൧൦. രാജയക്ഷ്മക്ഷതക്ഷീണനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രാജയക്ഷ്മരൂപേഷു പിത്താദ്രക്തസ്യ ചാഗമ ഇതി വചനാദ്രക്തപിത്താനന്തരം യക്ഷ്മനിദാനമ്| ചികിത്സോപയോഗിവിപ്രകൃഷ്ടം കാരണം ചതുര്വിധമാഹ– വേഗരോധാദിത്യാദി| വേഗോऽത്ര വാതമൂത്രപുരീഷാണാം, ന തു ന വേഗാന്ധാരണീയോക്താനാം ജൃമ്ഭാദീനാം സര്വേഷാമ്| യദുക്തം ചരകേ– “ഹ്രീമത്ത്വാദ്വാ ഘൃണിത്വാദ്വാ ഭയാദ്വാ വേഗമാഗതമ്| വാതമൂത്രപുരീഷാണാം നിഗൃഹ്ണാതി യദാ നരഃ||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇത്യാദി| ക്ഷയാദിതി ക്ഷീയതേ അനേനേതി ക്ഷയഃ, തേനാതിവ്യവായാനശനേര്ഷ്യാവിഷാദാദയോ ധാതുക്ഷയഹേതവോ ഗൃഹ്യന്തേ| സാഹസാദിതി സാഹസം ബലവദ്വിഗ്രഹാദിരുരഃക്ഷതഹേതുത്വേന കാരണമ്| വിഷമാശനാദി സുശ്രുതോക്തദ്വാദശാശനപ്രവിചാരവ്യതിരേകേണോപയോഗഃ, തസ്യ ശീഘ്രം സ്രോതോരോധകത്വാത്| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “വിവിധാന്യന്നപാനാനി വൈഷമ്യേണ സമശ്നതാമ്| ജനയന്ത്യാമയാന് ഘോരാന് വിഷമാ മാരുതാദയഃ|| രുദ്ധ്വാ സ്രോതാംസി ധാതൂനാം വൈഷമ്യാദ്വിഷമം ഗതാഃ| ദോഷാ രോഗായ കല്പന്തേ പുഷ്യന്തി നച ധാതവഃ||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| ത്രിദോഷ ഇതി മിലിതത്രിദോഷജ ഏക ഏവ, നതു കാരണഭേദാദനേകഃ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ഏക ഏവ മതഃ ശോഷഃ സന്നിപാതാത്മകോ യതഃ| ഉദ്രേകാത്തത്ര ലിങ്ഗാനി ദോഷാണാം നിപതന്തി ഹി||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇതി| നനു, വേഗരോധാദയോ വാതം പ്രകോപയന്തി, തജ്ജനിതോ യക്ഷ്മാ കഥം ത്രിദോഷജ ഇതി ചേത്? ഉച്യതേ– വാതപ്രകോപാദേവാഗ്നിദുഷ്ട്യാ കഫപിത്തയോരപി പ്രകോപ ഇത്യാഹുഃ| ഹേതുചതുഷ്ടയാദിത്യനേനാസങ്ഖ്യേയാ അപി ഹേതവ ഉക്തചതുഷ്ടയേऽന്തര്ഭവന്തീതി ദര്ശയതി| ശോഷാദിനാനാശബ്ദവാച്യത്വേന ചാസ്യ സുശ്രുതേऽന്വയമകാര്ഷീത്| യഥാ– “സംശോഷണാദ്രസാദീനാം ശോഷ ഇത്യഭിധീയതേ| ക്രിയാക്ഷയകരത്വാച്ച ക്ഷയ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ|| രാജ്ഞശ്ചന്ദ്രമസോ യസ്മാദഭൂദേഷ കിലാമയഃ| തസ്മാത്തം രാജയക്ഷ്മേതി കേചിദാഹുര്മനീഷിണഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇതി| വാഗ്ഭടേ തു– “യക്ഷ്മണാം രാജാ രാജയക്ഷ്മാ” ഇത്യുക്തമ് | “രാജദന്താദിഷു പരമ്” ഇതി ഉപസര്ജനസ്യ യക്ഷ്മശബ്ദസ്യ പരനിപാതഃ||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രാജയക്ഷ്മരൂപേഷു ‘പിത്താദ്രക്തസ്യ ചാഗമ’ ഇതി വചനാദ്രക്തപിത്തനിദാനാനന്തരം രാജയക്ഷ്മനിദാനാരമ്ഭഃ| ചികിത്സോപയോഗിവിപ്രകൃഷ്ടം കാരണചതുഷ്ടയമാഹ– വേഗേത്യാദി| വേഗോऽത്ര വാതമൂത്രപുരീഷാദീനാം ന തു ജൃമ്ഭാദീനാം സര്വേഷാം, യദുക്തം ചരകേ– “ഹ്രീമത്ത്വാദ്വാ ഘൃണിത്വാദ്വാ ഭയാദ്വാ വേഗമാഗതമ്| വാതമൂത്രപുരീഷാണാം നിഗൃഹ്ണാതി യദാ നരഃ” ഇത്യാദി| ക്ഷയോ ധാതുക്ഷയഃ| സ ച വ്യവായാനശനാസൃക്സ്രാവോപവാസാദിഭിരനേകകാരണൈര്ജായതേ| സാഹസാദിതി സാഹസോ ബലവദ്വിഗ്രഹാദിഃ| വിഷമാശനാദിതി “ബഹുസ്തോകമകാലേ വാ ജ്ഞേയം തദ്വിഷമാശനമ്” ഇതി| തസ്യ ശീഘ്രം സ്രോതോരോധകത്വാത്| ഉക്തം ച ചരകേ– “വിവിധാന്യന്നപാനാനി വൈഷമ്യേണ സമശ്നതഃ| ജനയന്ത്യാമയാന് ഘോരാന്വിഷമാന്മാരുതാദയഃ|| രുദ്ധ്വാ സ്രോതാംസി ധാതൂനാം വൈഷമ്യാദ്വിഷസങ്ഗതാഃ| ദോഷാ രോഗായ ജായന്തേ ന പുഷ്യന്തി ച ധാതവഃ|” ഇതി| ത്രിദോഷ ഇതി മിലിതത്രിദോഷജനിത ഏക ഏവ, ന ച കാരണഭേദാദനേകഃ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ഏക ഏവ മതഃ ശോഷഃ സന്നിപാതാത്മകോ യതഃ| ഉദ്രേകാത്തത്ര ലിങ്ഗാനി ദോഷാണാം നിപതന്തി ഹി” ഇതി| അസങ്ഖ്യേയാ അപി ഹേതവ ഉക്തചതുഷ്ടയേ ഏവാന്തര്ഭാവന്തീതി ദര്ശയതി| അസ്യ ശോഷാദിനാനാശബ്ദവാച്യത്വേന സഞ്ജ്ഞാം സ്വയമേവാകാര്ഷീത്സുശ്രുതഃ| യഥാ– “സംശോഷണാദ്രസാദീനാം ശോഷ ഇത്യഭിധീയതേ| ക്രിയാക്ഷയകരത്വാച്ച ക്ഷയ ഇത്യുച്യതേ പുനഃ|| രാജ്ഞശ്ചന്ദ്രമസോ യസ്മാദഭൂദേഷ കിലാമയഃ| തസ്മാത്തം രാജയക്ഷ്മേതി കേചിദാഹുര്മനീഷിണഃ” ഇതി| തന്ത്രാന്തരേऽപി കാരണചതുഷ്ടയമുക്തമ്– “അയഥാബലമാരമ്ഭോ വേഗസന്ധാരണം ക്ഷയഃ| യക്ഷ്മണഃ കാരണം വിദ്യാച്ചതുര്ഥം വിഷമാശനമ്” ഇതി||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ന കേവലം ധാതുക്ഷയമാത്രാദേവ യക്ഷ്മാ ഭവതി, അപി തു , രസാദിവഹസ്രോതോനിരോധാദിഭിരപീതി ദര്ശയിതും വിശിഷ്ടാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– കഫേത്യാദി| യദാ ത്വേവം ന സ്യാത്, തദാ ധാതുക്ഷയ ഏവ രോഗോ ന തു യക്ഷ്മാ| കഫഃ പ്രധാനം യേഷാമനിലാദീനാം ദോഷാണാം തേ തഥാ| നനു, ദോഷൈരിത്യനേന ദോഷത്രയമുച്യതേ, കഫസ്യ വിശേഷണത്വേനോപാത്തത്വാത്, കഥം തസ്യൈവാന്യപദാര്ഥവാച്യതാ? ഉച്യതേ– സ്വാവയവേന വിഗ്രഹഃ, സമുദായഃ സമാസാര്ഥഃ; യഥാ– ബഹുവൃക്ഷം വനമിതി; സമാധാനവിസ്തരസ്തു സുശ്രുതേ ജേജ്ജടേ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| കഫപ്രധാനതാ ച വേഗരോധാദികുപിതവാതവിപ്ലുതാഗ്നിമാന്ദ്യാദിനാ ബോദ്ധവ്യാ| രസവര്ത്മസു രസവഹധമനീഷു, അത്രാദിശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| തേന രക്താദിവഹസ്രോതോരോധോऽപി ബോധ്യഃ| അഥവാ രസകാരണതയാ രക്താദീനാം രസദുഷ്ട്യൈവ രക്താദിദുഷ്ടിരിതി കാര്തികഃ| ഇദമത്ര സൂചിതമ്– യന്മാര്ഗരോധാത് ഹൃദയസ്ഥോ രസസ്തത്രൈവാവസ്ഥിതോ വികൃതോ മുഖേന നിഃസരതി| യദാഹ ചരകഃ– “രസഃ സ്രോതഃസു രുദ്ധേഷു സ്വസ്ഥാനസ്ഥോ വിദഹ്യതേ| സ ഊര്ധ്വം കാസവേഗേന ബഹുരൂപഃ പ്രവര്തതേ||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| ഏതേനാനുലോമക്ഷയോ ദര്ശിതഃ, കാരണഭൂതരസധാതുക്ഷയേ സതി രക്താദീനാം രസകാര്യാണാം പോഷകാഭാവേന ക്ഷീയമാണത്വാത്| പ്രതിലോമക്ഷയം ദര്ശയിതുമാഹ– അതിവ്യവായിനോ വേത്യാദി| രേതസി ക്ഷീണേ സത്യനന്തരാഃ സമീപഗാ ധാതവഃ ക്ഷീയന്തേ, തദ്യഥാ– ശുക്രേ ക്ഷീണേ മജ്ജാ ക്ഷീയതേ, മജ്ജനി ക്ഷീണേऽസ്ഥി, ഏവം പൂര്വഃ പൂര്വഃ ധാതുഃ| നനു, കാര്യഭൂതസ്യ ശുക്രസ്യ ക്ഷയാത് കഥം കാരണഭൂതാനാം ധാതൂനാം ക്ഷയ ഇതി ചേത്? ഉച്യതേ– ശുക്രക്ഷയാദ്വായുഃ പ്രകുപ്യതി| യദുക്തമ്– “വായോര്ധാതുക്ഷയാത് കോപോ മാര്ഗസ്യാവരണേന ച|” (ച. ചി. അ. ൨൮) ഇതി| സ വായുഃ സാന്നിധ്യാന്മജ്ജാനം ശോഷയതി, ഏവം പൂര്വപൂര്വധാതൂന്| ദൃഷ്ടം ച പ്രത്യാസത്ത്യാऽപി കാര്യജനനം; യഥാ– അഗ്നിസന്തപ്തായോഗോലകസന്നിധാനാദാര്ദ്രഭൂഭാഗസ്യാപി ശോഷഃ| തഥാച രസസഞ്ചാരപക്ഷേ സുശ്രുതവചനമ്– “പൂര്വഃ പൂര്വോऽതിവൃദ്ധത്വാദ്വര്ധയേദ്ധി പരമ്പരമ്| തസ്മാദതിപ്രവൃദ്ധാനാം ധാതൂനാം ഹ്രാസനം ഹിതമ്||” (സു. സൂ. അ. ൧൫) ഇതി||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ വിശിഷ്ടാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– കഫേത്യാദി| കഫഃ പ്രധാനം യേഷാമനിലാദിദോഷാണാം തൈസ്തഥാ| നനു ദോഷൈരിതി ബഹുത്വേന ദോഷത്രയമുച്യതേ, തത്കഥം കഫസ്യ പ്രധാനതാ? ഉച്യതേ– തസ്യ പ്രധാനതാ ച വേഗരോധാദിക്ഷുഭിതവാതവിപ്ലുതാഗ്നിമാന്ദ്യാദിനാ ബോദ്ധവ്യാ| രസവര്ത്മസു രസവഹധമനീഷു| അത്രാദിശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന രക്താദിവഹസ്രോതോऽപി ബോദ്ധവ്യമ്| അഥവാ രസകാരണതയാ രക്താദീനാം രസദുഷ്ട്യൈവ രക്താദിദുഷ്ടിരിതി കാര്തികഃ| ഇദമത്ര സൂചിതമ്– യന്മാര്ഗാവരോധാദ്ധൃദയസ്ഥോ രസോ വിദഹ്യതേ, തത്രൈവാവസ്ഥിതോ വികൃതിബഹുലപിച്ഛിലവിസ്രഹരിതപീതശ്വേതകാസവേഗേന മുഖമാര്ഗേണ നിഃസരതി| യദുക്തം ചരകേ– “രസഃ സ്രോതഃസു രുദ്ധേഷു സ്വസ്ഥാനസ്ഥോ വിദഹ്യതേ| സ ഊര്ധ്വം കാസവേഗേന ബഹുരൂപഃ പ്രവര്തതേ” ഇതി| ഏതേനാനുലോമക്ഷയോ ദര്ശിതഃ| കാരണഭൂതരസധാതുക്ഷയേ സതി രക്താദീനാം രസകാര്യാണാം പോഷകാഭാവേന ക്ഷീയമാണത്വാത്| പ്രതിലോമക്ഷയം ദര്ശയന്നാഹ– അതീത്യാദി| അതിവ്യവായിനഃ അത്യര്ഥം ഗ്രാമ്യധര്മസേവിനഃ| യദി സ്ത്രീഭ്യോ ന നിവര്തതേ തദാ ക്ഷീണേ രേതസി ക്ഷീയമാണേ ശുക്രേ അനന്തരാഃ സമീപസ്ഥാ ധാതവഃ ക്ഷീയന്തേ, തദ്യഥാ– ശുക്രേ ക്ഷീണേ മജ്ജാ ക്ഷീയതേ, മജ്ജനി ക്ഷീയമാണേऽസ്ഥി, ഏവം പൂര്വം പൂര്വമ്| നനു, രസവര്ത്മരോധാത് രസോ ന രക്തസ്യ ബൃംഹണായാലം, രക്താപചയാന്മാംസസ്യാപചയ ഇത്യാദിപൂര്വപൂര്വധാതുക്ഷീണതയാ ശുക്രക്ഷയോ യുക്തഃ, കാര്യഭൂതശുക്രക്ഷയേ പൂര്വധാതൂനാം കഥം ക്ഷയഃ? ഉച്യതേ, ശുക്രക്ഷയാദ്വായുഃ കുപ്യതി; യദുക്തമ്– “വായോര്ധാതുക്ഷയാത്കോപോ മാര്ഗസ്യാവരണേന ച” ഇതി| സ വായുഃ സാന്നിധ്യാത് മജ്ജാനം ശോഷയതി, ഏവം പൂര്വപൂര്വധാതൂന്| ദൃഷ്ടം ച പ്രത്യാസന്നതയാ കാര്യജനകത്വമ്| യഥാऽഗ്നിസന്തപ്തായോഗോലകസന്നിധാനാദാര്ദ്രഭൂഭാഗസ്യ ശോഷഃ, യഥാ ച മഹാജലാധാരപരിക്ഷയേ തത്ര പ്രവിശതാം ജലാശയാനാം പരിക്ഷയഃ||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– ശ്വാസേത്യാദി| സംസ്രവഃ ഷ്ഠീവനമ്| പീനസഃ പ്രതിശ്യായഃ| മാംസപരോ മാംസഭോജനേച്ഛുഃ| രിരംസുഃ സ്ത്രിയം രന്തുമിച്ഛുഃ; ഏതച്ച വ്യാധിമഹിമ്നാ മനോദോഷാത്| തഥാ സ്വപ്നേഷു കാകാദിവാഹനം ച പൂര്വരൂപമേവ| ശല്ലകീ ‘ ശരാരു’ ഇതി ഖ്യാതാ, നീലകണ്ഠോ മയൂരഃ| വിജലാ നിര്ജലാഃ| ദവോ വനാഗ്നിഃ| അര്ദിതാന് അഭിഭൂതാന്| ചകാരാത്തൃണകേശനിപാതാദയോ ദ്രഷ്ടവ്യാഃ| യദുക്തം ചരകേ– “പൂര്വരൂപം പ്രതിശ്യായോ ദൌര്ബല്യം ദോഷദര്ശനമ്| അദോഷേഷ്വപി ഭാവേഷു കായേ ബീഭത്സദര്ശനമ്|| ഘൃണിത്വമശ്നതശ്ചാപി ബലമാംസപരിക്ഷയഃ| സ്ത്രീമദ്യമാംസപ്രിയതാ പ്രിയതാ ചാവഗുണ്ഠനേ|| മക്ഷികാഘുണകേശാനാം തൃണാനാം പതനാനി ച| പ്രായോऽന്നപാനേ, കേശാനാം നഖാനാം ചാതിവര്ധനമ്|| പതത്ത്രിഭിഃ പതങ്ഗൈശ്ച ശ്വാപദൈശ്ചാഭിധര്ഷണമ്|| ” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| തത്ര ശ്വാപദാ വ്യാഘ്രാദയഃ||൩-൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– ശ്വാസേത്യാദി| ഭവിഷ്യതി ഉത്പദ്യമാനേ ശോഷേ ശ്വാസാദയോ ഭവന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| അങ്ഗസാദോऽങ്ഗഗ്ലാനിഃ| കഫസംസ്രവഃ കഫഷ്ഠീവനം, മദോ ധത്തൂരഫലഭക്ഷണാദിവ മനോമോഹഃ, പീനസഃ പ്രതിശ്യായഃ, ‘കാസഹിക്കാ’ ഇതിസ്ഥാനേऽന്യേ ‘പാണ്ഡുനിദ്രാ’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര പാണ്ഡുഃ പാണ്ഡുദേഹച്ഛവിഃ| സ ച പുരുഷഃ ശുക്ലനയനോ ഭവതി| മാംസപരോ മാംസഭക്ഷണകാമഃ| രിരംസുഃ സ്ത്രിയം രന്തുമിച്ഛുഃ, ഏതച്ച വ്യാധിമഹിമ്നാ മനോദോഷാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| തഥാ സ്വപ്നേ കാകാദിവാഹനം ച പൂര്വരൂപമേവ, ശല്ലകീ ഗോധാനുകാരീ വജ്രശകലീ ‘സേല്ലക’ ഇതി വിഖ്യാതഃ, നീലകണ്ഠോ മയൂരഃ, കൃകലാസഃ സരടഃ ‘ഗിരഗിട’ ഇതി പൂര്വദേശീയാ ഭാഷന്തേ; ഏതേ തം വാഹനീഭൂയ വഹന്തി| വിജലാ നിര്ജലാഃ| പവനോ വായുഃ, ദവോ ദാവാഗ്നിഃ, അര്ദിതാന് അഭിഭൂതാന്| ചകാരാത് കേശതൃണാദിനിപാതാദയോ ഭോജനേ ഗ്രാഹ്യാഃ| യദുക്തം ചരകേ– “പൂര്വരൂപം പ്രതിശ്യായോ ദൌര്ബല്യം ദോഷദര്ശനമ്| അദോഷേഷ്വപി ഭാവേഷു കായേ ബീഭത്സദര്ശനമ്|| ഘൃണിത്വമശ്ചാപി ബലമാംസപരിക്ഷയഃ| സ്ത്രീമദ്യമാംസപ്രിയതാ പ്രിയതാ ചാവഗുണ്ഠനേ|| മക്ഷികാഘുണകേശാനാം തൃണാനാം പതനാനി ച| പ്രായോऽന്നപാനേ കേശാനാം നഖാനാം ചാഭിവര്ധനമ്|| പതത്ത്രിഭിഃ പതങ്ഗശ്ച ശ്വാപദൈശ്ചാപി ഘര്ഷണമ്| സ്വപ്നേ കേശാസ്ഥിരാശീനാം ഭസ്മനശ്ചാധിരോഹണമ്|| ജലാശയാനാം ശൈലാനാം വനാനാം ജ്യോതിഷാമപി| ശുഷ്കതാം ക്ഷീയമാണാനാം പതതാം ചാപി ദര്ശനമ്| പ്രാഗ്രൂപം ബഹുരൂപസ്യ തജ്ജ്ഞേയം രാജയക്ഷ്മണഃ||” ഇതി| അത്ര ശ്വാപദാ വ്യാഘ്രാദയഃ||൩-൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ത്രിരൂപസമ്പന്നമാഹ– അംസേത്യാദി| അംസപാര്ശ്വയോരഭിതാപഃ പീഡാ, അംസോ ഭുജസ്യോപരിഭാഗഃ, അഭിതാപത്വേനൈകം രൂപമ്, ഏവം സന്താപേऽപി വാച്യമ്| കരപാദയോരിത്യത്ര പ്രാണ്യങ്ഗത്വാദേകവദ്ഭാവം മന്യമാനാഃ കാശ്മീരാഃ– ‘താപഃ പാദകരസ്യ ച’ ഇതി പഠന്തി, ‘കരപാദികഃ’ ഇതി ച പാഠാന്തരമ്| ഏതത്ത്രയം പ്രായോഭാവിത്വേന ചരകേണോക്തം, തേനൈകാദശരൂപേഷു മധ്യേऽന്യദപി ത്രയം ബോധ്യമ്| തഥാച ഭോജഃ– “കാസോ ജ്വരോ രക്തപിത്തം ത്രിരൂപേ രാജയക്ഷ്മണി|” ഇതി| അന്യേ ത്വാഹുഃ– രാജയക്ഷ്മണി യോ ജ്വരസ്തസ്യൈതല്ലക്ഷണമിതി; ജേജ്ജടസ്തു ത്രിരൂപസമ്പത്തിമേവ വ്യാഖ്യാതവാന്||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്രിരൂപസമ്പത്തിം ദര്ശയന്നാഹ– അംസേത്യാദി| അംസപാര്ശ്വയോരഭിതാപഃ പീഡാ, അംസോ ഭുജസ്യോപരിഭാഗഃ| കരപാദയോരിത്യത്ര പ്രാണ്യങ്ഗത്വേനൈകവദ്ഭാവം മന്യമാനാഃ കാശ്മീരാഃ ‘താപഃ പാദകരസ്യ ച’ ഇതി പഠന്തി; ‘സന്താപഃ കരപാദാദികഃ’ ഇത്യപരേ| ഏതത്ത്രയം പ്രായോഭാവിത്വേന ചരകേണോക്തമ്||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇദാനീം തസ്യൈവ ഷഡ്രൂപാണി ദര്ശയിതുമാഹ– ഭക്തേത്യാദി|൬|

