அந்யதா தேஷாமேவ ஶிரோரோகத்வாத்தைஃ ஶிரோரோகா ஜாயந்த இத்யஸங்கதஂ ஸ்யாத்||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶிரஆஶ்ரித்ய ஶ்ரவணநாஸாரோகாஸ்து ஜாயந்தே, தாநபிதாயாஶ்ரயபூதஶிரோரோகாபிதாநம்| ஶிரோரோகாஶ்சைகாதஶ பவந்தி, தாநாஹ– ஶிர இத்யாதி| வாதபித்தகபைரித்யுக்தே த்ரித்வமப்யுபகம்யத ஏவ, யத்புநஸ்த்ரிபிரிதி க்ரஹணஂ தத்ஸர்வேஷாஂ ஶிரோரோகாணாஂ ஸந்நிபாதஜத்வக்யாபநார்தஂ, வாதாதிபேதஶ்சோத்கர்ஷாத்| யதுக்தம்– “ஸர்வ ஏவ ஶிரோரோகாஃ ஸந்நிபாதஸமுத்பவாஃ| ஔத்கட்யாத்தோஷலிங்காநாஂ கீர்திதாஸ்தத்விதா தஶ||” இதி| க்ஷயேணேதி அஸக்வஸாதீநாஂ க்ஷயேண; க்ஷயஜஸ்ததைவ சேதி சகாரேண தந்த்ராந்தரோக்தோऽநந்தவாத உபலப்யதே [ ஶிரோரோகஶப்தேந ஶிரோகதஶூலரூபா ஶிரோருஜாऽபிதீயதே| தேந ‘ ஸூர்யாவர்தோऽநந்தவாதோऽர்தாவபேதகஶங்ககௌ’ இத்யபிதாநமுபபத்யதே||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதிகஶிரோரோகலக்ஷணமாஹ– யஸ்யாநிமித்தமித்யாதி| அநிமித்தமதர்கிதநிமித்தஂ, வாயோர்விஷமக்ரியத்வாத்; தேந நிமித்தாநுஷங்கிணா காலாதிநேத்யர்தஃ| நிஶி சாதிமாத்ரமிதி ராத்ரௌ ஶீதேந வாயோராதிக்யாந்மஹதீ ருஜா பவதி, ஶீதயோநித்வாத்வாயோஃ| பந்தோபதாபைரிதி பந்தோ பந்தநஂ வஸ்த்ராதிபிஃ, உபதாபஃ ஸ்வேதாதிபிஃ, வ்யக்த்யபேக்ஷயா பஹுவசநம்; ஏதேநோபஶயோ தர்ஶிதஃ| ஶிரோऽபிதாபஃ ஶிரோருஜா||௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தத்ர வாதிகமாஹ– யஸ்யேத்யாதி| அநிமித்தமதர்கிதநிமித்தஂ, வாயோஃ விஷமக்ரியத்வாத்| அத்ர தீவ்ரா இத்யபிதாநாத் பித்தேந மத்யா, கபேந மந்தா ருஜா| நிஶி சாதிமாத்ரஂ பந்தப்ரதாபைஶ்ச பவேத்விஶேஷஃ ஶிரோபிதாப இதி கம்யதே| நிஶி சாதிமாத்ரமிதி ராத்ரௌ ஶைத்யாத்வாயோராதிக்யாத்| பந்தப்ரதாபைரிதி பந்தஃ உஷ்ணீஷாதிநா, ப்ரதாபஃ ஸ்வேதேந| ஶிரோபிதாபஃ இதி ஶிரோருஜா||௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பித்தஜலக்ஷணமாஹ– யஸ்யோஷ்ணமங்காரசிதமித்யாதி| அங்காரசிதஂ யதைவேதி ஜ்வலதங்காராச்சந்நமிவேத்யர்தஃ| தூப்யதி தூமாயதே தூமபூர்ணமிவ பவதீத்யர்தஃ| தூப்யதீதி திவாதேராகதிகணத்வாத்| அக்ஷி ச நாஸா ச இத்யக்ஷிநாஸஂ, ப்ராண்யங்கத்வாதேகவத்பாவஃ| உபஶயஂ தர்ஶயதி– ஶீதேந ராத்ரௌ சேத்யாதி||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பைத்திகமாஹ– யஸ்யேத்யாதி| அங்காரசிதமிவோஷ்ணஂ ஶிரோ பவதி| நாஸா தூமாவதா பவதி| “தூப்யதி சாபி நாஸா” இதி பாடாந்தரம்| ஶிர இதி பித்தஂ ஸந்தாபயதீத்யர்தஃ||௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶ்லேஷ்மஜலக்ஷணமாஹ– ஶிரோ பவேதித்யாதி| கபோபதிக்தமிதி கபலிப்தம்| குரு கௌரவயுதம்| ப்ரதிஷ்டப்தஂ பத்தமிவ| ஹிமஂ ஹிமஸ்பர்ஶம்| ஶூநாக்ஷிகூடமிதி வதநவிஶேஷணம்| ததா ஹி சரகஃ– “ஶிரோ மந்தருஜஂ தேந குருஸ்திமிதபாரிகம்|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| அத்ராபி ஸ்வேதாதிநோபஶயோ ஜ்ஞேயஃ||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கபஜமாஹ– ஶிர இத்யாதி| கபோபதிக்தஂ கபேந லிப்தஂ, குரு கௌரவயுக்தஂ, ப்ரபத்தஂ பத்தமிவ| ஶூநாக்ஷிகூடமிதி வதநவிஶேஷணம்||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாந்நிபாதிகலக்ஷணமாஹ– ஶிரோऽபிதாப இத்யாதி| ஸர்வாணி லிங்காநி அநந்தரோக்தாநி வாதாதிலிங்காநி| ( அயஂ ச ஸந்நிபாதோ விகதிவிஷமஸமவேதோ ஜ்ஞேயஃ, அந்யதா ஸர்வேஷாமேவ ஶிரோரோகாணாஂ த்ரிதோஷஜத்வாத் பதகபிதாநஂ வ்யர்தஂ ஸ்யாத்; அஸ்ய ச விகதிவிஷமஸமவேதத்வஂ காரணபேதாத் ஜ்ஞேயஂ, ந து விருத்தலக்ஷணதயா; ஸ சாயஂ காரணபேத உத்கடஸர்வதோஷஜத்வாதேவ விஜ்ஞேயஃ| யதா த்ரிதோஷஜே ராஜயக்ஷ்மணி ஸ்வரபேதாதிஜநகாநாஂ வாதாதீநாமுத்கடத்வமிதி| உக்தஂ ஹி சரகே– “ வாதாச்சூலஂ ப்ரமஃ கம்பஃ, பித்தாத்தாஹோ மதஸ்தஷா| கபாத்குருத்வஂ தந்த்ரா ச ஶிரோரோகே த்ரிதோஷஜே||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி|௫|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸந்நிபாதஜமாஹ– ஶிர இத்யாதி| த்ரிதயப்ரவத்தே தோஷத்ரயஸம்பூதே, உக்தவாதாதிலிங்காநாஂ முஹுர்முஹுர்பவநாத்|௫|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ரக்தஜலக்ஷணமாஹ– ரக்தாத்மக