Adhikarana raktapittasya nidānapūrvikā samprāptiḥ (1-3) · Śloka 3
atha raktapittanidānam |
gharmavyāyāmaśōkādhvavyavāyairatisēvitaiḥ |
tīkṣṇōṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhirēva ca ||1||
pittaṁ vidagdhaṁ svaguṇairvidahatyāśu śōṇitam |
tataḥ pravartatē raktamūrdhvaṁ cādhō dvidhā'pi vā ||2||
(su. u. taṁ. a. 45) |
ūrdhvaṁ nāsākṣikarṇāsyairmēḍhrayōnigudairadhaḥ |
kupitaṁ rōmakūpaiśca samastaistatpravartatē ||3||
(āmāśayādvrajēdūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajēt |
vidagdhayōrdvayōścāpi dvidhā mārgaṁ pravartatē) |
View original
अथ रक्तपित्तनिदानम् |
घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः |
तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ||१||
पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् |
ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः |
कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ||३||
(आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् |
विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधा मार्गं प्रवर्तते) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pāṇḍurōgavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṁ raktapittanidānamāha– gharmētyādi| gharma ātapaḥ| tīkṣṇaṁ tīkṣṇavīryaṁ maricādi, uṣṇō'gnitāpaḥ, kṣārō yavakṣārādiḥ, ghaṇṭāpāṭalyādikr̥taśca; vidagdhaṁ kupitam| svaguṇairiti ‘pittaṁ tīkṣṇaṁ dravaṁ pūti’ ityādibhiḥ, vidahati kōpayati svaguṇairēva, “vidāhaścāsya raktasya pittavat” (su. sū. a. 21) ityuktēḥ| tataḥ pravartatē niḥsarati, pittaṁ raktaṁ ca dhāturūpaṁ; natu kēvalaṁ raktaṁ, raktapittamiti vyapadēśānupapattēḥ| atha pittēna duṣṭaṁ raktaṁ raktapittamityucyatē, tadā pittaraktamiti vyapadēśaḥ prasajyēta, ētēna raktaṁ ca pittaṁ cēti dvandvasamāsānniruktiruktā suśrutēna| nanu, carakē ‘rāgapariprāptaṁ pittaṁ raktapittam’ ityuktaṁ, tēna raktaṁ ca tat pittaṁ cēti karmadhārayasamāsēna niruktiruktā| atra ca kāraṇatrayamuktam| yadāha– “saṁyōgāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayōḥ| raktasya pittamākhyātaṁ raktapittaṁ manīṣibhiḥ||” (ca. ci. a. 4) iti, tatkathaṁ na virōdhaḥ? naivam, atrāpi raktapravr̥ttēḥ, duṣṭaṁ hi raktaṁ pittē rāgamādadhattatsaṁsargi raktaṁ svayamapi pravartatē iti pūrva ēvārthaḥ| tēna raktaṁ ca pittaṁ cēti raktapittaṁ, rakta ca tat pittaṁ cētyubhayathā'pi niruktāvadōṣaḥ||1-3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
atha pāṇḍurōgavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṁ raktapittanidānamāha– gharmētyādi| ētaiḥ svakāraṇaguṇairvidagdhaṁ duṣṭa pittaṁ śōṇitaṁ vidahati kōpayati| gharma ātapaḥ, adhvā panthāḥ, vyavāyō maithunam, tīkṣṇaṁ tīkṣṇavīryaṁ maricādi, uṣṇō'gnitāpaḥ athavōṣṇaguṇadravyaṁ, kṣārō yavakṣārādiḥ apāmārgādikr̥taśca| tatō raktaṁ pravartatē ūrdhvamadhō vā dvidhā vā ēkakālamūrdhvādhō vā, tasya raktapittamucyatē| raktaṁ ca pittaṁ cēti dvandvasamāsānniruktiḥ suśrutēnōktā| carakē tu, rāgapariprāptaṁ pittaṁ raktapittamucyatē| tatra raktaṁ ca tatpittaṁ cēti karmadhārayasamāsaḥ| yaduktaṁ carakēṇa kāraṇatrayam– “saṁyōgāddūṣaṇāt taṁ tu sāmānyādgandhavarṇayōḥ| raktasya pittamākhyātaṁ raktapittaṁ manīṣibhiḥ” ityubhayatrāpi na kaściddōṣaḥ| kēṣu mārgēṣu pravartatē tānāha– ūrdhvamityādi| kupitaṁ tatpittaṁ nāsādibhirūrdhvaṁ, mēḍhrādibhiradhaḥ, atikupitaṁ mārgadvayairūrdhvādhōbhiḥ samastarōmacchidraiśca||1-3||
Adhikarana raktapittapūrvarūpam (4) · Śloka 4
sadanaṁ śītakāmitvaṁ kaṇṭhadhūmāyanaṁ vamiḥ |
lōhagandhiśca niḥśvāsō bhavatyasmin bhaviṣyati ||4||
(su. u. taṁ. a. 45) |
View original
सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः |
लोहगन्धिश्च निःश्वासो भवत्यस्मिन् भविष्यति ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pūrvarūpamāha– sadanamityādi| kaṇṭhadhūmāyanaṁ kaṇṭhāddhūmanirgama iva pratītiḥ||4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pūrvarūpamāha– sadanamityādi| sadanamaṅgānāṁ, śītakāmitvaṁ śītē'bhilāṣaḥ, kaṇṭhadhūmāyanamiti kaṇṭhāddhūmanirgama iva vēdanētyarthaḥ| lōhagandhiḥ dhmāyamānalōhasyēva śvāsē gandhaḥ||4||
Adhikarana ślaiṣmikaraktapittalakṣaṇam (5) · Śloka 5
sāndraṁ sapāṇḍu sasnēhaṁ picchilaṁ ca kaphānvitam |5|
(ca. ci. a. 4) |
View original
सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम् |५|
(च. चि. अ. ४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ślaiṣmikamāha– sāndramityādi| sāndraṁ ghanaṁ, sapāṇḍu sasnēhamiti īṣatpāṇḍusnēham|5|
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ślaiṣmikamāha– sāndramityādi| sāndraṁ ghanaṁ, sapāṇḍu sasnēhamiti| īṣatpāṇḍu iṣatsnēham|5|–
Adhikarana vātikaraktapittalakṣaṇam (5) · Śloka 5
śyāvāruṇaṁ saphēnaṁ ca tanu rūkṣaṁ ca vātikam ||5||
(ca. ci. a. 4) |
View original
श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम् ||५||
(च. चि. अ. ४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātikamāha– śyāvētyādi| tanu aghanam||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātikamāha– śyāvētyādi| tanu aghanam||5||
Adhikarana paittikaraktapittalakṣaṇam (6) · Śloka 6
raktapittaṁ kaṣāyābhaṁ kr̥ṣṇaṁ gōmūtrasannibham |
mēcakāgāradhūmābhamañjanābhaṁ ca paittikam ||6||
(ca. ci. a. 4) |
saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ saṁsargāttriliṅgaṁ sānnipātikam |
(ca. ci. a. 4) |
View original
रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम् |
मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम् ||६||
(च. चि. अ. ४) |
संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् |
(च. चि. अ. ४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
paittikamāha– raktētyādi| kaṣāyābhaṁ vaṭādikvāthavarṇam| mēcakāgāradhūmābhamiti mēcakāgāradhūmayōrivābhā yasya tattathā; mēcakābham, āgāradhūmābhaṁ ca; masr̥ṇīkr̥takr̥ṣṇamaṇivarṇasyēvavarṇō mēcaka iti jējjaṭādayaḥ prāhuḥ, cikkaṇakr̥ṣṇa ityarthaḥ| añjanābhaṁ sauvīrāñjanavarṇābham| nanu, sarvamēva raktapittaṁ duṣṭēna pittēnārabhyatē tat kathaṁ paittikaṁ raktapittamiti? ucyatē– satyaṁ, kintu yadā svasthānasthaṁ pittaṁ raktapittārambhakaṁ sthānāntarāvasthitēna pittēna saṅgr̥hyatē, kiṁvā dōṣāntarāsaṁśliṣṭaṁ kēvalaṁ pittamārambhakaṁ, tadā paittikamiti vyapadēśa iti| nanu, kēvalaṁ paittikaṁ na sambhavatyēva, yadvakṣyati– “ūrdhvagaṁ kaphasaṁsr̥ṣṭamadhōgaṁ pavanānugam|” iti; na ca tasya nirdiṣṭō mārgaḥ| ucyatē– yadā svakāraṇōdbhūtēna kaphēna vātēna vā svalakṣaṇakāriṇā saṁsr̥ṣṭaṁ bhavati, tadā ślaiṣmikādivyapadēśaḥ, na tu mārgasambandhānugatēna kaphavātasambandhēna| ūrdhvagaṁ hi mārgasambandhamahimnā'vaśyaṁ kaphēna, adhōgaṁ cāvaśyaṁ vātēna, anubadhyatē| naca tatra kaphavātau svalakṣaṇaṁ kurutaḥ, yathā śaradi jvarakaraṁ pittaṁ kālamahimnā'nugatēna kaphēnānubadhyatē tathā'pi paittika ēvāsau prākr̥tō jvaraḥ| yaduktam– “kuryāt pittaṁ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| tēna yadā ēkadōṣaliṅgayuktaṁ bhavati tadā ēkadōṣānugam, ēvaṁ dvidōṣaliṅgaṁ tridōṣaliṅgaṁ ca bōdhyam| tēnōrdhvagamadhōgaṁ caikadvitriliṅgaṁ bhavati| ētēna paittikasya mārgō na darśita iti yaduktaṁ tannirastamiti||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
paittikamāha– raktētyādi| kaṣāyābhaṁ khadirādikvāthavarṇaṁ, mēcakābhaṁ kr̥ṣṇarājirañjitamaṇimasr̥ṇīkr̥takr̥ṣṇavastravarṇa iva varṇō mēcaka iti jējjaṭadayaḥ, cikkaṇakr̥ṣṇa ityarthaḥ| añjanābhaṁ ca sauvīrāñjanavarṇābham| nanu sarvamēva raktapittaṁ duṣṭēna pittamārambhakaṁ tat kathaṁ paittikaṁ raktapittamityucyatē? satyaṁ, yadā svasthānasthaṁ pittaṁ raktapittārambhakaṁ sthānāntarāvasthitēnāpi pittēna saṁspr̥śati kiṁvā dōṣāntarāsaṁśliṣṭaṁ kēvalamēva pittamityucyatē tadā paittikamiti vyapadēśa iti| nanu, kēvalaṁ paittikaṁ na sambhavatyēva, yadvakṣyati– “ūrdhvagaṁ kaphasaṁsr̥ṣṭamadhōgaṁ mārutānugam” iti; na ca tasya nirdiṣṭō mārgaḥ? ucyatē– yadā hi svakāraṇōdbhūtēna kaphēna vātēna vā svalakṣaṇakāriṇā saṁsr̥ṣṭaṁ bhavati, tadā ślaiṣmikādivyapadēśaḥ, na tu mārgasambandhatvāgatēna kaphavātau svalakṣaṇaṁ kurutaḥ, yathā śaradi jvarajanakaṁ pittaṁ kālamahimāgatēna kaphēnānubadhyatē tathā'pi paittikadōṣō'sau prākr̥tō jvaraḥ| yaduktam– “kuryātpittaṁ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ” iti| tēna yadā ēkadōṣaliṅgayuktaṁ bhavati tadā ēkadōṣānugam, ēvaṁ dvidōṣaliṅgaṁ bōddhavyaṁ, tēnōrdhvagamadhōgaṁ caikadvitriliṅgaṁ bhavati| ētēna paittikasya mārgō na darśita iti yaduktaṁ tannirastamiti| saṁsargasannipātajāni raktapittānyāha– saṁsr̥ṣṭētyādi| yadā dvidōṣaliṅgairupalakṣitaṁ bhavati tadā dvidōṣajaṁ, yadā ca tridōṣaliṅgaiḥ saṁsr̥ṣṭaṁ militaṁ bhavati tadā sānnipātikam||6||
Adhikarana dvandvajasya tridōṣajasya ca raktapittasya lakṣaṇam (7) · Śloka 7
ūrdhvagaṁ kaphasaṁsr̥ṣṭamadhōgaṁ pavanānugam |
dvimārgaṁ kaphavātābhyāmubhābhyāmanuvartatē ||7||
(ca. ci. a. 4) |
View original
ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं पवनानुगम् |
द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुवर्तते ||७||
(च. चि. अ. ४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
saṁsargaviśēṣēṇa mārgabhēdamāha– ūrdhvagamityādi||7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
dōṣamilitatvēna mārgamāha– ūrdhvagamityādi| yadā kaphānugataṁ raktapittaṁ bhavēttadā ūrdhvamārgēṣu pravartatē, yadi ca vātānugaṁ tadā'dhōmārgēṣu, yadi tu ubhābhyāṁ kaphavātābhyāṁ saṁsr̥ṣṭaṁ bhavati tadā mārgadvayēṣu pravartatē| ētēna paittikasya mārgō na darśitaḥ, rōgasya raktapittaprādhānyataiva||7||
Adhikarana saṁsargaviśēṣēṇa mārgabhēdāḥ (8) · Śloka 8
ūrdhvaṁ sādhyamadhō yāpyamasādhyaṁ yugapadgatam |8|
(su. u. taṁ. a. 45) |
View original
ऊर्ध्वं साध्यमधो याप्यमसाध्यं युगपद्गतम् |८|
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mārgabhēdēna sādhyatvādikamāha– ūrdhvamityādi| ūrdhvaṁ sādhyamiti ūrdhvagasya kaphapittasaṁśliṣṭatvēna kaṣāyatiktau rasau kaphapittaharau yōgyau, pittaharaṇē pradhānaṁ virēcanaṁ ca yōgyam| adhōgē tu ēka ēva madhurō vātapittapraśamanaḥ, vamanaṁ ca pratimārgatvēna vēgamātravirōdhi, na tu pittaharaṇam| ubhayamārgaṁ ca viruddhōpakramatvādēvāsādhyam| yaduktaṁ carakē– “sādhyaṁ lōhitapittaṁ tadyadūrdhvaṁ pratipadyatē| virēcanasya yōgyatvādbahutvādbhēṣajasya ca|| virēcanaṁ hi pittasya jayāya paramauṣadham|” (ca. ci. a. 2) ityādi|8|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mārgapravr̥ttyā tasya sādhyāsādhyatvamāha– ūrdhvamityādi| yugapadgatamēkakālaṁ mārgadvayē pravr̥ttam||8|–
Adhikarana mārgabhēdēna sādhyatvādikam (8-9) · Śloka 8
ēkamārgaṁ balavatō nātivēgaṁ navōtthitam ||8||
raktapittaṁ sukhē kālē sādhyaṁ syānnirupadravam |
(ca. ci. a. 4) |
View original
एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम् ||८||
रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् |
(च. चि. अ. ४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sādhyatvē hētumāha– ēkamārgamityādi| ēkamārgamatrōrdhvagamabhiprētam, adhōgasya yāpyatvāt| navōtthitam acirajam| sukhē kālē hēmantaśiśirayōḥ| nirupadravaṁ vakṣyamāṇadaurbalyādyupadravarahitam||8-9||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
asādhyatvē hētumāha– ēkētyādi| ūrdhvamārgamiti ūrdhvamārgapravr̥ttaṁ, balayuktasya puṁsaḥ, nātivēgaṁ mandavēgaṁ, navōtthitaṁ acarakalajātam| sukhē kālē hēmantaśiśirayōḥ| nirupadravamiti vakṣyamāṇadaurbalyādyupadravarahitam||8-9||–
Adhikarana raktapittasya sādhyāsādhyalakṣaṇam (9-10) · Śloka 10
ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ dvidōṣaṁ yāpyamucyatē ||9||
yattridōṣamasādhyaṁ syānmandāgnērativēgavat |
vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya vr̥ddhasyānaśnataśca yat ||10||
(ca. ci. a. 4) |
View original
एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते ||९||
यत्त्रिदोषमसाध्यं स्यान्मन्दाग्नेरतिवेगवत् |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत् ||१०||
(च. चि. अ. ४) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
dōṣabhēdēna sādhyatvādikamāha– ēkadōṣānugamityādi| mārgabhēdadōṣabhēdābhyāṁ sādhyatvāsādhyatvavirōdhē arśaḥsvabhihitadōṣabhēdabalibhēdābhyāṁ sādhyatvāsādhyatvavadvyākhyēyam| mandāgnēstathā vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya yadativēgavattadasādhyam| anaśnataḥ arucyādinā, annābhāvādvā||9-10||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
punarapi dōṣānusaṁsr̥ṣṭatvēna sādhyāsādhyatvamāha– ēkadōṣānugamityādi| yāpyamapratikriyaṁ, trayō dōṣāḥ prakōpahētavō yasya tat tridōṣaṁ raktapittamiti| mandāgnēstu kṣīṇadēhasya ca yadativēgavattadasādhyam| anaśnataḥ arucyādinā, annābhāvādvā| śēṣaṁ sugamam||9-10||
Adhikarana raktapittasyōpadravāḥ (11) · Śloka 11
daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrchā, bhuktē ghōrō vidāhastvadhr̥tirapi sadā hr̥dyatulyā ca pīḍā |
tr̥ṣṇā kōṣṭhasya bhēdaḥ śirasi ca tapanaṁ pūtiniṣṭhīvanatvaṁ, bhaktadvēṣāvipākau vikr̥tirapi bhavēdraktapittōpasargāḥ ||11||
(su. u. taṁ. a. 45) |
View original
दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदाः पाण्डुतादाहमूर्छा, भुक्ते घोरो विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा |
तृष्णा कोष्ठस्य भेदः शिरसि च तपनं पूतिनिष्ठीवनत्वं, भक्तद्वेषाविपाकौ विकृतिरपि भवेद्रक्तपित्तोपसर्गाः ||११||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
upadravānāha– daurbalyētyādi| daurbalyaṁ ‘śaktyupacayayōrabhāva’ iti gayadāsaḥ| bhaktē ghōrō vidāha iti ‘ṣaṣṭhyarthē saptamī’ iti kārtikaḥ| hr̥dyatulyēti hr̥di atulyā asadr̥śī pīḍā| kōṣṭhasya bhēdaḥ kōṣṭhamalasyabhēdaḥ| tapanaṁ tāpaḥ| ‘pravitataśirasa’ iti pāṭhāntarē pravitataṁ vistīryamāṇamiva; ‘pravitatā vistīrṇā vēdanā śirasi yasya sa tathā’ iti kārtikaḥ| ‘ pravitatasiratā’ iti pāṭhāntarē sirāvyāptagātratā| avipāka āhārasya| vikr̥tirapi bhavēdraktapittōpasargā iti ētē raktapittasya upasargā upadravāḥ; tathā tasya vikr̥tirapi bhavēditi yōjyam| sā ca vakṣyamāṇāmāṁsaprakṣālanābhamityādirūpā| ‘raktapittōpasargāt’ iti pāṭhāntaraṁ sugamam||11||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
upadravānāha– daurbalyamiti| śaktyupacayayōrabhāva iti gayadāsaḥ| vamathuḥ chardiḥ, madaḥ dhattūrādiphalabhakṣaṇavat| ā samantataḥ pāṇḍutā| dāhaḥ sarvāṅgagataḥ| mūrchā cētanācyutiḥ| bhuktē ghōrō vidāha iti bhuktasyāhārasya dāruṇō vidāhaḥ, ṣaṣṭhyarthē saptamīti kārtikaḥ| hr̥dyatulyēti hr̥di atulyēti chēdaḥ, hr̥dayē'tulyā asadr̥śī pīḍā| kōṣṭhasya bhēda iti kōṣṭhamalabhēdaḥ| śirasi tapanaṁ tāpaḥ| pūtiniṣṭhīvanatvaṁ pittamayōdgiraṇam, avipākaḥ āhārasya| ētē raktapittasya upasargā upadravāḥ| vikr̥tirapi bhavēditi tasya raktapittasya vikr̥tirapi bhavēditi yōjyam| sā ca māṁsaprakṣālanābhamityādirūpā||11||
Adhikarana raktapittasyāsādhyalakṣaṇam (12-14) · Śloka 14
māṁsaprakṣālanābhaṁ kuthitamiva ca yat kardamāmbhōnibhaṁ vā, mēdaḥpūyāsrakalpaṁ yakr̥diva yadi vā pakvajambūphalābham |
yat kr̥ṣṇaṁ yacca nīlaṁ bhr̥śamatikuṇapaṁ yatra cōktā vikārā stadvarjyaṁ raktapittaṁ surapatidhanuṣā yacca tulyaṁ vibhāti ||12||
(su. u. taṁ. a. 45) |
yēna cōpahatō raktaṁ raktapittēna mānavaḥ |
paśyēddr̥śyaṁ viyaccāpi taccāsādhyamasaṁśayam ||13||
(ca. ni. a. 2) |
lōhitaṁ chardayēdyastu bahuśō lōhitēkṣaṇaḥ |
lōhitōdgāradarśī ca mriyatē raktapaittikaḥ ||14||
(su. sū. a. 33) |
View original
मांसप्रक्षालनाभं कुथितमिव च यत् कर्दमाम्भोनिभं वा, मेदःपूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम् |
यत् कृष्णं यच्च नीलं भृशमतिकुणपं यत्र चोक्ता विकारा स्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः |
पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यमसंशयम् ||१३||