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രാജയക്ഷ്മണസ്ത്രൈദോഷികസ്യൈകാദശരൂപാണി വിഭജ്യ വ്യാധിപ്രഭാവാജ്ജായന്തേ, നതു സന്നിപാതജ്വരലിങ്ഗവത് സര്വദോഷൈഃ സര്വാണീത്യാഹ– സ്വരഭേദോऽനിലാദിത്യാദി| ശൂലമംസപാര്ശ്വയോരേവ, അംസപാര്ശ്വയോഃ സങ്കോച ഏക ഏവ ഗണനീയഃ| അഭക്തച്ഛന്ദോ ഭക്താരുചിഃ| കണ്ഠസ്യോദ്ധ്വംസഃ കണ്ഠഭേദഃ; ‘ഉത്കാസികാ’ ഇതി കാര്തികഃ||൬-൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദോഷഭേദേനൈകാദശരൂപാണി ദര്ശയന്നാഹ– സ്വരേത്യാദി| ശൂലമ് അംസപാര്ശ്വയോഃ സങ്കോച ഏക ഏവ| അപരേ ‘സംലോച’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര സംലോചോ ലുഞ്ചിതമിവ അംസയോഃ പാര്ശ്വയോശ്ച, തേനൈവം ത്രീണി; ജ്വരാദീനി ചത്വാരി പിത്തേന; ശിരസഃ പരിപൂര്ണത്വം കഫേനേതി ശേഷഃ, അഭക്തച്ഛന്ദോ ഭോജനേ അശ്രദ്ധാ, കണ്ഠസ്യ ചോദ്ധ്വംസഃ കണ്ഠഭങ്ഗഃ, ഉദ്ധ്വംസ ഉത്കാരിഫേതി കാര്തികഃ, ഏവം ചത്വാരി കഫേന; ഏവമേകാദശരൂപാണി; ഏവം ഷഡ്രൂപാണ്യപി വാതാദിഭേദേന ജ്ഞേയാനി||൬-൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഏകാദശഭിരിത്യാദി| ഏകാദശഭിരേഭിരിതി സ്വരഭേദാദിഭിഃ കണ്ഠോദ്ധ്വംസാന്തൈഃ| ഷഡ്ഭിരിതി സുശ്രുതേന ഷഡ്രൂപാണി പഠിതാനി “ഭക്തദ്വേഷോ ജ്വരഃ ശ്വാസഃ കാസഃ ശോണിതദര്ശനമ്| സ്വരഭേദശ്ച ജായേത ഷഡ്രൂപം രാജയക്ഷ്മണി||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇതി| “കാസാതിസാരപാര്ശ്വാര്തിസ്വരഭേദാരുചിജ്വരൈഃ” ഇതി തു കസ്യചിത്തന്ത്രസ്യ ഷഡ്രൂപാണി മാധവകരേണ ലിഖിതാനീതി| ഏതാനി ചൈകാദശ രൂപാണി പ്രായോഭാവിത്വാദുക്താനി, അന്യതമരൂപപരിഹാരാത്; രൂപാന്തരയോഗേऽപ്യേകാദശത്വം ഷട്ത്വം ച സ്യാദേവ, തഥാഹി ചരകോ നിദാനേ ഏകാദശരൂപാണി പഠിത്വാ ചികിത്സിതേऽപി വേഗരോധാദികാരണചതുഷ്ടയജേ പ്രതികാരണം ചതുര്ധാ ഏകാദശരൂപാണി പഠിതവാന്| യഥാ– “കാസോംऽസതാപോ വൈസ്വര്യം ജ്വരഃ പാര്ശ്വശിരോരുജാ| ഛര്ദനം രക്തകഫയോഃ ശ്വാസോ വര്ചോഗ്രഹോऽരുചിഃ|| രൂപാണ്യേകാദശൈതാനി, യക്ഷ്മണി ഷഡിമാനി ച| കാസോ ജ്വരഃ പാര്ശ്വശൂലം സ്വരവര്ചോഗ്രഹോऽരുചിഃ||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| ഏകാദശവചനേനൈവം ബോധയതി– സമ്പൂര്ണേ യക്ഷ്മണ്യേകാദശൈവ രൂപാണി ഭവന്തീതി| ജഹ്യാദിതി ‘ ബലമാംസക്ഷതേ സതി’ ഇതി ശേഷഃ| തഥാച ചരകഃ– “വാതവ്യാധിരപസ്മാരീ കുഷ്ഠീ ബ്രധ്നീ ചിരജ്വരീ| ഗുല്മീ ച മധുമേഹീ ച രാജയക്ഷ്മീ ച യോ നരഃ|| അചികിത്സ്യാ ഭവന്ത്യേതേ ബലമാംസപരിക്ഷയാത്| സ്വല്പേഷ്വപി വികാരേഷു ഭിഷഗേതാന് വിവര്ജയേത്||” (ച. ഇ. അ. ൯) ഇതി| സര്വൈരിത്യാദി| നനു, സര്വരൂപാണ്യേകാദശ, ഏകാദശാനാമര്ധം സാര്ധപഞ്ച ഭവന്തി, തത്ര കതമസ്യ രൂപസ്യാര്ധത്വം കിമ്ഭൂതം വാ ഭവതി? ഉച്യതേ– ഏകസ്യ രുപസ്യാര്ധത്വാസമ്ഭവേ ഷട്പഞ്ചരൂപയോരുത്കൃഷ്ടത്വാത് ഷഡ്രൂപ ഏവാര്ധോ ഗ്രാഹ്യാഃ| ലിങ്ഗൈര്യുക്ത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അതോऽന്യഥേതി ബലമാംസക്ഷയാഭാവേ സതി| മഹാശനം ക്ഷീയമാണമിത്യേകമസാധ്യലക്ഷണമ്, അരിഷ്ടരൂപത്വാത്; അതീസാരപീഡിതമിതി ദ്വിതീയം, യക്ഷ്മിണോ മലായത്തജീവിതസ്യോക്തത്വാത്; ശൂനമുഷ്കോദരമിതി തൃതീയം, മുഷ്കശോഥസ്യ വിരേകസാധ്യത്വേന വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്| ശുക്ലേത്യാദി| ശുക്ലാക്ഷത്വാദയഃ ഏകൈകശോऽസാധ്യലക്ഷണാനി||൮-൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ബഹുരൂപോ രാജയക്ഷ്മാऽസാധ്യസ്തമാഹ– ഏകാദശഭിരിതി| ഏതൈരിതി സ്വരഭേദോऽനിലാച്ഛൂലമിത്യാദികൈരേകാദശഭിഃ| ഷഡ്ഭിര്വാപീതി ഭക്തദ്വേഷോ ജ്വര ഇത്യാദിഭിഃ ഷഡ്ഭിഃ, അപിശബ്ദാത് ത്രിഭിര്വാ അംസപാര്ശ്വാഭിതാപശ്ചേത്യാദികൈഃ, സമന്വിതം ജഹ്യാത് ത്യജേത്| ശോഷാന്വിതം പുരുഷം യക്ഷ്മിണമിതി ശേഷഃ| വഹ്നിമാംസബലക്ഷയേ സതീതി ബോധ്യമ്| അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– സര്വൈരിതി സര്വൈഃ ഏകാദശഭിഃ| നനു, സര്വാണി രൂപാണ്യേകാദശ, ഏകാദശാനാമര്ധം സാര്ധപഞ്ച ഭവന്തി, തത്ര കതമരൂപസ്യാര്ധത്വം കിമ്ഭൂതം വാ ഭവതി? ഉച്യതേ– ഏകസ്യ രൂപസ്യാര്ഥാസമ്ഭവേ ഷട്പഞ്ചരൂപയോരര്ധയോരുത്കൃഷ്ടത്വാത് ഷഡ്രൂപമത്രാര്ധോ ഗ്രാഹ്യഃ| ഏതൈര്ലിങ്ഗൈര്മാംസബലക്ഷയൈര്യുക്തോ വര്ജ്യ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| മാംസബലയോഃ ക്ഷയൈഃ| ക്ഷയലിങ്ഗാനി സുശ്രുതേനോക്താനി| തദ്യഥാ– “മാംസക്ഷയേऽസ്ഥിഗണ്ഡോപസ്ഥോരുവക്ഷഃകക്ഷാപിണ്ഡികോദരഗ്രീവാശുഷ്കതാ രൂക്ഷതാ സാദോ ഗാത്രാണാം ധമനീശൈഥില്യം ച” ഇതി| ബലമ് ഓജഃ| “മൂര്ഛാ മാംസക്ഷയോ മോഹഃ പ്രലാപോऽജ്ഞാനമേവ ച| പൂര്വോക്താനി ച ലിങ്ഗാനി മരണം ച ബലക്ഷയേ” ഇതി| അപരേ മാംസബലക്ഷയേ ഇതി പഠന്തി, തത്ര മാംസബലക്ഷയേ സതീതി യോജ്യമ്| അതോऽന്യഥേതി മാംസബലക്ഷയേऽസതീതി| ഏതേന ബലമാംസാഗ്നിയുക്തഃ പ്രത്യാഖ്യേയ ചികിത്സ്യഃ സര്വരൂപോऽപി| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– മഹാശനമിതി|– മഹാശനം ബഹ്വശനമപി ക്ഷീയമാണം മാംസബലാഭ്യാം ക്ഷീണമരിഷ്ടത്വാത്| അതീസാരനിപീഡിതം അതീസാരയുക്തമ്| ഉക്തം ച– “മലായത്തം ബലം പുംസാം ശുക്രായത്തം തു ജീവിതമ്| തസ്മാദ്യത്നേന സംരക്ഷേദ്യക്ഷ്മിണോ മലരേതസീ” ഇതി; ശൂനമുഷ്കോദരം ശോഫയുക്തം മുഷ്ക ഉദരം ച യസ്യ തം; മുഷ്കശോഥസ്യ വിരേകസാധ്യത്വേന വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്| മഹാശനം ക്ഷീയമാണമിത്യേകമസാധ്യലക്ഷണമ്, അതീസാരനിപീഡിതമിതി ദ്വിതീയം, ശൂനമുഷ്കോദരമിതി തൃതീയമ്| അപരമപി വര്ജ്യമാഹ– ശുക്ലാക്ഷമിത്യാദി| കൃച്ഛ്രേണ ബഹുമേഹന്തമിതി കഷ്ടേന ബഹുതരം മേഹന്തം ‘മലമ്’ ഇതി ശേഷഃ| ഏതേനാഹാരസ്യ മലഭാവഃ കഥിതഃ| യസ്യ ചാതിശയോ മലോ നിഷ്പദ്യതേ തസ്യ മാംസരക്തക്ഷയോ ഭവതി, സ പുനരസാധ്യഃ സ്യാത്| ഇത്ഥമ്ഭൂതം നരം ശുക്ലാക്ഷത്വാദ്യുപദ്രവസഹിതം യക്ഷ്മാ ഹന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| ഇഹേത്യസ്മിന് ശാസ്ത്രേ| ശുക്ലാക്ഷത്വാദയ ഏകൈകശോऽപ്യലക്ഷണാനി ബോദ്ധവ്യാനി||൮-൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ചികിത്സ്യത്വമാഹ– ജ്വരേത്യാദി| ഉപക്രമേത് ചികിത്സേത്| അകൃശമിത്യനേന വയഃസ്ഥോऽപി പ്രത്യാഖ്യായോപക്രമ്യത ഇതി സൂച്യതേ| യദുക്തമന്യത്ര– “പരം ദിനസഹസ്രം തു യദി ജീവതി മാനവഃ| സുഭിഷഗ്ഭിരുപക്രാന്തസ്തരുണഃ ശോഷപീഡിതഃ||” ഇതി||൧൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥ ചികിത്സ്യമാഹ– ജ്വരേദിത്യാദി| ഉപക്രമേദിതി| ഉപക്രമേത് ചികിത്സേത്| അകൃശമിത്യനേന വയസ്ഥോऽപി പ്രത്യാഖ്യായോപക്രമ്യ ഇതി സൂച്യതേ| യദുക്തമന്യത്ര– “പരം ദിനസഹസ്രം തു യദി ജീവതി മാനവഃ| സുഭിഷഗ്ഭിരുപക്രാന്തസ്തരുണഃ ശോഷപീഡിതഃ” ഇതി||൧൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വ്യവായാദിജനിതധാതുശോഷണമാത്രേണ രാജയക്ഷ്മത്വം നിരസ്യന്നാഹ– വ്യവായേത്യാദി| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “കേഷാഞ്ചിദേവം ശോഷോ ഹി കാരണൈര്ഭേദമാഗതഃ| ന തത്ര ദോഷലിങ്ഗാനാം സമസ്താനാം നിപാതനമ്|| ക്ഷയാ ഏവ ഹി തേ ജ്ഞേയാഃ പ്രത്യേകം ധാതുസങ്ക്ഷയാത്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇതി| വൃദ്ധസ്യ ഭാവോ വാര്ധക്യമിതി സ്വാര്ഥേ ക്യ(ഷ്യ)ഞ്” ഇതി കാര്തികഃ||൧൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വ്യവായാദിജനിതശോഷമാത്രേണ രാജയക്ഷ്മത്വം നിരസ്യന്നാഹ– വ്യവായേത്യാദി| വ്യവായഃ സ്ത്രീസേവാ, ശോകഃ പുത്രാദിവിയോഗേന ചിത്തോദ്വേഗഃ, വാര്ധക്യം വൃദ്ധത്വം, വ്യായാമഃ ശരീരായാസജനനം, അധ്വാ ദീര്ഘമാര്ഗാടനം, വ്രണം ക്ഷതമ്, ഉരഃക്ഷതമുരോന്തരഭിഘാതജനിതവ്രണമ്| യക്ഷ്മണോ ലക്ഷണൈരിതി തല്ലിങ്ഗൈഃ, ന തു യക്ഷ്മ വൈ; യദുക്തം സുശ്രുതേ– “കേഷാഞ്ചിദേവം ശോഷോ ഹി കാരണൈര്ഭേദമാഗതഃ| ന തത്ര ദോഷലിങ്ഗാനാം സമസ്താനാം നിപാതനമ്|| ക്ഷയാ ഏവ ഹി തേ ജ്ഞേയാഃ പ്രത്യേകം ധാതുസങ്ക്ഷയാത്” ഇതി||൧൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വ്യവായശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– വ്യവായേത്യാദി| ശുക്രസ്യ ക്ഷയലിങ്ഗൈരിതി സുശ്രുതോക്തൈഃ| തദ്യഥാ– “ശുക്രക്ഷയേ മേഢ്രവൃഷണവേദനാ, അശക്തിര്മൈഥുനേ, ചിരാദ്വാ പ്രസേകഃ, പ്രസേകേ ചാല്പരക്തശുക്രദര്ശനമ്|” (സു. സൂ. അ. ൧൫) ഇതി||൧൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വ്യവായശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– വ്യവായേത്യാദി| ശുക്രക്ഷയലിങ്ഗൈരിതി സുശ്രുതോക്തൈഃ “ശുക്രക്ഷയേ മേഢ്രവൃഷണവേദനാऽശക്തിര്മൈഥുനേ ചിരാദ്വാ പ്രസേകഃ, പ്രസേകേ ചാല്പശുക്രദര്ശനം രക്തസ്യ ച” ഇതി| യഥാപൂര്വം ധാതവഃ ക്ഷീയന്തേ; തത്ര ശുക്രസ്യ പൂര്വോ മജ്ജാ, മജ്ജ്ഞോऽസ്ഥി അസ്ഥ്നോ മേദഃ മേദസോ മാംസം മാംസസ്യ രക്തമിത്യേവം പരം യദി സ്ത്രീഭ്യോ ന നിവര്തതേ||൧൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശോകശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– പ്രധ്യാനേത്യാദിനാ| ശോകശോഷ്യപി