இத்யாதி| பித்தஸமாநலிங்க இதி பித்தஜஶிரோரோகதுல்யலக்ஷணஃ| பைத்திகலிங்காதிகமிஹ ஸ்பர்ஶாஸஹத்வம்||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ரக்தஜமாஹ– ரக்தாத்மக இத்யாதி| பித்தஜஶிரோரோகலக்ஷணம்| அத்ர து ஸ்பர்ஶாஸஹத்வமதிகம்||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ஷயஜலக்ஷணமாஹ– அஸகித்யாதி| வஸாஸஜோஃ ஸர்வதேஹஸ்திதத்வாச்சிரஸி ஸ்திதிஃ, ஶ்லேஷ்மணஶ்ச ஸ்தாநமேவ ஶிரஃ, உதாநவாயோரூர்த்வகதித்வாச்சிரஸ்யவஸ்தாநஂ, தேஷாஂ க்ஷயேண உக்ரருஜத்வஂ வ்யாதிப்ரபாவாத்; யதோ வத்தே வாயாவுக்ரருஜா யுஜ்யதே ந து க்ஷீணே; யதுக்தம்– “ வாதே பித்தே கபே சைவ க்ஷீணே லக்ஷணமுச்யதே| கர்மணஃ ப்ராகதாத்தாநிஃ” (ச. ஸூ. அ. ௧௮) இதி| அந்யைஃ புநரயஂ பாடஃ ஸுஶ்ருதே ஸ்வீகதஃ; யதா– “வஸாபலாஸக்ஷயஸம்பவாநாஂ” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி| யுக்தஶ்சாயஂ பாடஃ, வாதக்ஷயே ஹி கபவத்தௌ கபஜஃ ஶிரோரோகஃ ஸ்யாத், “வத்திர்வாऽபி விரோதிநாம்|” (ச. ஸூ. அ. ௧௮) இதி வசநாத்| கிஂ சைதஸ்ய சிகித்ஸாயாமுக்தஂ “பாநே நஸ்யே ச ஸர்பிஃ ஸ்யாத்வாதக்நமதுரைஃ ஶதம்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௬) இதி| ததஶ்ச ஸமீரணபாடோ ந ஸங்கதஃ, ந ஹி க்ஷீணே வாயௌ ஶமநமுக்தம், அபி தர்ஹி வர்தநவிதிஃ; யதுக்தம்– “க்ஷீணா வர்தயிதவ்யாஃ” (ஸு. சி. அ. ௩௩) இதி| வஸா தேஹஸ்நேஹஸ்யோபலக்ஷணஂ, தேந மேதோமஜ்ஜஶுக்ரமஸ்திஷ்காண்யப்யவருத்யந்தே, தேஷாஂ தேஹஸ்நேஹத்வாத்| பித்தமாஂஸாதிக்ஷயஜஸ்து சயாதிக்ரமஜக்ஷயகதவாதஶிரோரோக ஏவாவருத்யதே, இதி கதாதரஃ| ஶிரோபிதாபஃ ஶிரோருஜா| ஸஂஸ்வேதநச்சர்தநதூமநஸ்யைஃ கபக்ஷயஃ, நாகராதிதீவ்ரதூமேந வஸாமஸ்திஷ்காதிக்ஷயஃ, ஸிராமோக்ஷாதிபிரஸக்க்ஷயஃ, அத ஏவைதைஃ ஸஂஸ்வேதநாதிபிஃ க்ஷயஜஸ்ய வத்திஃ| அயஂ விதேஹேऽபி பட்யதே “ ப்ரமதி துத்யதே ஶூந்யஂ ஶிரோ விப்ராந்தநேத்ரதா| மூர்சா காத்ராவஸாதஶ்ச ஶிரோரோகே க்ஷயாத்மகே||” இதி| சக்ஷுஷ்யऽப்யாஹ– “ஸ்த்ரீப்ரஸங்காதபிகாதாததவா தேஹகர்மணா| க்ஷிப்ரஂ ஸஞ்ஜாயதே கச்ச்ரஃ ஶிரோரோகஃ க்ஷயாத்மகஃ|| வாதபித்தாத்மகஂ லிங்கஂ வ்யாமிஶ்ரஂ தத்ர லக்ஷயேத்|” இதி||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ஷயஜமாஹ– அஸகித்யாதி| வஸாஸஜோஃ ஸர்வாங்ககதத்வாத் ஶிரஸி ஸ்திதிஃ, கபஸ்ய ச தத்ஸ்தாநமேவ லக்ஷயேத்| உக்ரருஜத்வஂ வ்யாதிப்ரபாவாதித்யேகே| ஶிரஸோऽபிதாப இதி ஶிரோருஜா| ஸஂஸ்வேதநச்சர்தநதீவ்ரநஸ்யைஃ கபஸ்ய க்ஷயஃ; நாகராதிதீவ்ரதூமேந மஸ்திஷ்கவஸாதிக்ஷயஃ; அத ஏவ தைஃ ஸஂஸ்வேதநாதிபிஃ க்ஷயஜஸ்ய வத்திஃ| அயஂ விதேஹேऽபி பட்யதே– “ஶூந்யஂ ப்ரமதி ருஜ்யேத ஶிரோ விப்ராந்தநேத்ரதா| மூர்சா காத்ராவஸாதஶ்ச ஶிரோரோகே க்ஷயாத்மகே||” இதி||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ரிமிஜமாஹ– நிஸ்துத்யத இத்யாதி| நிஸ்துத்யதே ஸூசீபிரிவ துத்யதே| ஸம்பக்ஷ்யமாணம் இத்யத்ர ‘க்ரிமிபிஃ’ இதி ஶேஷஃ, ப்ரகரணாத்| ஸ்புரதீவ மநாக் சலதீவ| க்ராணாச்சேதி சகாரோ பிந்நக்ரமேண ஸலிலமித்யத்ர ஸம்பத்யதே; தேந ஸலிலஂ பூயஂ ச கச்சேத், ததா க்ரிமயஶ்ச கதாசித்கச்சந்தீதி; ததா ச சரகஃ– “க்ரிமீணாஂ தர்ஶநேந ச|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ரிமிஜமாஹ– நிஸ்துத்யத இத்யாதி| ஸம்பக்ஷ்யமாணமித்யத்ர க்ரிமிபிரிதி ஶேஷஃ| ஸ்புரதீவ மநாக் சலதீவ| க்ராணாச்ச கச்சேதித்யத்ர சகாரேண க்ரிமயஶ்ச கச்சந்தீதி த்ரஷ்டவ்யம்||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸூர்யாவர்தலக்ஷணமாஹ– ஸூர்யோதயமித்யாதி| ஸூர்யோதயஂ ப்ரதி லக்ஷீகத்ய யா ருகக்ஷிப்ருவஂ ஸமுபைதீதி ஸம்பந்தஃ| ‘அக்ஷிப்ருவௌ’ இதி பாடாந்தரே ப்ராண்யங்கத்வேந ப்ராப்தைகவத்பாவஸ்யாபாவஃ, நாஸிகாஸ்தநயோரிதிவத் லக்ஷணவ்யபிசாராத்| ஸூர்யோதயே ப்ராதர்மந்தஂ மந்தஂ யதா ஸ்யாத்ததா ருஜாஂ ஸமுபைதி, அஂஶுமதா ச ஸூர்யேண ஸஹ காடா யதா பவதி ததா வர்ததே| அயமர்தஃ– யதா ஸூர்யோ வர்ததே ததா வேதநா ப்ரவத்தா பவதி, ஸூர்யஸ்யாபவத்தௌ ஸாயாஹ்நே விநிவர்ததே ஶாம்யதீத்யர்தஃ| ‘காடா’ இத்யத்ர ‘கூடா’ இதி பாடாந்தரஂ, ததா ஸூர்யாபகமே கூடா ராத்ரௌ லீநேத்யர்தஃ| ஸர்வாத்மகமிதி ஸந்நிபாதஜம்| வ்யாதிஸ்வபாவாச்ச காலவிஶேஷநியமஃ| கஷ்டதமஂ கச்ச்ரஸாத்யம்| நநு, அயஂ ஸுஶ்ருதே வாதபித்தாப்யாஂ பட்யதே, தத்யதா– “ஆவர்தஸஞ்ஜ்ஞஃ ஸ து ஸூர்யபூர்வோ வ்யாதிர்மதஃ பித்தஸமீரணாப்யாம்| ஶீதேந ஶாந்திஂ லபதே கதாசிதுஷ்ணேந ஜந்துஃ ஸுகமாப்நுயாச்ச||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி| தத் கதஂ ஸர்வஜத்வம்? உச்யதே– ஸுஶ்ருதே ஔத்கர்ஷேண வ்யபதேஶ இதி ந விரோதஃ| நநு, ஏவஂ கதஂ ராத்ரௌ வாயுஸமாநகுணஶீதப்ராதுர்பாவே வேதநாலீநதா, திவஸஸ்யாத்யந்தயோர்மந்தருக்த்வஂ ச? உச்யதே– அத்ராபி பித்தஸ்ய ப்ரபலதமத்வாத்| யத்து சிகித்ஸாயாஂ ஶிரீஷமூலபிப்பலீமூலவசாவபீடாத்யபிஹிதஂ தத்வ்யாதிப்ரத்யநீகத்வாத்| அத வாதபித்தஜத்வவர்ணநேந விஶிஷ்டகாலபவநே ஹேதுர்தர்ஶிதோ பவதி| யதோ வாதபித்தயோஃ ஶீதோஷ்ணாத்மகத்வாத் பூர்வாஹ்ணே ஸூர்யவத்திக்ரமேண ஸ்ரோதஸாஂ ஸங்கோசக்ரமாதவருத்தமார்கயோர்வேதநாகரத்வம், அபராஹ்ணே நிவர்தமாநே ஸூர்யே து ஸ்ரோதஸாஂ விவதத்வாத் ஸ்வமார்கவ்யாகாதவிரஹேண வேதநாயா அஜநகத்வமிதி யுக்தஃ காலவிஶேஷநியமஃ| ததா சாஹ நிமிஃ– “ஸூர்யஸோமாத்மகௌ நித்யஂ ஸ்வஹேதூ பித்தமாருதௌ| குர்வதே வேதநாஂ தீவ்ராஂ திநாத் பூர்வாஹ்ண ஏவ து|| ஆதித்யதேஜஸா யுக்தே நிவத்தேऽபி ச பாஸ்கரே| ஸ்ரோதஸாஂ விவதத்வாச்ச ததஃ ஶ்லேஷ்மாऽதிகச்சதி|| உத்கதோ மாதரிஶ்வா ச ஸ்வமார்கஂ ப்ரதிபத்யதே| தஸ்மாந்மத்யதிநாதூர்த்வஂ வேதநாऽத்ர ப்ரஶாம்யதி||” இதி| வாதபித்தஜத்வமஸ்ய “அதிகத்வேந வ்யபதேஶ” இதி ந்யாயாத்; தேந பூர்வேண ஸமஂ ந விரோதஃ| விதேஹே ஸூர்யாவர்தவிபர்யயோऽபி பட்யதே– “தத்ர வாதாநுகஂ பித்தஂ சிதஂ ஶிரஸி திஷ்டதி| மத்யாஹ்நே தேஜஸாऽர்கஸ்ய தத்விவத்தஂ ஶிரோருஜம்|| கரோதி பைத்திகீஂ கோராஂ ஸஂஶாம்யதி திநக்ஷயே| அஸ்தங்கதே ப்ரபாஹீநே ஸூர்யே வாயுர்விவர்ததே|| பித்தஂ ஶாந்திமவாப்நோதி ததஃ ஶாம்யதி வேதநா| ஏஷ பித்தாநிலகதஃ ஸூர்யாவர்தவிபர்யயஃ||” இதி| அயமத்ர ஸூர்யாவர்த ஏவாந்தர்பாவநீயஃ, சாதுர்திகே