(च. नि. अ. २) |
लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः |
लोहितोद्गारदर्शी च म्रियते रक्तपैत्तिकः ||१४||
(सु. सू. अ. ३३) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
asādhyalakṣaṇamāha– māṁsētyādi| kuthitamiva pūtitāṁ gatamiva| kardamam āvilamivāmbhaḥ kardamāmbhaḥ, athavā kardamanibhamambhōnibhaṁ ca| tathā mēdaḥpūyāsrakalpamiti kalpaśabdō mēdaḥprabhr̥tibhistribhiḥ sambadhyatē iti gayadāsaḥ| yakr̥diva yakr̥tkhaṇḍamiva| pakvajambūphalābhaṁ snigdhakr̥ṣṇam| kr̥ṣṇam añjanābham| nīlaṁ cāṣapakṣapratimam| nanu, paittikē kr̥ṣṇatvaṁ paṭhitaṁ na ca tadasādhyaṁ? naivam, atiśabdēnātra viśēṣitatvāt, tēna tatra manākkr̥ṣṇatvaṁ bōdhyam iti jējjaṭaḥ; athavā jambūphalābhaṁ yat kr̥ṣṇaṁ taditi yōjyam| uktā vikārāḥ śvāsakāsādayaḥ| surapatidhanuṣā tulyaṁ nānāvarṇam| yēnētyādi| yēna raktapittēnēti yōjyam| paśyēddr̥śyaṁ viyaccāpi adr̥śyamapi viyaddr̥śyamiti paśyatīti yōjyaṁ, raktapittōpahatanētratvāditi; athavā dr̥śyaṁ ghaṭapaṭādi, viyacca raktaṁ paśyatīti| aparamasādhyalakṣaṇamāha– lōhitamityādi| yō bahuśaśchardayēditi sambandhaḥ| lōhitōdgāradarśīti lōhitōdgārō lōhitadarśīṁ ca, udgārō'pi lōhitaḥ pravartatē ityarthaḥ; athavā lōhitamudgāraṁ paśyatīti lōhitōdgāradarśīti||12-14||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasya vikr̥tirūpatvēnāsādhyatvamāha– māṁsētyādi| kuthitamiva pūtitāṁ gatamiva| kardamāvilamivāmbhaḥ kardamāmbhaḥ athavā kardamanibhamambhōnibhaṁ vā| atra kalpaśabdō mēdaḥprabhr̥tibhiḥ tribhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| yakr̥diva yakr̥tpiṇḍamiva| pakvajambūphalābhaṁ snigdhakr̥ṣṇaṁ, kr̥ṣṇaṁ añjanābhaṁ, nīlaṁ cāṣapakṣanibham| nanu, paittikē kr̥ṣṇaṁ paṭhitaṁ tacca sādhyaṁ? naivaṁ,– apiśabdēnātra viśēṣitatvāt| tēna tatra manākkr̥ṣṇatvaṁ bōddhavyamiti jējjaṭaḥ| athavā jambūphalābhaṁ yatkr̥ṣṇamiti yōjyam| bhr̥śamiti atyartham| ati sarvatra| kuṇapaṁ śavagandhi| yatra cōktā vikārāḥ śvāsakāsādaya upadravāḥ; ‘bhavanti’ iti śēṣaḥ| surapatidhanuṣēti surapatidhanurvannānāvarṇamityarthaḥ| ēbhiḥ pūrvōktairupadravairyuktaṁ vikr̥tairvarṇaiśca raktapittaṁ tyājyam| asādhyalakṣaṇāntaramāha– yēnētyādi| yēna raktapittēnōpahatō manuṣyaḥ dr̥śyaṁ ghaṭapaṭādikaṁ viyacca adr̥śyaṁ paśyati sa naśyati| anyē “ paśyēdraktaṁ viyaccāpi” iti paṭhanti| adr̥śyamapi viyat raktaṁ paśyati, raktapittōpahatanētratvāt| lakṣaṇāntaramāha– lōhitamityādi| yō bahuśaḥ raktaṁ chardayēt, raktanayanaśca lōhitōdgāradarśīti lōhitōdgārō lōhitadarśīṁ ca, udgārō'pi lōhitaḥ pravartata ityarthaḥ; athavā lōhitamudgāraṁ paśyatīti lōhitōdgāradarśī; sa mriyatē||12-14||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 9
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē raktapittanidānaṁ samāptam ||9||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने रक्तपित्तनिदानं समाप्तम् ||९||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ raktapittanidānaṁ samāptam||9||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvaidyavācaspatikr̥tē ātaṅkadarpaṇē rugviniścayavyākhyānē raktapittanidānam||9||