താദൃശ ഇതി ശുക്രസ്യ ക്ഷയലക്ഷണവ്യതിരിക്തേന ശുക്രശോഷലിങ്ഗേന യുക്തഃ; യദുക്തം സുശ്രുതേ– “വിനാ ശുക്രക്ഷയകൃതൈര്വികാരൈരുപലക്ഷിതഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇതി|൧൬|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശോകശോഷമാഹ– പ്രധ്യാനശീലഃ ചിന്താപരഃ, സ്രസ്താങ്ഗഃ അവസന്നഗാത്രഃ, താദൃശ ഇതി പാണ്ഡുദേഹഃ| ശുക്രക്ഷയലക്ഷണവ്യതിരിക്തൈഃ ശുക്രശോഷിലക്ഷണൈര്യുക്തഃ|൧൬|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാര്ധക്യശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– ജരേത്യാദി| കമ്പനഃ കമ്പയുക്തഃ| ഭിന്നസ്യ സ്ഫുടിതസ്യ കാംസ്യപാത്രസ്യ ഹതസ്യ ദണ്ഡാദിനേവ സ്വരോ യസ്യ സ തഥാ| ഷ്ഠീവതി ശ്ലേഷ്മണാ ഹീനമിതി ശ്ലേഷ്മഹരണായ യത്നേ കൃതേऽപി ന ശ്ലേഷ്മനിഃസരണമ് | ശുഷ്കരൂക്ഷമലച്ഛവിരിതി ശുഷ്കരൂക്ഷേ യഥാക്രമം മലച്ഛവീ യസ്യ സ തഥാ||൧൬-൧൭||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ജരാശോഷിണമാഹ– ജരേത്യാദി| മന്ദശബ്ദോ വീര്യാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| വീര്യം ശക്തിഃ, ബലമോജോ ഹൃദി സ്ഥിതം സപ്തധാതൂനാം ധാമ| കമ്പനഃ കമ്പയുക്തഃ| ഭിന്നസ്യ സ്ഫുടിതസ്യ കാംസ്യപാത്രസ്യ ദണ്ഡാദിനാ ഹതസ്യേവ സ്വരോ യസ്യ സ തഥാ| ഷ്ഠീവതി ശ്ലേഷ്മണാ ഹീനമിതി ശ്ലേഷ്മഹരണായ ബലേ കൃതേऽപി ന ശ്ലേഷ്മനിഃസരണമ്| അരുചിപീഡിത ഇതി പുനരരോചകഗ്രഹണമത്യന്തമരോചകതാഖ്യാപനാര്ഥമ്| സമ്പ്രസ്രുതശബ്ദ ആസ്യാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| ആസ്യം മുഖകുഹരമ്, അക്ഷി ലോചനമ്| ശുഷ്കരൂക്ഷമലച്ഛവിരിതി ശുഷ്കരൂക്ഷേ യഥാക്രമം മലച്ഛവീ യസ്യ സ തഥാ||൧൬-൧൭||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അധ്വശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– അധ്വേത്യാദി| സമ്ഭൃഷ്ടസ്യേവ ഭര്ജിതസ്യേവ പരുഷാ ഛവിഃ വര്ണോ യസ്യ സ തഥാ| പ്രസുപ്തഃ സ്പര്ശാനഭിജ്ഞഃ| ക്ലോമ പിപാസാസ്ഥാനം ഹൃദയേ, ക്ലോമസ്ഥാനേ താല്വിതി പാഠാന്തരമ്||൧൮||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അധ്വശോഷിണമാഹ– സ്രസ്താങ്ഗ ഇതി| സ്രസ്താങ്ഗഃ ശിഥിലഗാത്രഃ| സമ്ഭൃഷ്ടസ്യേവ ഭര്ജിതസ്യേവ ഛവിര്വര്ണോ യസ്യ സ തഥാ| പ്രസുപ്തഗാത്രാവയവ ഇതി പ്രസുപ്തഃ സ്പര്ശാനഭിജ്ഞഃ അകര്മണ്യഃ ശരീരപ്രദേശോ യസ്യ തഥോക്തഃ| ശുഷ്കശബ്ദഃ ക്ലോമാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, ക്ലോമ പിപാസാസ്ഥാനം ഹൃദയേ, ക്ലോമസ്ഥാനേ താല്വിതി പാഠാന്തരമ്| യദ്യപി യഥോദ്ദേശം ജരാശോഷ്യനന്തരം വ്യായാമശോഷീ വാച്യോ നാധ്വശോഷീ, തഥാऽപ്യധ്വശോഷിണോ ലക്ഷണാനാം വ്യായാമശോഷിണ്യതിദേശാത് പൂര്വമത്രാധ്വശോഷീ നിര്ദിഷ്ടഃ| യദ്യേവം തര്ഹി വ്യായാമശോഷിലക്ഷണാന്യേവ കുതോऽധ്വശോഷിണി നാതിദിശ്യന്തേ| സത്യമ്, ഉരഃക്ഷതലിങ്ഗാനാമധികാനാം വ്യായാമശോഷിണി സദ്ഭാവാത്| അഥോദ്ദേശ ഏവാധ്വശോഷീ കസ്മാന്നാദാവുക്ത ഇതി ചേത്– ഛന്ദോനുരോധാത്| കേചിദത്ര തൃഢങഗബലപാരുഷ്യാരതിതോദനൈരിതി പഠന്തി തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൧൮||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വ്യായാമശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– വ്യായാമേത്യാദി| ഏഭിരിതി സ്രസ്താങ്ഗത്വാദിഭിരധ്വശോഷലക്ഷണൈഃ, അധ്വനോ വ്യായാമമാത്രസാമാന്യാത്| ഭൂയിഷ്ഠമ് അത്യര്ഥമ്, അധ്വശോഷേऽല്പാനി ലക്ഷണാനി, വ്യായാമജേ തു മഹാന്തീത്യര്ഥഃ| തഥാ ‘ഉരഃക്ഷതകൃതൈര്ലിങ്ഗൈഃ സംയുക്തഃ ക്ഷതവര്ജിതൈഃ’ ഇതി സുഗമഃ പാഠഃ| ഗദാധരസ്തു– “ലിങ്ഗൈരുരഃക്ഷതകൃതഃ സംയുക്തശ്ച ക്ഷതം വിനാ|” ഇതി പഠതി, വ്യാചഷ്ടേ ച– ഉരഃക്ഷതേന വ്യായാമഭാരാധ്യയനദ്രുതയാനാദിഹേതുനാ യഃ കൃതഃ ശോഷഃ സോऽപ്യേഭിരേവാധ്വശോഷലിങ്ഗൈര്ഭൂയിഷ്ഠം സംയുക്തഃ, ക്ഷതം ക്ഷതകാര്യം വിനാ| ക്ഷതകാര്യം തു സുശ്രുതേ യഥാ– “തസ്യോരസി ക്ഷതേ രക്തം പൂയഃ ശ്ലേഷ്മാ ച ഗച്ഛതി|” ഇത്യാരഭ്യ “ഭിന്നവര്ണസ്വരോ നരഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇത്യന്തമേതാന്യേവ ലക്ഷണാനി ക്ഷതേऽധികാനി, ഉരഃക്ഷതകാരണവ്യായാമഭാരാദികൃതശോഷസ്യ ലക്ഷണമേവ ഭൂയിഷ്ഠം