சாதுர்திகவிபர்யயவத்||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸூர்யாவர்தமாஹ– ஸூர்யோதயமித்யாதி| ஸூர்யோதயஂ ப்ரதி லக்ஷீகத்ய யா ருக் அதர்கிதாऽக்ஷிப்ருவஂ ஸமுபைதீதி ஸம்பந்தஃ| ‘கூடா’ இதி பாடாந்தரம்| தத்ர கூடா ராத்ரௌ லீநா பவதி| ஸர்வாத்மகஂ ஸந்நிபாதஜம்; ஸுஶ்ருதேऽயஂ வாதபித்தாப்யாஂ பட்யதே, தத்கதஂ ஸர்வஜத்வமித்யுச்யதே? தத்ரௌத்கட்யேந நிர்தேஶாதவிரோதஃ| நந்வேவஂ ராத்ரௌ கதஂ வாயோஃ ஸமாநகுணஶீதப்ராதுர்பாவே வேதநா லீயதே, திவஸஸ்யாத்யந்தயோர்மந்தா ருக்? உச்யதே– அத்ராபி பித்தஸ்ய ப்ரபலதமத்வாத்||௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அநந்தவாதலக்ஷணமாஹ– தோஷா இத்யாதி| மந்யா க்ரீவாஸிராத்வயஂ, தாஂ ஸம்பீட்ய; காடாஸு க்ரீவாபஶ்சாத்பாகேஷு, தோஷாஸ்த்ரய ஏவ ருஜாஂ வேதநாஂ ஸுதீவ்ராஂ குர்வந்தி, ததா அக்ஷிப்ருவி ஶங்கதேஶே ச ஸ்திதிமாரப்தத்வஂ யோ விஶேஷதஃ கரோதி, ததா கண்டபார்ஶ்வே கம்பஂ ஹநுக்ரஹாதிகஂ ச யஃ கரோதி, தமநந்தவாதமுதாஹரந்தீதி யோஜ்யம்| கண்டஸ்ய கபோலஸ்ய, பார்ஶ்வே ஏகதேஶே| ஹநுக்ரஹோ வாதவ்யாதிவிஶேஷஃ| அமுஂ ச ஸுஶ்ருதே அந்யதோவாதேநைவ துல்யத்வாதநந்தவாதஂ பரித்யஜ்ய தஶ ஶிரோரோகா அபிஹிதாஃ, ஏவஂ தந்த்ராந்தரேऽபி “கீர்திதாஸ்தத்விதா தஶ” இத்யபிதாநஂ; மாதவகரேண து த்ரிதோஷஜத்வேந தததிககம்பஹநுக்ரஹலிங்கயோகாச்ச கேவலவாதஜாதந்யதோவாதாத்விலக்ஷண ஏவாயமிதி அநந்தவாதோऽதிகஃ படிதஃ, பேதோ ஹி பேதவதாஂ காரணபேதாத்விருத்ததர்மாத்யாஸாச்ச பவதீதி||௯-௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அநந்தவாதமாஹ– தோஷா இத்யாதி| ஸ்வருஜாஂ ஸ்வாஂ ஸ்வாஂ ருஜாம்| கண்டஸ்ய பார்ஶ்வே கண்டஸ்யோபாந்திகதேஶே| ஸுஶ்ருதேநாநாந்தவாதஂ பரித்யஜ்ய தஶ ஶிரோரோகா உக்தாஃ| தந்த்ராந்தரேऽபி தஶ– “கீர்திதாஸ்தத்விதா தஶ” இத்யபிதாநாத்||௯-௧௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அர்தாவபேதலக்ஷணமாஹ– ரூக்ஷாஶநேத்யாதி| அத்யஶநமஜீர்ணே போஜநம்| அவஶ்யாயேதி அவஶ்யாயோ ஹிமமுச்யதே, சந்தோऽநுரோதேந யகாரலோபோ ஹ்ரஸ்வத்வஂ சேதி வ்யாசக்ஷதே| கதாசித் ஸஶ்லேஷ்மவாதஜத்வமிதி விகல்பஂ தர்ஶயதி– கேவல இத்யாதி| ஶஸ்த்ராரணிநிபாஂ ஶஸ்த்ரச்சேதநிபாமரணிநிபாஂ ச; அரணிஃ அக்ந்யுத்தாபநகாஷ்டயந்த்ரஂ, தஸ்ய மந்தநவத் பீடா; கிஂவா, அரணிநா காரணேந அக்நிரேவோச்யதே, தேநாக்நிநிபாஂ ச வேதநாம்| ஸுஶ்ருதே த்வயஂ த்ரிதோஷஜஃ படிதஃ| தத்யதா– “யஸ்யோத்தமாங்கஂ ருஜதேऽர்தமாத்ரஂ ஸதோதபேதப்ரமமோஹஶூலைஃ| பக்ஷாத்தஶாஹாததவாऽப்யகஸ்மாத்தமர்தபேதஂ த்ரிதயாத்வ்யவஸ்யேத்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி| அத்ர து கேவலோऽநிலஃ ஸகபோ வேத்யௌத்கர்ஷ்யாதபிதாநஂ, “ஸோऽர்தபேதஃ கபாநிலாத்|” இதி விதேஹேऽப்யேவஂ போத்தவ்யம்| அயமுபேக்ஷ்யமாணோ நயநாதிகஂ ஹந்யாதித்யாஹ– நயநமித்யாதி| அத்ரைவ விதேஹஃ– “ஶிரஸோऽந்யதரே பார்ஶ்வே குபிதோ மாருதோ யதா| ஶ்லேஷ்மணா ருத்யதே ஜந்தோஸ்தோதஸ்புடநதாலநைஃ|| ஶூலாவதாரணைர்காடமர்தஂ ததவருத்யதே| நயநஂ சாவதீர்யேத ஸோऽர்தபேதஃ கபாநிலாத்|| ததா த்ர்யஹாத் ஸ பஞ்சாஹாத் பக்ஷாந்மாஸாச்ச தேஹிநாம்|” இதி| ஸுஶ்ருதே “பவநாத் ஸபித்தாத்” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி கேசித் படந்தி| தேந வாதபித்தஜத்வமஸ்ய| ஸாத்யகிநா “வாயுஃ ஶிரஃஶங்கப்ரூநேத்ரமவகஹ்ய” இத்யாதிநா வாதஜத்வமஸ்ய தர்ஶிதம்| அந்யே து ஸந்நிபாதாதிகாராத் ஸந்நிபாதஜஂ படந்தி, ததாச ஸுஶ்ருதஃ– ‘த்ரிதயாத்வ்யவஸ்யேத்|’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி| வ்யாதிஸ்வபாவாதசிராநுபந்தகத்வஂ ஸாந்நிபாதிகத்வேऽபி||௧௧-௧௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அர்தாவபேதகமாஹ– ரூக்ஷேத்யாதி| அத்யஶநமஜீர்ணபோஜநஂ, ப்ராக்வாதஃ, அவஶ்யாயோ நிஶாஜலம்| ஶஸ்த்ராரணிநிபாமிதி ஶஸ்த்ரச்சேதநநிபாம், அரணிஃ அக்ந்யுத்பாதநஂ காஷ்டயந்த்ரஂ, தத்கதமந்தநநிபாஂ வேதநாஂ கரோதி| ஸுஶ்ருதே த்வயஂ தோஷத்ரயஜஃ படிதஃ– “யஸ்யோத்தமாங்கஂ ருஜதேऽர்தமாத்ரஂ ஸதோதபேதப்ரமமோஹஶூலைஃ| பக்ஷாத்தஶாஹாதத வாऽப்யகஸ்மாத்தமர்தபேதே த்ரிதயாத்வ்யவஸ்யேத்||” இதி| அத்ர து கேவலோऽநிலஃ ஸகப இத்யுக்தஃ| “ ஸோऽர்தபேதஃ கபாநிலாத்” இதி விதேஹேऽப்யேவமேவ போத்தவ்யம்| அயமுபேக்ஷ்யமாணோऽதிப்ரவத்தஃ ஶ்ரோத்ரே நேத்ரே ஹந்தி||௧௧-௧௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶங்ககலக்ஷணமாஹ– ரக்தபித்தாநிலா இத்யாதி| துஷ்டாஶ்சயாதிமந்தஃ| மூர்சிதாஃ அந்யோऽந்யமேகீபூதாஃ| கபோऽப்யத்ர போத்தவ்யஃ; ததா ச ஸுஶ்ருதஃ– “ஶங்காஶ்ரிதோ வாயுருதீர்ணவேகஃ கதாநுதாபஃ கபபித்தரக்தைஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி| ( மாரகத்வமாஹ– த்ரிராத்ராஜ்ஜீவிதஂ ஹந்தீதி| குஶலேநோபக்ரமே க்ரியமாணே த்ரிராத்ராத் பரதோ ஜீவத்யேவேத்யத ஆஹ– பரஂ த்ர்யஹாஜ்ஜீவதீதி| அத்ர அஹஃஸம்பந்திநீ ராத்ரிருபலக்ஷ்யதே, தேந த்ரிராத்ராத், பரஂ ஜீவதீத்யர்தஃ| தத் கிமஸ்ய த்ரிராத்ராப்யந்தரே ஸாத்யத்வமஸாத்யத்வஂ வேத்யத ஆஹ– பைஷஜ்யமித்யாதி| ததநேந த்ரிராத்ராப்யந்தரே விகல்பிதாஸாத்யத்வஂ, த்ரிராத்ராத் பரமஸாத்யத்வஂ தர்ஶிதம்| தத்ரைவ விதேஹஃ– “சீயதே து ததா பித்தஂ ஶங்கயோரநிலாசிதம்| நிருணத்தி ததோ மர்ம பரிபூரிதமுல்பணம்|| ததஃ ஶங்கௌ ப்ரருஜ்யேதே தஹ்யேதே இவ வஹ்நிநா| ஸூசீபிரிவ துத்யேதே நிகத்யேதே இவாஸிநா|| ஶங்ககோ நாம ஶிரஸி வ்யாதிரேஷஃ ஸுதாருணஃ| தஷ்ணாமூர்சாஜ்வரகரஸ்த்ரிராத்ராத் பரமந்தகத்|| குஶலேந தூபக்ராந்தஸ்த்ரிராத்ராதேவ ஜீவதி|” இதி)||௧௪-௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶங்ககமாஹ– பித்தேத்யாதி| மூர்சிதாஃ ப்ரவத்தாஃ| “ஶங்காஶ்ரிதோ வார்யுருதீர்ணவேகஃ கதாऽநுபாபஃ கபபித்தரக்தைஃ||” இதி ஸுஶ்ருதவசநாத்கபோऽப்யத்ராவகந்தவ்யஃ| த்ரிராத்ராத்பரதோ ஜீவிதஂ ஹந்தி| த்ரிராத்ரஂ குஶலவைத்யாதிஷ்டிதே ஜீவதி| த்ர்யஹாதிதி த்ர்யஹஂ ப்ராப்ய| பேடேऽப்யுக்தம்– “குஶலேநாநுபக்ராந்தஸ்த்ரிராத்ராதேவ ஜீவதி”| ஏவஂ ஸுஶ்ருதோக்தா தஶ ஶிரோரோகா உக்தாஃ, அநந்தவாதஸ்த்வத்ராதிகஃ||௧௪-௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ஶிரோரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௬௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ ஶிரோரோகநிதாநம்||௬௦||