യത്തദേവോരഃക്ഷതകാരണമാത്രത്വാദധ്വനോऽപീത്യര്ഥഃ| അഥവാ ക്ഷതം വിനാ വ്രണം വിനാ, ഉരഃക്ഷതനിമിത്തഭാരാധ്യയനാദിനാऽമാത്രേണ യഃ കൃതഃ ശോഷഃ സോऽപ്യേഭിരേവാത്യര്ഥാധ്വശോഷലിങ്ഗൈഃ സമന്വിത ഇതി പ്രകൃതേന സമ്ബന്ധഃ; സവ്രണസ്യ തു വക്ഷ്യമാണമേവ ലക്ഷണമിതി||൧൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വ്യായാമശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– വ്യായാമേത്യാദി| ഏഭിരിതി| സ്രസ്താങ്ഗത്വാദിഭിരനന്തരോക്തൈരേവാധ്വപ്രശോഷിലക്ഷണൈഃ; ഭൂയിഷ്ഠമത്യര്ഥമ്, അധ്വശോഷേ അല്പാനി ലിങ്ഗാനി വ്യായാമജേ തു മഹാന്തീത്യര്ഥഃ| ‘സ ഏവോരഃക്ഷതകൃതൈഃ സമ്പ്രയുക്ത’ ഇതി സുഗമഃ പാഠഃ| ഗദാധരസ്തു– ‘ ലിങ്ഗൈരുരഃക്ഷതകൃതഃ സംയുക്തശ്ച ക്ഷതം വിനാ’ ഇതി പഠതി; വ്യാചഷ്ടേ ച– ഉരഃക്ഷതേന വ്യായാമഭാരാധ്യയനദ്രുതപൃഷ്ഠയാനാദിഹേതുനാ യഃ കൃതഃ ശോഷഃ സോऽപ്യേഭിരേവാധ്വശോഷലിങ്ഗൈര്ഭൂയിഷ്ഠം സംയുക്തഃ| ക്ഷതം വിനാ ക്ഷതകാര്യം വിനാ, ക്ഷതകാര്യം തു സുശ്രുതേ യഥാ– “തസ്യോരസി ക്ഷതേ രക്തം പൂയഃ ശ്ലേഷ്മാ ച ഗച്ഛതി| “കാസമാനശ്ഛര്ദയേച്ച പീതരക്താസിതാരുണമ്|| സന്തപ്തവക്ഷാഃ സോऽത്യര്ഥം ദൂയനാത്പരിതാമ്യതി|| ദുര്ഗന്ധോച്ഛ്വാസവദനോ ഭിന്നവര്ണസ്വരോ നരഃ” ഇതി||൧൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കാരണത്രയേണ വ്രണശോഷിണമാഹ– രക്തക്ഷയാദിത്യാദി| വേദനാ വ്രണവേദനാഃ, താഭിര്ഭയശോകവന്മനഃക്ഷോഭാദ്വാതപ്രകോപാദേവ ശോഷഃ| സ ചാസാധ്യതമ ഇതി സ്വാര്ഥികസ്തമപ്, യഥാ “യുധിഷ്ഠിരഃ ശ്രേഷ്ഠതമഃ കുരൂണാമ്|” ഇതി| അത്രേഷ്ഠനൈവാതിശായികപ്രത്യയേന പ്രശസ്തതമത്വസ്യ പ്രതിപാദിതത്വാത്; അഥവാ യാപ്യാപേക്ഷയാऽസാധ്യതമശബ്ദേന പ്രത്യാഖ്യേയ ഉച്യതേ, യാപ്യസ്യാപ്യസാധ്യരൂപത്വാത്| നനു, ഏവം സതി “കൃശാനാം വ്രണശോഷിണാമ്| ബൃംഹണീയോ വിധിഃ കാര്യഃ” (സു. ചി. അ. ൧) ഇതി സുശ്രുതേനൈവോക്തം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വിരുധ്യതേ? ഉച്യതേ– പ്രബലശോഷേ പ്രത്യാഖ്യേയത്വം, നാതിപ്രബലേ തു ചികിത്സാവിധാനമിതി സമര്ഥനീയമ്| ചന്ദ്രികാകാരസ്തു ‘സ ചാസാധ്യതമഃ സ്മൃതഃ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ “യാപ്യാസാധ്യതമസ്തു സഃ” ഇതി പഠതി, ചികിത്സായാം ബൃംഹണവിധേരഭിധാനാദിതി||൨൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വ്രണശോഷിണമാഹ– രക്തേത്യാദി| രക്താതിസ്രുതേഃ, വേദനാഃ വ്രണവേദനാഃ, താഭിരപി ഭയശോകവന്മനഃക്ഷോഭാദ്വാതപ്രകോപാദേവ ശോഷഃ; സ ചാസാധ്യതമഃ, അഥ വാ യാപ്യാപേക്ഷയാ അസാധ്യതമഃ; അസാധ്യതമശബ്ദേന പ്രത്യാഖ്യേയ ഉച്യതേ, യാപ്യസ്യാപ്യസാധ്യരൂപത്വാത്| ഏവം സതി “കൃശാനാം വ്രണശോഷിണാമ്| ബൃംഹണീയോ വിധിഃ കാര്യഃ” ഇതി സുശ്രുതേനൈവോക്തമ്| തഥാ ച പ്രബലശോഷേ പ്രത്യാഖ്യേയത്വം, നാതിപ്രബലേ ചികിത്സാവിധാനമിതി||൨൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശോഷനിദാനേനൈവ സാഹസാദിനാ ഉരഃക്ഷതസ്യ സമ്ഭവാത്, ഉരഃക്ഷതേനാപി ശോഷസമ്ഭവാത്, ശോഷാധികാരേ സനിദാനമുരഃക്ഷതമാഹ– ധനുഷേത്യാദി| ആയസ്യത ഇതി ആയാസം കുര്വതോ ‘നരസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ, ‘ആയമ്യതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ വിസ്തീര്യമാണഹൃദയസ്യ| ദമ്യം ദമനാര്ഹം വൃഷാദികമേവ ബലവന്തമിത്യര്ഥഃ| അന്യം വാ ഗജോഷ്ട്രാദികം, നിഗൃഹ്ണതഃ വിധാരയതഃ| ശിലാ ദീര്ഘശിലാ, അശ്മാ തദിതരപ്രസ്തരഖണ്ഡഃ, നിര്ഘാതോऽസ്ത്രവിശേഷഃ, കിംവാ നിര്ഘാതഃ ശിലാദീനാം പ്രേരണവിശേഷോऽതിബലസമ്പാദിതഃ| നിഘ്നതഃ പരാന് ശത്രൂന് താഡയതഃ| അധീയാനസ്യ പഠതഃ| മഹാനദീസ്തരത ഇതി ‘ബാഹുഭ്യാമ്’ ഇതി ശേഷഃ| തൂര്ണം ശീഘ്രമ്| തഥാऽന്യൈഃ കര്മഭിഃ ക്രൂരൈര്മല്ലയുദ്ധാദിഭിരഭ്യാഹതസ്യ, ക്രൂരൈരിത്യത്ര ശൂരൈരിതി ശത്രുഭിരിത്യന്യേ| ഏഷാം കാരണാനാം മധ്യേ കിഞ്ചിന്നിഖിലദേഹസ്യായാസകരം, കിഞ്ചിദുരസ ഏവേതി ബോദ്ധവ്യമ്| വ്യാധിരിതി ഉരഃക്ഷതലക്ഷണഃ; അഥവാ വ്യാധിര്വായുഃ, ‘ദോഷാ അപി വ്യാധിശബ്ദം ലഭന്ത’ ഇത്യാഗമാദിതി ജേജ്ജടഃ| ഉരോ വിഭജ്യതേ ഭജ്യത ഇവ, ഭിദ്യതേ വിദാര്യതേ വിഭജ്യതേ ദ്വിധാ ക്രിയത ഇവ; ‘വിദഹ്യതേ’ ഇതി പാഠാന്തരമസങ്ഗതം, കാരണാഭാവാത് ടീകാകാരൈരവ്യാഖ്യാതത്വാച്ച| വീര്യം ശക്തിഃ| ബലം മാംസോപചയഃ| ‘വിഡ്ഭേദോऽഗ്നിവധാദപി’ ഇതി പാഠാന്തരേ അഗ്നിവധാദ്ധേതോര്വിഡ്ഭേദോ ഭവതീത്യര്ഥഃ; അപിശബ്ദാത് വ്യാധിമഹിമ്നാ വിനാऽപ്യഗ്നിവധാദ്വിഡ്ഭേദോ ഭവതീത്യാഹുഃ| ദുഷ്ടോ വ്യാപന്നഃ; തദേവ വിവൃണോതി– ശ്യാവ ഇത്യാദി| വിഗ്രഥിതോ വിശേഷേണ ഗ്രന്ഥിലഃ, ‘വിബദ്ധ’ ഇതി ജേജ്ജടഃ| സ പുരുഷഃ, ക്ഷതീ ഉരഃക്ഷതവാന്, ക്ഷീയതേ ധാതുശോഷമാപ്നോതി| ന കേവലം ക്ഷതാദേവ ക്ഷീയതേ, കിം തര്ഹി സ്ത്രീസേവാദിനാ ശുക്രൌജസോഃ ക്ഷയാദപീത്യാഹ– തഥേത്യാദി||൨൧-൨൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സനിദാനമുരഃക്ഷതമാഹ– ധനുഷേത്യാദി| ആയസ്യതഃ ആയാസം കുര്വതഃ, ‘നരസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| ‘ആയമ്യത’ ഇതി പാഠാന്തരേ വിസ്താര്യമാണഹൃദയസ്യ| ദമ്യം ദമനാര്ഹം വൃഷാദികമേവ ബലവത്തരമിത്യര്ഥഃ, അഥവാ ഗജോഷ്ട്രാദികം; നിഗൃഹ്ണതോ വിധാരയതഃ| ശിലാ ദീര്ഘപാഷാണഃ; അശ്മ തദിതരപ്രസ്തരഖണ്ഡഃ, നിര്ഘാതോऽസ്ത്രവിശേഷഃ, കിം വാ ശിലാദിനാ പ്രേരണവിശേഷോऽതിബലസമ്പാദിതഃ| താന് ക്ഷിപതഃ| പരാന് ശത്രൂന്| അധീയാനസ്യ ഉച്ചൈഃ പഠതഃ| ദൂരം വാ വ്രജതോ ദ്രുതമിതി ശീഘ്രം ദൂരം ഗച്ഛതഃ| മഹാനദീം തരതഃ ‘ബാഹുഭ്യാമ്’ ഇതി ശേഷഃ| തൂര്ണം ശീഘ്രമതിനൃത്യതഃ| അന്യൈഃ കര്മഭിഃ ക്രൂരൈരിതി മല്ലയുദ്ധാദിഭിരഭ്യാഹതസ്യ, ശൂരൈരിതി ശത്രുഭിരിത്യന്യേ| വിക്ഷതേ വിദാരിതേ, വക്ഷസി ഹൃദി| വ്യാധിരിതി ഉരഃക്ഷതലക്ഷണഃ, അഥവാ വ്യാധിര്വായുഃ, ദോഷാ അപി വ്യാധിശബ്ദം ലഭന്തേ ഇത്യാഗമാദിതി ജേജ്ജടഃ| ബലവാന് സമുദീര്യതേ ഉത്കട ഉത്പദ്യതേ| ഉരഃക്ഷതക്ഷീണത്വേऽപരമപി കാരണമാഹ– സ്ത്രീഷ്വിത്യാദി| രൂക്ഷം ചണകാദിഃ, അല്പം സ്തോകം, പ്രമിതമകാലഭോജനമ്| ഉരോ വിരുജ്യതേ രുജ്യത ഇവ ഭിദ്യത ഇവ ശൂലേന, വിഭജ്യതേ ദ്വിധാ ക്രിയത, ഇവ ‘വിദഹ്യതേ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| വീര്യം ശക്തിഃ, ബലം മാംസോപചയലക്ഷണം, വര്ണോ ഗൌരാദിഃ, വ്യഥാ അങ്ഗാനാം, മനോദൈന്യം മനോഗ്ലാനിഃ, അഗ്നിവധോऽഗ്ന്യഭാവഃ, ‘വിഡ്ഭേദോऽഗ്നിവധാദപി’ ഇതി പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച– അഗ്നിവധാദ്ധേതോര്വിഡ്ഭേദോ ഭവതീത്യര്ഥഃ; അപിശബ്ദാദ്വായാധിമഹിമ്നാ വിനാऽപ്യഗ്നിവധാത് വിഡ്ഭേദോ ഭവതീത്യാഹുഃ| ദുഷ്ടോ വ്യാപന്നഃ, വിഗ്രഥിതോ വിശേഷാത് ഗ്രന്ഥിലഃ, വിനിബദ്ധ ഇതി ജേജ്ജടഃ| കഫഃ സാസ്രഃ പ്രവര്തതേ ഇതി രുധിരയുക്തം കഫം ഷ്ഠീവതേ, ‘സാസ്രമ്’ ഇത്യത്ര ‘സാന്ദ്ര’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര സാന്ദ്രോ ഘനഃ| ഏഭിഃ കാരണൈഃ, സക്ഷതഃ ക്ഷതവാന്; ‘സ തത’ ഇതി പാഠേ സ പുരുഷഃ, തത ഉരഃക്ഷതാത്; അത്യര്ഥം ക്ഷീയതേ ധാതുശോഷമാപ്നോതീത്യര്ഥഃ| ന കേവലം ക്ഷതാദേവ ക്ഷീയതേ കിം തര്ഹി സ്ത്രീസേവാദിനാ ശുക്രൌജസോഃ ക്ഷയാദപി||൨൧-൨൮||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– അവ്യക്തമിത്യാദി| തസ്യ ക്ഷതസ്യ ലക്ഷണമവ്യക്തമപ്രകടമ്||൨൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– ക്ഷതക്ഷീണയോരസാധാരണം ലക്ഷണമിദമ്| തസ്യ ക്ഷതസ്യ ലക്ഷണമവ്യക്തമപ്രകടമ്||൨൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ക്ഷതക്ഷീണയോരസാധാരണലക്ഷണമാഹ– ഉരോരുഗിത്യാദി| വൈശേഷികോ വിശിഷ്ടഃ കാസഃ; സ ച വിശേഷ ഉക്തോ ദുഷ്ടശ്യാവാദികഫസംയുക്തത്വം; കിംവാ വൈശേഷിക ഉദ്ഭൂതഃ| ക്ഷത ഇതി ഛേദഃ| ക്ഷീണേ ഇതി ക്ഷയേ ഇത്യര്ഥഃ| സരക്തമൂത്രത്വമ് ആലോഹിതമൂത്രതാ||൩൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ക്ഷതക്ഷീണയോരസാധാരണമാഹ– ഉരോരുഗിത്യാദി| ക്ഷതേ ഉരഃക്ഷതേ| കാസോ വൈശേഷിക ഇതി വിശിഷ്ടഃ കാസഃ ക്ഷീണകാസാപേക്ഷയാ അധിക ഇത്യര്ഥഃ| ക്ഷീണസ്യ രൂപമാഹ– ക്ഷയ ഇതി| ശുക്രൌജസോഃ ക്ഷയേ തു സരക്തമൂത്രാദിരുപദ്രവഃ| വൈശേഷികഃ വിശിഷ്ടഃ കാസ ഇതി അസ്മിന് ലക്ഷണേ സമ്ബധ്യതേ||൩൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തയോഃ സാധ്യലക്ഷണമാഹ– അല്പേത്യാദി||൩൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉരഃക്ഷതേ സാധ്യയാപ്യാസാധ്യത്വമാഹ– അല്പേത്യാദി| അല്പലിങ്ഗസ്യ അല്പലക്ഷണസ്യ||൩൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം രാജയക്ഷ്മക്ഷതക്ഷീണനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവൈദ്യവാചസ്പതികൃതേ ആതങ്കദര്പണേ നിദാനവ്യാഖ്യാനേ രാജ്യക്ഷ്മനിദാനമ്||൧൦||