೧೦. ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷೀಣನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮರೂಪೇಷು ಪಿತ್ತಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಗಮ ಇತಿ ವಚನಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನನ್ತರಂ ಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಕಾರಣಂ ಚತುರ್ವಿಧಮಾಹ– ವೇಗರೋಧಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವೇಗೋಽತ್ರ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ, ನ ತು ನ ವೇಗಾನ್ಧಾರಣೀಯೋಕ್ತಾನಾಂ ಜೃಮ್ಭಾದೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಹ್ರೀಮತ್ತ್ವಾದ್ವಾ ಘೃಣಿತ್ವಾದ್ವಾ ಭಯಾದ್ವಾ ವೇಗಮಾಗತಮ್| ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಯದಾ ನರಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಯಾದಿತಿ ಕ್ಷೀಯತೇ ಅನೇನೇತಿ ಕ್ಷಯಃ, ತೇನಾತಿವ್ಯವಾಯಾನಶನೇರ್ಷ್ಯಾವಿಷಾದಾದಯೋ ಧಾತುಕ್ಷಯಹೇತವೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸಾಹಸಾದಿತಿ ಸಾಹಸಂ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿರುರಃಕ್ಷತಹೇತುತ್ವೇನ ಕಾರಣಮ್| ವಿಷಮಾಶನಾದಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತದ್ವಾದಶಾಶನಪ್ರವಿಚಾರವ್ಯತಿರೇಕೇಣೋಪಯೋಗಃ, ತಸ್ಯ ಶೀಘ್ರಂ ಸ್ರೋತೋರೋಧಕತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ವಿವಿಧಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ವೈಷಮ್ಯೇಣ ಸಮಶ್ನತಾಮ್| ಜನಯನ್ತ್ಯಾಮಯಾನ್ ಘೋರಾನ್ ವಿಷಮಾ ಮಾರುತಾದಯಃ|| ರುದ್ಧ್ವಾ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಧಾತೂನಾಂ ವೈಷಮ್ಯಾದ್ವಿಷಮಂ ಗತಾಃ| ದೋಷಾ ರೋಗಾಯ ಕಲ್ಪನ್ತೇ ಪುಷ್ಯನ್ತಿ ನಚ ಧಾತವಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ತ್ರಿದೋಷ ಇತಿ ಮಿಲಿತತ್ರಿದೋಷಜ ಏಕ ಏವ, ನತು ಕಾರಣಭೇದಾದನೇಕಃ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಏಕ ಏವ ಮತಃ ಶೋಷಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ಮಕೋ ಯತಃ| ಉದ್ರೇಕಾತ್ತತ್ರ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದೋಷಾಣಾಂ ನಿಪತನ್ತಿ ಹಿ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತಿ| ನನು, ವೇಗರೋಧಾದಯೋ ವಾತಂ ಪ್ರಕೋಪಯನ್ತಿ, ತಜ್ಜನಿತೋ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಕಥಂ ತ್ರಿದೋಷಜ ಇತಿ ಚೇತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ವಾತಪ್ರಕೋಪಾದೇವಾಗ್ನಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರಪಿ ಪ್ರಕೋಪ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಾದಿತ್ಯನೇನಾಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಅಪಿ ಹೇತವ ಉಕ್ತಚತುಷ್ಟಯೇಽನ್ತರ್ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಶೋಷಾದಿನಾನಾಶಬ್ದವಾಚ್ಯತ್ವೇನ ಚಾಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇಽನ್ವಯಮಕಾರ್ಷೀತ್| ಯಥಾ– “ಸಂಶೋಷಣಾದ್ರಸಾದೀನಾಂ ಶೋಷ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ಕ್ರಿಯಾಕ್ಷಯಕರತ್ವಾಚ್ಚ ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ|| ರಾಜ್ಞಶ್ಚನ್ದ್ರಮಸೋ ಯಸ್ಮಾದಭೂದೇಷ ಕಿಲಾಮಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತಿ ಕೇಚಿದಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತಿ| ವಾಗ್ಭಟೇ ತು– “ಯಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ರಾಜಾ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ | “ರಾಜದನ್ತಾದಿಷು ಪರಮ್” ಇತಿ ಉಪಸರ್ಜನಸ್ಯ ಯಕ್ಷ್ಮಶಬ್ದಸ್ಯ ಪರನಿಪಾತಃ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮರೂಪೇಷು ‘ಪಿತ್ತಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಗಮ’ ಇತಿ ವಚನಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಕಾರಣಚತುಷ್ಟಯಮಾಹ– ವೇಗೇತ್ಯಾದಿ| ವೇಗೋಽತ್ರ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ನ ತು ಜೃಮ್ಭಾದೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ, ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಹ್ರೀಮತ್ತ್ವಾದ್ವಾ ಘೃಣಿತ್ವಾದ್ವಾ ಭಯಾದ್ವಾ ವೇಗಮಾಗತಮ್| ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಯದಾ ನರಃ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಯೋ ಧಾತುಕ್ಷಯಃ| ಸ ಚ ವ್ಯವಾಯಾನಶನಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವೋಪವಾಸಾದಿಭಿರನೇಕಕಾರಣೈರ್ಜಾಯತೇ| ಸಾಹಸಾದಿತಿ ಸಾಹಸೋ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಃ| ವಿಷಮಾಶನಾದಿತಿ “ಬಹುಸ್ತೋಕಮಕಾಲೇ ವಾ ಜ್ಞೇಯಂ ತದ್ವಿಷಮಾಶನಮ್” ಇತಿ| ತಸ್ಯ ಶೀಘ್ರಂ ಸ್ರೋತೋರೋಧಕತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇ– “ವಿವಿಧಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ವೈಷಮ್ಯೇಣ ಸಮಶ್ನತಃ| ಜನಯನ್ತ್ಯಾಮಯಾನ್ ಘೋರಾನ್ವಿಷಮಾನ್ಮಾರುತಾದಯಃ|| ರುದ್ಧ್ವಾ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಧಾತೂನಾಂ ವೈಷಮ್ಯಾದ್ವಿಷಸಙ್ಗತಾಃ| ದೋಷಾ ರೋಗಾಯ ಜಾಯನ್ತೇ ನ ಪುಷ್ಯನ್ತಿ ಚ ಧಾತವಃ|” ಇತಿ| ತ್ರಿದೋಷ ಇತಿ ಮಿಲಿತತ್ರಿದೋಷಜನಿತ ಏಕ ಏವ, ನ ಚ ಕಾರಣಭೇದಾದನೇಕಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಏಕ ಏವ ಮತಃ ಶೋಷಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ಮಕೋ ಯತಃ| ಉದ್ರೇಕಾತ್ತತ್ರ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದೋಷಾಣಾಂ ನಿಪತನ್ತಿ ಹಿ” ಇತಿ| ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಅಪಿ ಹೇತವ ಉಕ್ತಚತುಷ್ಟಯೇ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಸ್ಯ ಶೋಷಾದಿನಾನಾಶಬ್ದವಾಚ್ಯತ್ವೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಸ್ವಯಮೇವಾಕಾರ್ಷೀತ್ಸುಶ್ರುತಃ| ಯಥಾ– “ಸಂಶೋಷಣಾದ್ರಸಾದೀನಾಂ ಶೋಷ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ಕ್ರಿಯಾಕ್ಷಯಕರತ್ವಾಚ್ಚ ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಪುನಃ|| ರಾಜ್ಞಶ್ಚನ್ದ್ರಮಸೋ ಯಸ್ಮಾದಭೂದೇಷ ಕಿಲಾಮಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತಿ ಕೇಚಿದಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ” ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪಿ ಕಾರಣಚತುಷ್ಟಯಮುಕ್ತಮ್– “ಅಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭೋ ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಂ ಕ್ಷಯಃ| ಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ಕಾರಣಂ ವಿದ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಥಂ ವಿಷಮಾಶನಮ್” ಇತಿ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ನ ಕೇವಲಂ ಧಾತುಕ್ಷಯಮಾತ್ರಾದೇವ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಭವತಿ, ಅಪಿ ತು , ರಸಾದಿವಹಸ್ರೋತೋನಿರೋಧಾದಿಭಿರಪೀತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ವಿಶಿಷ್ಟಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ತ್ವೇವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಧಾತುಕ್ಷಯ ಏವ ರೋಗೋ ನ ತು ಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಕಫಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಯೇಷಾಮನಿಲಾದೀನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ತೇ ತಥಾ| ನನು, ದೋಷೈರಿತ್ಯನೇನ ದೋಷತ್ರಯಮುಚ್ಯತೇ, ಕಫಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣತ್ವೇನೋಪಾತ್ತತ್ವಾತ್, ಕಥಂ ತಸ್ಯೈವಾನ್ಯಪದಾರ್ಥವಾಚ್ಯತಾ? ಉಚ್ಯತೇ– ಸ್ವಾವಯವೇನ ವಿಗ್ರಹಃ, ಸಮುದಾಯಃ ಸಮಾಸಾರ್ಥಃ; ಯಥಾ– ಬಹುವೃಕ್ಷಂ ವನಮಿತಿ; ಸಮಾಧಾನವಿಸ್ತರಸ್ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಜೇಜ್ಜಟೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಕಫಪ್ರಧಾನತಾ ಚ ವೇಗರೋಧಾದಿಕುಪಿತವಾತವಿಪ್ಲುತಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಿನಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ರಸವರ್ತ್ಮಸು ರಸವಹಧಮನೀಷು, ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ತೇನ ರಕ್ತಾದಿವಹಸ್ರೋತೋರೋಧೋಽಪಿ ಬೋಧ್ಯಃ| ಅಥವಾ ರಸಕಾರಣತಯಾ ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ರಸದುಷ್ಟ್ಯೈವ ರಕ್ತಾದಿದುಷ್ಟಿರಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಇದಮತ್ರ ಸೂಚಿತಮ್– ಯನ್ಮಾರ್ಗರೋಧಾತ್ ಹೃದಯಸ್ಥೋ ರಸಸ್ತತ್ರೈವಾವಸ್ಥಿತೋ ವಿಕೃತೋ ಮುಖೇನ ನಿಃಸರತಿ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ರಸಃ ಸ್ರೋತಃಸು ರುದ್ಧೇಷು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥೋ ವಿದಹ್ಯತೇ| ಸ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಾಸವೇಗೇನ ಬಹುರೂಪಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಏತೇನಾನುಲೋಮಕ್ಷಯೋ ದರ್ಶಿತಃ, ಕಾರಣಭೂತರಸಧಾತುಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ರಸಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಪೋಷಕಾಭಾವೇನ ಕ್ಷೀಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಪ್ರತಿಲೋಮಕ್ಷಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಅತಿವ್ಯವಾಯಿನೋ ವೇತ್ಯಾದಿ| ರೇತಸಿ ಕ್ಷೀಣೇ ಸತ್ಯನನ್ತರಾಃ ಸಮೀಪಗಾ ಧಾತವಃ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ, ತದ್ಯಥಾ– ಶುಕ್ರೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಮಜ್ಜಾ ಕ್ಷೀಯತೇ, ಮಜ್ಜನಿ ಕ್ಷೀಣೇಽಸ್ಥಿ, ಏವಂ ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವಃ ಧಾತುಃ| ನನು, ಕಾರ್ಯಭೂತಸ್ಯ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಾತ್ ಕಥಂ ಕಾರಣಭೂತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ಷಯ ಇತಿ ಚೇತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವಾಯೋರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕೋಪೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವರಣೇನ ಚ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತಿ| ಸ ವಾಯುಃ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾನ್ಮಜ್ಜಾನಂ ಶೋಷಯತಿ, ಏವಂ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಧಾತೂನ್| ದೃಷ್ಟಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾಽಪಿ ಕಾರ್ಯಜನನಂ; ಯಥಾ– ಅಗ್ನಿಸನ್ತಪ್ತಾಯೋಗೋಲಕಸನ್ನಿಧಾನಾದಾರ್ದ್ರಭೂಭಾಗಸ್ಯಾಪಿ ಶೋಷಃ| ತಥಾಚ ರಸಸಞ್ಚಾರಪಕ್ಷೇ ಸುಶ್ರುತವಚನಮ್– “ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವೋಽತಿವೃದ್ಧತ್ವಾದ್ವರ್ಧಯೇದ್ಧಿ ಪರಮ್ಪರಮ್| ತಸ್ಮಾದತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಹ್ರಾಸನಂ ಹಿತಮ್||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಯೇಷಾಮನಿಲಾದಿದೋಷಾಣಾಂ ತೈಸ್ತಥಾ| ನನು ದೋಷೈರಿತಿ ಬಹುತ್ವೇನ ದೋಷತ್ರಯಮುಚ್ಯತೇ, ತತ್ಕಥಂ ಕಫಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನತಾ? ಉಚ್ಯತೇ– ತಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನತಾ ಚ ವೇಗರೋಧಾದಿಕ್ಷುಭಿತವಾತವಿಪ್ಲುತಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಿನಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ರಸವರ್ತ್ಮಸು ರಸವಹಧಮನೀಷು| ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ರಕ್ತಾದಿವಹಸ್ರೋತೋಽಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅಥವಾ ರಸಕಾರಣತಯಾ ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ರಸದುಷ್ಟ್ಯೈವ ರಕ್ತಾದಿದುಷ್ಟಿರಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಇದಮತ್ರ ಸೂಚಿತಮ್– ಯನ್ಮಾರ್ಗಾವರೋಧಾದ್ಧೃದಯಸ್ಥೋ ರಸೋ ವಿದಹ್ಯತೇ, ತತ್ರೈವಾವಸ್ಥಿತೋ ವಿಕೃತಿಬಹುಲಪಿಚ್ಛಿಲವಿಸ್ರಹರಿತಪೀತಶ್ವೇತಕಾಸವೇಗೇನ ಮುಖಮಾರ್ಗೇಣ ನಿಃಸರತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ರಸಃ ಸ್ರೋತಃಸು ರುದ್ಧೇಷು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥೋ ವಿದಹ್ಯತೇ| ಸ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಾಸವೇಗೇನ ಬಹುರೂಪಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ” ಇತಿ| ಏತೇನಾನುಲೋಮಕ್ಷಯೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಕಾರಣಭೂತರಸಧಾತುಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ರಸಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಪೋಷಕಾಭಾವೇನ ಕ್ಷೀಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಪ್ರತಿಲೋಮಕ್ಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಅತೀತ್ಯಾದಿ| ಅತಿವ್ಯವಾಯಿನಃ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಸೇವಿನಃ| ಯದಿ ಸ್ತ್ರೀಭ್ಯೋ ನ ನಿವರ್ತತೇ ತದಾ ಕ್ಷೀಣೇ ರೇತಸಿ ಕ್ಷೀಯಮಾಣೇ ಶುಕ್ರೇ ಅನನ್ತರಾಃ ಸಮೀಪಸ್ಥಾ ಧಾತವಃ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ, ತದ್ಯಥಾ– ಶುಕ್ರೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಮಜ್ಜಾ ಕ್ಷೀಯತೇ, ಮಜ್ಜನಿ ಕ್ಷೀಯಮಾಣೇಽಸ್ಥಿ, ಏವಂ ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಮ್| ನನು, ರಸವರ್ತ್ಮರೋಧಾತ್ ರಸೋ ನ ರಕ್ತಸ್ಯ ಬೃಂಹಣಾಯಾಲಂ, ರಕ್ತಾಪಚಯಾನ್ಮಾಂಸಸ್ಯಾಪಚಯ ಇತ್ಯಾದಿಪೂರ್ವಪೂರ್ವಧಾತುಕ್ಷೀಣತಯಾ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೋ ಯುಕ್ತಃ, ಕಾರ್ಯಭೂತಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಪೂರ್ವಧಾತೂನಾಂ ಕಥಂ ಕ್ಷಯಃ? ಉಚ್ಯತೇ, ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯುಃ ಕುಪ್ಯತಿ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ವಾಯೋರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ಕೋಪೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವರಣೇನ ಚ” ಇತಿ| ಸ ವಾಯುಃ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾತ್ ಮಜ್ಜಾನಂ ಶೋಷಯತಿ, ಏವಂ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಧಾತೂನ್| ದೃಷ್ಟಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನತಯಾ ಕಾರ್ಯಜನಕತ್ವಮ್| ಯಥಾಽಗ್ನಿಸನ್ತಪ್ತಾಯೋಗೋಲಕಸನ್ನಿಧಾನಾದಾರ್ದ್ರಭೂಭಾಗಸ್ಯ ಶೋಷಃ, ಯಥಾ ಚ ಮಹಾಜಲಾಧಾರಪರಿಕ್ಷಯೇ ತತ್ರ ಪ್ರವಿಶತಾಂ ಜಲಾಶಯಾನಾಂ ಪರಿಕ್ಷಯಃ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸ್ರವಃ ಷ್ಠೀವನಮ್| ಪೀನಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ| ಮಾಂಸಪರೋ ಮಾಂಸಭೋಜನೇಚ್ಛುಃ| ರಿರಂಸುಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ರನ್ತುಮಿಚ್ಛುಃ; ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ಮನೋದೋಷಾತ್| ತಥಾ ಸ್ವಪ್ನೇಷು ಕಾಕಾದಿವಾಹನಂ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಮೇವ| ಶಲ್ಲಕೀ ‘ ಶರಾರು’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ, ನೀಲಕಣ್ಠೋ ಮಯೂರಃ| ವಿಜಲಾ ನಿರ್ಜಲಾಃ| ದವೋ ವನಾಗ್ನಿಃ| ಅರ್ದಿತಾನ್ ಅಭಿಭೂತಾನ್| ಚಕಾರಾತ್ತೃಣಕೇಶನಿಪಾತಾದಯೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ದೋಷದರ್ಶನಮ್| ಅದೋಷೇಷ್ವಪಿ ಭಾವೇಷು ಕಾಯೇ ಬೀಭತ್ಸದರ್ಶನಮ್|| ಘೃಣಿತ್ವಮಶ್ನತಶ್ಚಾಪಿ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಃ| ಸ್ತ್ರೀಮದ್ಯಮಾಂಸಪ್ರಿಯತಾ ಪ್ರಿಯತಾ ಚಾವಗುಣ್ಠನೇ|| ಮಕ್ಷಿಕಾಘುಣಕೇಶಾನಾಂ ತೃಣಾನಾಂ ಪತನಾನಿ ಚ| ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನೇ, ಕೇಶಾನಾಂ ನಖಾನಾಂ ಚಾತಿವರ್ಧನಮ್|| ಪತತ್ತ್ರಿಭಿಃ ಪತಙ್ಗೈಶ್ಚ ಶ್ವಾಪದೈಶ್ಚಾಭಿಧರ್ಷಣಮ್|| ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ತತ್ರ ಶ್ವಾಪದಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ||೩-೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಭವಿಷ್ಯತಿ ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನೇ ಶೋಷೇ ಶ್ವಾಸಾದಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಙ್ಗಸಾದೋಽಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ| ಕಫಸಂಸ್ರವಃ ಕಫಷ್ಠೀವನಂ, ಮದೋ ಧತ್ತೂರಫಲಭಕ್ಷಣಾದಿವ ಮನೋಮೋಹಃ, ಪೀನಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ, ‘ಕಾಸಹಿಕ್ಕಾ’ ಇತಿಸ್ಥಾನೇಽನ್ಯೇ ‘ಪಾಣ್ಡುನಿದ್ರಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಪಾಣ್ಡುಃ ಪಾಣ್ಡುದೇಹಚ್ಛವಿಃ| ಸ ಚ ಪುರುಷಃ ಶುಕ್ಲನಯನೋ ಭವತಿ| ಮಾಂಸಪರೋ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಣಕಾಮಃ| ರಿರಂಸುಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ರನ್ತುಮಿಚ್ಛುಃ, ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ಮನೋದೋಷಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ಕಾಕಾದಿವಾಹನಂ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಮೇವ, ಶಲ್ಲಕೀ ಗೋಧಾನುಕಾರೀ ವಜ್ರಶಕಲೀ ‘ಸೇಲ್ಲಕ’ ಇತಿ ವಿಖ್ಯಾತಃ, ನೀಲಕಣ್ಠೋ ಮಯೂರಃ, ಕೃಕಲಾಸಃ ಸರಟಃ ‘ಗಿರಗಿಟ’ ಇತಿ ಪೂರ್ವದೇಶೀಯಾ ಭಾಷನ್ತೇ; ಏತೇ ತಂ ವಾಹನೀಭೂಯ ವಹನ್ತಿ| ವಿಜಲಾ ನಿರ್ಜಲಾಃ| ಪವನೋ ವಾಯುಃ, ದವೋ ದಾವಾಗ್ನಿಃ, ಅರ್ದಿತಾನ್ ಅಭಿಭೂತಾನ್| ಚಕಾರಾತ್ ಕೇಶತೃಣಾದಿನಿಪಾತಾದಯೋ ಭೋಜನೇ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ದೋಷದರ್ಶನಮ್| ಅದೋಷೇಷ್ವಪಿ ಭಾವೇಷು ಕಾಯೇ ಬೀಭತ್ಸದರ್ಶನಮ್|| ಘೃಣಿತ್ವಮಶ್ಚಾಪಿ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಃ| ಸ್ತ್ರೀಮದ್ಯಮಾಂಸಪ್ರಿಯತಾ ಪ್ರಿಯತಾ ಚಾವಗುಣ್ಠನೇ|| ಮಕ್ಷಿಕಾಘುಣಕೇಶಾನಾಂ ತೃಣಾನಾಂ ಪತನಾನಿ ಚ| ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನೇ ಕೇಶಾನಾಂ ನಖಾನಾಂ ಚಾಭಿವರ್ಧನಮ್|| ಪತತ್ತ್ರಿಭಿಃ ಪತಙ್ಗಶ್ಚ ಶ್ವಾಪದೈಶ್ಚಾಪಿ ಘರ್ಷಣಮ್| ಸ್ವಪ್ನೇ ಕೇಶಾಸ್ಥಿರಾಶೀನಾಂ ಭಸ್ಮನಶ್ಚಾಧಿರೋಹಣಮ್|| ಜಲಾಶಯಾನಾಂ ಶೈಲಾನಾಂ ವನಾನಾಂ ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಪಿ| ಶುಷ್ಕತಾಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಾನಾಂ ಪತತಾಂ ಚಾಪಿ ದರ್ಶನಮ್| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಬಹುರೂಪಸ್ಯ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಶ್ವಾಪದಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ||೩-೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ರಿರೂಪಸಮ್ಪನ್ನಮಾಹ– ಅಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಂಸಪಾರ್ಶ್ವಯೋರಭಿತಾಪಃ ಪೀಡಾ, ಅಂಸೋ ಭುಜಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗಃ, ಅಭಿತಾಪತ್ವೇನೈಕಂ ರೂಪಮ್, ಏವಂ ಸನ್ತಾಪೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಕರಪಾದಯೋರಿತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ವಾದೇಕವದ್ಭಾವಂ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ಕಾಶ್ಮೀರಾಃ– ‘ತಾಪಃ ಪಾದಕರಸ್ಯ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ‘ಕರಪಾದಿಕಃ’ ಇತಿ ಚ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಏತತ್ತ್ರಯಂ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವೇನ ಚರಕೇಣೋಕ್ತಂ, ತೇನೈಕಾದಶರೂಪೇಷು ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯದಪಿ ತ್ರಯಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಕಾಸೋ ಜ್ವರೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ತ್ರಿರೂಪೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ|” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಯೋ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಯೈತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ತ್ರಿರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವಾನ್||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ರಿರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಅಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಂಸಪಾರ್ಶ್ವಯೋರಭಿತಾಪಃ ಪೀಡಾ, ಅಂಸೋ ಭುಜಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗಃ| ಕರಪಾದಯೋರಿತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ವೇನೈಕವದ್ಭಾವಂ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ಕಾಶ್ಮೀರಾಃ ‘ತಾಪಃ ಪಾದಕರಸ್ಯ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ‘ಸನ್ತಾಪಃ ಕರಪಾದಾದಿಕಃ’ ಇತ್ಯಪರೇ| ಏತತ್ತ್ರಯಂ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವೇನ ಚರಕೇಣೋಕ್ತಮ್||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯೈವ ಷಡ್ರೂಪಾಣಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಭಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ|೬|

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಸ್ತ್ರೈದೋಷಿಕಸ್ಯೈಕಾದಶರೂಪಾಣಿ ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ, ನತು ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಲಿಙ್ಗವತ್ ಸರ್ವದೋಷೈಃ ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯಾಹ– ಸ್ವರಭೇದೋಽನಿಲಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಲಮಂಸಪಾರ್ಶ್ವಯೋರೇವ, ಅಂಸಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಸಙ್ಕೋಚ ಏಕ ಏವ ಗಣನೀಯಃ| ಅಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದೋ ಭಕ್ತಾರುಚಿಃ| ಕಣ್ಠಸ್ಯೋದ್ಧ್ವಂಸಃ ಕಣ್ಠಭೇದಃ; ‘ಉತ್ಕಾಸಿಕಾ’ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೬-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದೋಷಭೇದೇನೈಕಾದಶರೂಪಾಣಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಸ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಲಮ್ ಅಂಸಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಸಙ್ಕೋಚ ಏಕ ಏವ| ಅಪರೇ ‘ಸಂಲೋಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಸಂಲೋಚೋ ಲುಞ್ಚಿತಮಿವ ಅಂಸಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚ, ತೇನೈವಂ ತ್ರೀಣಿ; ಜ್ವರಾದೀನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಪಿತ್ತೇನ; ಶಿರಸಃ ಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವಂ ಕಫೇನೇತಿ ಶೇಷಃ, ಅಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದೋ ಭೋಜನೇ ಅಶ್ರದ್ಧಾ, ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಚೋದ್ಧ್ವಂಸಃ ಕಣ್ಠಭಙ್ಗಃ, ಉದ್ಧ್ವಂಸ ಉತ್ಕಾರಿಫೇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ, ಏವಂ ಚತ್ವಾರಿ ಕಫೇನ; ಏವಮೇಕಾದಶರೂಪಾಣಿ; ಏವಂ ಷಡ್ರೂಪಾಣ್ಯಪಿ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಜ್ಞೇಯಾನಿ||೬-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏಕಾದಶಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಾದಶಭಿರೇಭಿರಿತಿ ಸ್ವರಭೇದಾದಿಭಿಃ ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಾನ್ತೈಃ| ಷಡ್ಭಿರಿತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ ಷಡ್ರೂಪಾಣಿ ಪಠಿತಾನಿ “ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋ ಜ್ವರಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಃ ಶೋಣಿತದರ್ಶನಮ್| ಸ್ವರಭೇದಶ್ಚ ಜಾಯೇತ ಷಡ್ರೂಪಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತಿ| “ಕಾಸಾತಿಸಾರಪಾರ್ಶ್ವಾರ್ತಿಸ್ವರಭೇದಾರುಚಿಜ್ವರೈಃ” ಇತಿ ತು ಕಸ್ಯಚಿತ್ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಷಡ್ರೂಪಾಣಿ ಮಾಧವಕರೇಣ ಲಿಖಿತಾನೀತಿ| ಏತಾನಿ ಚೈಕಾದಶ ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವಾದುಕ್ತಾನಿ, ಅನ್ಯತಮರೂಪಪರಿಹಾರಾತ್; ರೂಪಾನ್ತರಯೋಗೇಽಪ್ಯೇಕಾದಶತ್ವಂ ಷಟ್ತ್ವಂ ಚ ಸ್ಯಾದೇವ, ತಥಾಹಿ ಚರಕೋ ನಿದಾನೇ ಏಕಾದಶರೂಪಾಣಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಪಿ ವೇಗರೋಧಾದಿಕಾರಣಚತುಷ್ಟಯಜೇ ಪ್ರತಿಕಾರಣಂ ಚತುರ್ಧಾ ಏಕಾದಶರೂಪಾಣಿ ಪಠಿತವಾನ್| ಯಥಾ– “ಕಾಸೋಂಽಸತಾಪೋ ವೈಸ್ವರ್ಯಂ ಜ್ವರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶಿರೋರುಜಾ| ಛರ್ದನಂ ರಕ್ತಕಫಯೋಃ ಶ್ವಾಸೋ ವರ್ಚೋಗ್ರಹೋಽರುಚಿಃ|| ರೂಪಾಣ್ಯೇಕಾದಶೈತಾನಿ, ಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಷಡಿಮಾನಿ ಚ| ಕಾಸೋ ಜ್ವರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಸ್ವರವರ್ಚೋಗ್ರಹೋಽರುಚಿಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಏಕಾದಶವಚನೇನೈವಂ ಬೋಧಯತಿ– ಸಮ್ಪೂರ್ಣೇ ಯಕ್ಷ್ಮಣ್ಯೇಕಾದಶೈವ ರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತೀತಿ| ಜಹ್ಯಾದಿತಿ ‘ ಬಲಮಾಂಸಕ್ಷತೇ ಸತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾಚ ಚರಕಃ– “ವಾತವ್ಯಾಧಿರಪಸ್ಮಾರೀ ಕುಷ್ಠೀ ಬ್ರಧ್ನೀ ಚಿರಜ್ವರೀ| ಗುಲ್ಮೀ ಚ ಮಧುಮೇಹೀ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೀ ಚ ಯೋ ನರಃ|| ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಾತ್| ಸ್ವಲ್ಪೇಷ್ವಪಿ ವಿಕಾರೇಷು ಭಿಷಗೇತಾನ್ ವಿವರ್ಜಯೇತ್||” (ಚ. ಇ. ಅ. ೯) ಇತಿ| ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಸರ್ವರೂಪಾಣ್ಯೇಕಾದಶ, ಏಕಾದಶಾನಾಮರ್ಧಂ ಸಾರ್ಧಪಞ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ತತ್ರ ಕತಮಸ್ಯ ರೂಪಸ್ಯಾರ್ಧತ್ವಂ ಕಿಮ್ಭೂತಂ ವಾ ಭವತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ಏಕಸ್ಯ ರುಪಸ್ಯಾರ್ಧತ್ವಾಸಮ್ಭವೇ ಷಟ್ಪಞ್ಚರೂಪಯೋರುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಷಡ್ರೂಪ ಏವಾರ್ಧೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಲಿಙ್ಗೈರ್ಯುಕ್ತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತೋಽನ್ಯಥೇತಿ ಬಲಮಾಂಸಕ್ಷಯಾಭಾವೇ ಸತಿ| ಮಹಾಶನಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಮಿತ್ಯೇಕಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್, ಅರಿಷ್ಟರೂಪತ್ವಾತ್; ಅತೀಸಾರಪೀಡಿತಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ, ಯಕ್ಷ್ಮಿಣೋ ಮಲಾಯತ್ತಜೀವಿತಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್; ಶೂನಮುಷ್ಕೋದರಮಿತಿ ತೃತೀಯಂ, ಮುಷ್ಕಶೋಥಸ್ಯ ವಿರೇಕಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್| ಶುಕ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ಲಾಕ್ಷತ್ವಾದಯಃ ಏಕೈಕಶೋಽಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾನಿ||೮-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಬಹುರೂಪೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾಽಸಾಧ್ಯಸ್ತಮಾಹ– ಏಕಾದಶಭಿರಿತಿ| ಏತೈರಿತಿ ಸ್ವರಭೇದೋಽನಿಲಾಚ್ಛೂಲಮಿತ್ಯಾದಿಕೈರೇಕಾದಶಭಿಃ| ಷಡ್ಭಿರ್ವಾಪೀತಿ ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋ ಜ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಷಡ್ಭಿಃ, ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ತ್ರಿಭಿರ್ವಾ ಅಂಸಪಾರ್ಶ್ವಾಭಿತಾಪಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿಕೈಃ, ಸಮನ್ವಿತಂ ಜಹ್ಯಾತ್ ತ್ಯಜೇತ್| ಶೋಷಾನ್ವಿತಂ ಪುರುಷಂ ಯಕ್ಷ್ಮಿಣಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ವಹ್ನಿಮಾಂಸಬಲಕ್ಷಯೇ ಸತೀತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸರ್ವೈರಿತಿ ಸರ್ವೈಃ ಏಕಾದಶಭಿಃ| ನನು, ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣ್ಯೇಕಾದಶ, ಏಕಾದಶಾನಾಮರ್ಧಂ ಸಾರ್ಧಪಞ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ತತ್ರ ಕತಮರೂಪಸ್ಯಾರ್ಧತ್ವಂ ಕಿಮ್ಭೂತಂ ವಾ ಭವತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ಏಕಸ್ಯ ರೂಪಸ್ಯಾರ್ಥಾಸಮ್ಭವೇ ಷಟ್ಪಞ್ಚರೂಪಯೋರರ್ಧಯೋರುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಷಡ್ರೂಪಮತ್ರಾರ್ಧೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಏತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಮಾಂಸಬಲಕ್ಷಯೈರ್ಯುಕ್ತೋ ವರ್ಜ್ಯ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮಾಂಸಬಲಯೋಃ ಕ್ಷಯೈಃ| ಕ್ಷಯಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಾನಿ| ತದ್ಯಥಾ– “ಮಾಂಸಕ್ಷಯೇಽಸ್ಥಿಗಣ್ಡೋಪಸ್ಥೋರುವಕ್ಷಃಕಕ್ಷಾಪಿಣ್ಡಿಕೋದರಗ್ರೀವಾಶುಷ್ಕತಾ ರೂಕ್ಷತಾ ಸಾದೋ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಧಮನೀಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಚ” ಇತಿ| ಬಲಮ್ ಓಜಃ| “ಮೂರ್ಛಾ ಮಾಂಸಕ್ಷಯೋ ಮೋಹಃ ಪ್ರಲಾಪೋಽಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಮರಣಂ ಚ ಬಲಕ್ಷಯೇ” ಇತಿ| ಅಪರೇ ಮಾಂಸಬಲಕ್ಷಯೇ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಮಾಂಸಬಲಕ್ಷಯೇ ಸತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತೋಽನ್ಯಥೇತಿ ಮಾಂಸಬಲಕ್ಷಯೇಽಸತೀತಿ| ಏತೇನ ಬಲಮಾಂಸಾಗ್ನಿಯುಕ್ತಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ ಸರ್ವರೂಪೋಽಪಿ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮಹಾಶನಮಿತಿ|– ಮಹಾಶನಂ ಬಹ್ವಶನಮಪಿ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಂ ಮಾಂಸಬಲಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ಷೀಣಮರಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಅತೀಸಾರನಿಪೀಡಿತಂ ಅತೀಸಾರಯುಕ್ತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ– “ಮಲಾಯತ್ತಂ ಬಲಂ ಪುಂಸಾಂ ಶುಕ್ರಾಯತ್ತಂ ತು ಜೀವಿತಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ಯತ್ನೇನ ಸಂರಕ್ಷೇದ್ಯಕ್ಷ್ಮಿಣೋ ಮಲರೇತಸೀ” ಇತಿ; ಶೂನಮುಷ್ಕೋದರಂ ಶೋಫಯುಕ್ತಂ ಮುಷ್ಕ ಉದರಂ ಚ ಯಸ್ಯ ತಂ; ಮುಷ್ಕಶೋಥಸ್ಯ ವಿರೇಕಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್| ಮಹಾಶನಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಮಿತ್ಯೇಕಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್, ಅತೀಸಾರನಿಪೀಡಿತಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ, ಶೂನಮುಷ್ಕೋದರಮಿತಿ ತೃತೀಯಮ್| ಅಪರಮಪಿ ವರ್ಜ್ಯಮಾಹ– ಶುಕ್ಲಾಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಬಹುಮೇಹನ್ತಮಿತಿ ಕಷ್ಟೇನ ಬಹುತರಂ ಮೇಹನ್ತಂ ‘ಮಲಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏತೇನಾಹಾರಸ್ಯ ಮಲಭಾವಃ ಕಥಿತಃ| ಯಸ್ಯ ಚಾತಿಶಯೋ ಮಲೋ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ ತಸ್ಯ ಮಾಂಸರಕ್ತಕ್ಷಯೋ ಭವತಿ, ಸ ಪುನರಸಾಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಂ ನರಂ ಶುಕ್ಲಾಕ್ಷತ್ವಾದ್ಯುಪದ್ರವಸಹಿತಂ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಹನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಇಹೇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇ| ಶುಕ್ಲಾಕ್ಷತ್ವಾದಯ ಏಕೈಕಶೋಽಪ್ಯಲಕ್ಷಣಾನಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ||೮-೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಕ್ರಮೇತ್ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಅಕೃಶಮಿತ್ಯನೇನ ವಯಃಸ್ಥೋಽಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋಪಕ್ರಮ್ಯತ ಇತಿ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಪರಂ ದಿನಸಹಸ್ರಂ ತು ಯದಿ ಜೀವತಿ ಮಾನವಃ| ಸುಭಿಷಗ್ಭಿರುಪಕ್ರಾನ್ತಸ್ತರುಣಃ ಶೋಷಪೀಡಿತಃ||” ಇತಿ||೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾಹ– ಜ್ವರೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪಕ್ರಮೇದಿತಿ| ಉಪಕ್ರಮೇತ್ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಅಕೃಶಮಿತ್ಯನೇನ ವಯಸ್ಥೋಽಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋಪಕ್ರಮ್ಯ ಇತಿ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಪರಂ ದಿನಸಹಸ್ರಂ ತು ಯದಿ ಜೀವತಿ ಮಾನವಃ| ಸುಭಿಷಗ್ಭಿರುಪಕ್ರಾನ್ತಸ್ತರುಣಃ ಶೋಷಪೀಡಿತಃ” ಇತಿ||೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವ್ಯವಾಯಾದಿಜನಿತಧಾತುಶೋಷಣಮಾತ್ರೇಣ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮತ್ವಂ ನಿರಸ್ಯನ್ನಾಹ– ವ್ಯವಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಕೇಷಾಞ್ಚಿದೇವಂ ಶೋಷೋ ಹಿ ಕಾರಣೈರ್ಭೇದಮಾಗತಃ| ನ ತತ್ರ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮಸ್ತಾನಾಂ ನಿಪಾತನಮ್|| ಕ್ಷಯಾ ಏವ ಹಿ ತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಧಾತುಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತಿ| ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಭಾವೋ ವಾರ್ಧಕ್ಯಮಿತಿ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ಕ್ಯ(ಷ್ಯ)ಞ್” ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ಯವಾಯಾದಿಜನಿತಶೋಷಮಾತ್ರೇಣ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮತ್ವಂ ನಿರಸ್ಯನ್ನಾಹ– ವ್ಯವಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯವಾಯಃ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾ, ಶೋಕಃ ಪುತ್ರಾದಿವಿಯೋಗೇನ ಚಿತ್ತೋದ್ವೇಗಃ, ವಾರ್ಧಕ್ಯಂ ವೃದ್ಧತ್ವಂ, ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಶರೀರಾಯಾಸಜನನಂ, ಅಧ್ವಾ ದೀರ್ಘಮಾರ್ಗಾಟನಂ, ವ್ರಣಂ ಕ್ಷತಮ್, ಉರಃಕ್ಷತಮುರೋನ್ತರಭಿಘಾತಜನಿತವ್ರಣಮ್| ಯಕ್ಷ್ಮಣೋ ಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ತಲ್ಲಿಙ್ಗೈಃ, ನ ತು ಯಕ್ಷ್ಮ ವೈ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಕೇಷಾಞ್ಚಿದೇವಂ ಶೋಷೋ ಹಿ ಕಾರಣೈರ್ಭೇದಮಾಗತಃ| ನ ತತ್ರ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮಸ್ತಾನಾಂ ನಿಪಾತನಮ್|| ಕ್ಷಯಾ ಏವ ಹಿ ತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಧಾತುಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್” ಇತಿ||೧೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವ್ಯವಾಯಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವ್ಯವಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಲಿಙ್ಗೈರಿತಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೈಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಮೇಢ್ರವೃಷಣವೇದನಾ, ಅಶಕ್ತಿರ್ಮೈಥುನೇ, ಚಿರಾದ್ವಾ ಪ್ರಸೇಕಃ, ಪ್ರಸೇಕೇ ಚಾಲ್ಪರಕ್ತಶುಕ್ರದರ್ಶನಮ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ||೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ಯವಾಯಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವ್ಯವಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಲಿಙ್ಗೈರಿತಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೈಃ “ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಮೇಢ್ರವೃಷಣವೇದನಾಽಶಕ್ತಿರ್ಮೈಥುನೇ ಚಿರಾದ್ವಾ ಪ್ರಸೇಕಃ, ಪ್ರಸೇಕೇ ಚಾಲ್ಪಶುಕ್ರದರ್ಶನಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ಚ” ಇತಿ| ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಧಾತವಃ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ; ತತ್ರ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋ ಮಜ್ಜಾ, ಮಜ್ಜ್ಞೋಽಸ್ಥಿ ಅಸ್ಥ್ನೋ ಮೇದಃ ಮೇದಸೋ ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸಸ್ಯ ರಕ್ತಮಿತ್ಯೇವಂ ಪರಂ ಯದಿ ಸ್ತ್ರೀಭ್ಯೋ ನ ನಿವರ್ತತೇ||೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶೋಕಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಧ್ಯಾನೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಶೋಕಶೋಷ್ಯಪಿ ತಾದೃಶ ಇತಿ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇನ ಶುಕ್ರಶೋಷಲಿಙ್ಗೇನ ಯುಕ್ತಃ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ವಿನಾ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಕೃತೈರ್ವಿಕಾರೈರುಪಲಕ್ಷಿತಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತಿ|೧೬|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶೋಕಶೋಷಮಾಹ– ಪ್ರಧ್ಯಾನಶೀಲಃ ಚಿನ್ತಾಪರಃ, ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಃ ಅವಸನ್ನಗಾತ್ರಃ, ತಾದೃಶ ಇತಿ ಪಾಣ್ಡುದೇಹಃ| ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣವ್ಯತಿರಿಕ್ತೈಃ ಶುಕ್ರಶೋಷಿಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತಃ|೧೬|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾರ್ಧಕ್ಯಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜರೇತ್ಯಾದಿ| ಕಮ್ಪನಃ ಕಮ್ಪಯುಕ್ತಃ| ಭಿನ್ನಸ್ಯ ಸ್ಫುಟಿತಸ್ಯ ಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರಸ್ಯ ಹತಸ್ಯ ದಣ್ಡಾದಿನೇವ ಸ್ವರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಷ್ಠೀವತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೀನಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಣಾಯ ಯತ್ನೇ ಕೃತೇಽಪಿ ನ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಃಸರಣಮ್ | ಶುಷ್ಕರೂಕ್ಷಮಲಚ್ಛವಿರಿತಿ ಶುಷ್ಕರೂಕ್ಷೇ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಮಲಚ್ಛವೀ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೧೬-೧೭||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಜರಾಶೋಷಿಣಮಾಹ– ಜರೇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದಶಬ್ದೋ ವೀರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಬಲಮೋಜೋ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಂ ಸಪ್ತಧಾತೂನಾಂ ಧಾಮ| ಕಮ್ಪನಃ ಕಮ್ಪಯುಕ್ತಃ| ಭಿನ್ನಸ್ಯ ಸ್ಫುಟಿತಸ್ಯ ಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರಸ್ಯ ದಣ್ಡಾದಿನಾ ಹತಸ್ಯೇವ ಸ್ವರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಷ್ಠೀವತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೀನಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಣಾಯ ಬಲೇ ಕೃತೇಽಪಿ ನ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಃಸರಣಮ್| ಅರುಚಿಪೀಡಿತ ಇತಿ ಪುನರರೋಚಕಗ್ರಹಣಮತ್ಯನ್ತಮರೋಚಕತಾಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಸಮ್ಪ್ರಸ್ರುತಶಬ್ದ ಆಸ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಆಸ್ಯಂ ಮುಖಕುಹರಮ್, ಅಕ್ಷಿ ಲೋಚನಮ್| ಶುಷ್ಕರೂಕ್ಷಮಲಚ್ಛವಿರಿತಿ ಶುಷ್ಕರೂಕ್ಷೇ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಮಲಚ್ಛವೀ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೧೬-೧೭||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಧ್ವಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಭೃಷ್ಟಸ್ಯೇವ ಭರ್ಜಿತಸ್ಯೇವ ಪರುಷಾ ಛವಿಃ ವರ್ಣೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಪ್ರಸುಪ್ತಃ ಸ್ಪರ್ಶಾನಭಿಜ್ಞಃ| ಕ್ಲೋಮ ಪಿಪಾಸಾಸ್ಥಾನಂ ಹೃದಯೇ, ಕ್ಲೋಮಸ್ಥಾನೇ ತಾಲ್ವಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್||೧೮||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಧ್ವಶೋಷಿಣಮಾಹ– ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗ ಇತಿ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಃ ಶಿಥಿಲಗಾತ್ರಃ| ಸಮ್ಭೃಷ್ಟಸ್ಯೇವ ಭರ್ಜಿತಸ್ಯೇವ ಛವಿರ್ವರ್ಣೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಪ್ರಸುಪ್ತಗಾತ್ರಾವಯವ ಇತಿ ಪ್ರಸುಪ್ತಃ ಸ್ಪರ್ಶಾನಭಿಜ್ಞಃ ಅಕರ್ಮಣ್ಯಃ ಶರೀರಪ್ರದೇಶೋ ಯಸ್ಯ ತಥೋಕ್ತಃ| ಶುಷ್ಕಶಬ್ದಃ ಕ್ಲೋಮಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಕ್ಲೋಮ ಪಿಪಾಸಾಸ್ಥಾನಂ ಹೃದಯೇ, ಕ್ಲೋಮಸ್ಥಾನೇ ತಾಲ್ವಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಯಥೋದ್ದೇಶಂ ಜರಾಶೋಷ್ಯನನ್ತರಂ ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷೀ ವಾಚ್ಯೋ ನಾಧ್ವಶೋಷೀ, ತಥಾಽಪ್ಯಧ್ವಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷಿಣ್ಯತಿದೇಶಾತ್ ಪೂರ್ವಮತ್ರಾಧ್ವಶೋಷೀ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷಿಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವ ಕುತೋಽಧ್ವಶೋಷಿಣಿ ನಾತಿದಿಶ್ಯನ್ತೇ| ಸತ್ಯಮ್, ಉರಃಕ್ಷತಲಿಙ್ಗಾನಾಮಧಿಕಾನಾಂ ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷಿಣಿ ಸದ್ಭಾವಾತ್| ಅಥೋದ್ದೇಶ ಏವಾಧ್ವಶೋಷೀ ಕಸ್ಮಾನ್ನಾದಾವುಕ್ತ ಇತಿ ಚೇತ್– ಛನ್ದೋನುರೋಧಾತ್| ಕೇಚಿದತ್ರ ತೃಢಙಗಬಲಪಾರುಷ್ಯಾರತಿತೋದನೈರಿತಿ ಪಠನ್ತಿ ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೧೮||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಏಭಿರಿತಿ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತ್ವಾದಿಭಿರಧ್ವಶೋಷಲಕ್ಷಣೈಃ, ಅಧ್ವನೋ ವ್ಯಾಯಾಮಮಾತ್ರಸಾಮಾನ್ಯಾತ್| ಭೂಯಿಷ್ಠಮ್ ಅತ್ಯರ್ಥಮ್, ಅಧ್ವಶೋಷೇಽಲ್ಪಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ, ವ್ಯಾಯಾಮಜೇ ತು ಮಹಾನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ‘ಉರಃಕ್ಷತಕೃತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಂಯುಕ್ತಃ ಕ್ಷತವರ್ಜಿತೈಃ’ ಇತಿ ಸುಗಮಃ ಪಾಠಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು– “ಲಿಙ್ಗೈರುರಃಕ್ಷತಕೃತಃ ಸಂಯುಕ್ತಶ್ಚ ಕ್ಷತಂ ವಿನಾ|” ಇತಿ ಪಠತಿ, ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಚ– ಉರಃಕ್ಷತೇನ ವ್ಯಾಯಾಮಭಾರಾಧ್ಯಯನದ್ರುತಯಾನಾದಿಹೇತುನಾ ಯಃ ಕೃತಃ ಶೋಷಃ ಸೋಽಪ್ಯೇಭಿರೇವಾಧ್ವಶೋಷಲಿಙ್ಗೈರ್ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಸಂಯುಕ್ತಃ, ಕ್ಷತಂ ಕ್ಷತಕಾರ್ಯಂ ವಿನಾ| ಕ್ಷತಕಾರ್ಯಂ ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಯಥಾ– “ತಸ್ಯೋರಸಿ ಕ್ಷತೇ ರಕ್ತಂ ಪೂಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚ ಗಚ್ಛತಿ|” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ “ಭಿನ್ನವರ್ಣಸ್ವರೋ ನರಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತ್ಯನ್ತಮೇತಾನ್ಯೇವ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಕ್ಷತೇಽಧಿಕಾನಿ, ಉರಃಕ್ಷತಕಾರಣವ್ಯಾಯಾಮಭಾರಾದಿಕೃತಶೋಷಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮೇವ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯತ್ತದೇವೋರಃಕ್ಷತಕಾರಣಮಾತ್ರತ್ವಾದಧ್ವನೋಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥವಾ ಕ್ಷತಂ ವಿನಾ ವ್ರಣಂ ವಿನಾ, ಉರಃಕ್ಷತನಿಮಿತ್ತಭಾರಾಧ್ಯಯನಾದಿನಾಽಮಾತ್ರೇಣ ಯಃ ಕೃತಃ ಶೋಷಃ ಸೋಽಪ್ಯೇಭಿರೇವಾತ್ಯರ್ಥಾಧ್ವಶೋಷಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಮನ್ವಿತ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಸವ್ರಣಸ್ಯ ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮೇವ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ||೧೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಏಭಿರಿತಿ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತ್ವಾದಿಭಿರನನ್ತರೋಕ್ತೈರೇವಾಧ್ವಪ್ರಶೋಷಿಲಕ್ಷಣೈಃ; ಭೂಯಿಷ್ಠಮತ್ಯರ್ಥಮ್, ಅಧ್ವಶೋಷೇ ಅಲ್ಪಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ವ್ಯಾಯಾಮಜೇ ತು ಮಹಾನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಸ ಏವೋರಃಕ್ಷತಕೃತೈಃ ಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತ’ ಇತಿ ಸುಗಮಃ ಪಾಠಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು– ‘ ಲಿಙ್ಗೈರುರಃಕ್ಷತಕೃತಃ ಸಂಯುಕ್ತಶ್ಚ ಕ್ಷತಂ ವಿನಾ’ ಇತಿ ಪಠತಿ; ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಚ– ಉರಃಕ್ಷತೇನ ವ್ಯಾಯಾಮಭಾರಾಧ್ಯಯನದ್ರುತಪೃಷ್ಠಯಾನಾದಿಹೇತುನಾ ಯಃ ಕೃತಃ ಶೋಷಃ ಸೋಽಪ್ಯೇಭಿರೇವಾಧ್ವಶೋಷಲಿಙ್ಗೈರ್ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಸಂಯುಕ್ತಃ| ಕ್ಷತಂ ವಿನಾ ಕ್ಷತಕಾರ್ಯಂ ವಿನಾ, ಕ್ಷತಕಾರ್ಯಂ ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಯಥಾ– “ತಸ್ಯೋರಸಿ ಕ್ಷತೇ ರಕ್ತಂ ಪೂಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚ ಗಚ್ಛತಿ| “ಕಾಸಮಾನಶ್ಛರ್ದಯೇಚ್ಚ ಪೀತರಕ್ತಾಸಿತಾರುಣಮ್|| ಸನ್ತಪ್ತವಕ್ಷಾಃ ಸೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ದೂಯನಾತ್ಪರಿತಾಮ್ಯತಿ|| ದುರ್ಗನ್ಧೋಚ್ಛ್ವಾಸವದನೋ ಭಿನ್ನವರ್ಣಸ್ವರೋ ನರಃ” ಇತಿ||೧೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಾರಣತ್ರಯೇಣ ವ್ರಣಶೋಷಿಣಮಾಹ– ರಕ್ತಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವೇದನಾ ವ್ರಣವೇದನಾಃ, ತಾಭಿರ್ಭಯಶೋಕವನ್ಮನಃಕ್ಷೋಭಾದ್ವಾತಪ್ರಕೋಪಾದೇವ ಶೋಷಃ| ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮ ಇತಿ ಸ್ವಾರ್ಥಿಕಸ್ತಮಪ್, ಯಥಾ “ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಃ ಕುರೂಣಾಮ್|” ಇತಿ| ಅತ್ರೇಷ್ಠನೈವಾತಿಶಾಯಿಕಪ್ರತ್ಯಯೇನ ಪ್ರಶಸ್ತತಮತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಿತತ್ವಾತ್; ಅಥವಾ ಯಾಪ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಸಾಧ್ಯತಮಶಬ್ದೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಉಚ್ಯತೇ, ಯಾಪ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯರೂಪತ್ವಾತ್| ನನು, ಏವಂ ಸತಿ “ಕೃಶಾನಾಂ ವ್ರಣಶೋಷಿಣಾಮ್| ಬೃಂಹಣೀಯೋ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನೈವೋಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ವಿರುಧ್ಯತೇ? ಉಚ್ಯತೇ– ಪ್ರಬಲಶೋಷೇ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಂ, ನಾತಿಪ್ರಬಲೇ ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಮಿತಿ ಸಮರ್ಥನೀಯಮ್| ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಸ್ತು ‘ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ “ಯಾಪ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಮಸ್ತು ಸಃ” ಇತಿ ಪಠತಿ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಬೃಂಹಣವಿಧೇರಭಿಧಾನಾದಿತಿ||೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವ್ರಣಶೋಷಿಣಮಾಹ– ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಾತಿಸ್ರುತೇಃ, ವೇದನಾಃ ವ್ರಣವೇದನಾಃ, ತಾಭಿರಪಿ ಭಯಶೋಕವನ್ಮನಃಕ್ಷೋಭಾದ್ವಾತಪ್ರಕೋಪಾದೇವ ಶೋಷಃ; ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮಃ, ಅಥ ವಾ ಯಾಪ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಅಸಾಧ್ಯತಮಃ; ಅಸಾಧ್ಯತಮಶಬ್ದೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಉಚ್ಯತೇ, ಯಾಪ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯರೂಪತ್ವಾತ್| ಏವಂ ಸತಿ “ಕೃಶಾನಾಂ ವ್ರಣಶೋಷಿಣಾಮ್| ಬೃಂಹಣೀಯೋ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ” ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನೈವೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಬಲಶೋಷೇ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಂ, ನಾತಿಪ್ರಬಲೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಮಿತಿ||೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶೋಷನಿದಾನೇನೈವ ಸಾಹಸಾದಿನಾ ಉರಃಕ್ಷತಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಾತ್, ಉರಃಕ್ಷತೇನಾಪಿ ಶೋಷಸಮ್ಭವಾತ್, ಶೋಷಾಧಿಕಾರೇ ಸನಿದಾನಮುರಃಕ್ಷತಮಾಹ– ಧನುಷೇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಸ್ಯತ ಇತಿ ಆಯಾಸಂ ಕುರ್ವತೋ ‘ನರಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ‘ಆಯಮ್ಯತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಸ್ತೀರ್ಯಮಾಣಹೃದಯಸ್ಯ| ದಮ್ಯಂ ದಮನಾರ್ಹಂ ವೃಷಾದಿಕಮೇವ ಬಲವನ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಂ ವಾ ಗಜೋಷ್ಟ್ರಾದಿಕಂ, ನಿಗೃಹ್ಣತಃ ವಿಧಾರಯತಃ| ಶಿಲಾ ದೀರ್ಘಶಿಲಾ, ಅಶ್ಮಾ ತದಿತರಪ್ರಸ್ತರಖಣ್ಡಃ, ನಿರ್ಘಾತೋಽಸ್ತ್ರವಿಶೇಷಃ, ಕಿಂವಾ ನಿರ್ಘಾತಃ ಶಿಲಾದೀನಾಂ ಪ್ರೇರಣವಿಶೇಷೋಽತಿಬಲಸಮ್ಪಾದಿತಃ| ನಿಘ್ನತಃ ಪರಾನ್ ಶತ್ರೂನ್ ತಾಡಯತಃ| ಅಧೀಯಾನಸ್ಯ ಪಠತಃ| ಮಹಾನದೀಸ್ತರತ ಇತಿ ‘ಬಾಹುಭ್ಯಾಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೂರ್ಣಂ ಶೀಘ್ರಮ್| ತಥಾಽನ್ಯೈಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಕ್ರೂರೈರ್ಮಲ್ಲಯುದ್ಧಾದಿಭಿರಭ್ಯಾಹತಸ್ಯ, ಕ್ರೂರೈರಿತ್ಯತ್ರ ಶೂರೈರಿತಿ ಶತ್ರುಭಿರಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಏಷಾಂ ಕಾರಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಿಖಿಲದೇಹಸ್ಯಾಯಾಸಕರಂ, ಕಿಞ್ಚಿದುರಸ ಏವೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಉರಃಕ್ಷತಲಕ್ಷಣಃ; ಅಥವಾ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾಯುಃ, ‘ದೋಷಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಧಿಶಬ್ದಂ ಲಭನ್ತ’ ಇತ್ಯಾಗಮಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಉರೋ ವಿಭಜ್ಯತೇ ಭಜ್ಯತ ಇವ, ಭಿದ್ಯತೇ ವಿದಾರ್ಯತೇ ವಿಭಜ್ಯತೇ ದ್ವಿಧಾ ಕ್ರಿಯತ ಇವ; ‘ವಿದಹ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಸಙ್ಗತಂ, ಕಾರಣಾಭಾವಾತ್ ಟೀಕಾಕಾರೈರವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾಚ್ಚ| ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ| ಬಲಂ ಮಾಂಸೋಪಚಯಃ| ‘ವಿಡ್ಭೇದೋಽಗ್ನಿವಧಾದಪಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಅಗ್ನಿವಧಾದ್ಧೇತೋರ್ವಿಡ್ಭೇದೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ವಿನಾಽಪ್ಯಗ್ನಿವಧಾದ್ವಿಡ್ಭೇದೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹುಃ| ದುಷ್ಟೋ ವ್ಯಾಪನ್ನಃ; ತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಶ್ಯಾವ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಗ್ರಥಿತೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಗ್ರನ್ಥಿಲಃ, ‘ವಿಬದ್ಧ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಸ ಪುರುಷಃ, ಕ್ಷತೀ ಉರಃಕ್ಷತವಾನ್, ಕ್ಷೀಯತೇ ಧಾತುಶೋಷಮಾಪ್ನೋತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಕ್ಷತಾದೇವ ಕ್ಷೀಯತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾದಿನಾ ಶುಕ್ರೌಜಸೋಃ ಕ್ಷಯಾದಪೀತ್ಯಾಹ– ತಥೇತ್ಯಾದಿ||೨೧-೨೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನಿದಾನಮುರಃಕ್ಷತಮಾಹ– ಧನುಷೇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಸ್ಯತಃ ಆಯಾಸಂ ಕುರ್ವತಃ, ‘ನರಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ‘ಆಯಮ್ಯತ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಸ್ತಾರ್ಯಮಾಣಹೃದಯಸ್ಯ| ದಮ್ಯಂ ದಮನಾರ್ಹಂ ವೃಷಾದಿಕಮೇವ ಬಲವತ್ತರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಅಥವಾ ಗಜೋಷ್ಟ್ರಾದಿಕಂ; ನಿಗೃಹ್ಣತೋ ವಿಧಾರಯತಃ| ಶಿಲಾ ದೀರ್ಘಪಾಷಾಣಃ; ಅಶ್ಮ ತದಿತರಪ್ರಸ್ತರಖಣ್ಡಃ, ನಿರ್ಘಾತೋಽಸ್ತ್ರವಿಶೇಷಃ, ಕಿಂ ವಾ ಶಿಲಾದಿನಾ ಪ್ರೇರಣವಿಶೇಷೋಽತಿಬಲಸಮ್ಪಾದಿತಃ| ತಾನ್ ಕ್ಷಿಪತಃ| ಪರಾನ್ ಶತ್ರೂನ್| ಅಧೀಯಾನಸ್ಯ ಉಚ್ಚೈಃ ಪಠತಃ| ದೂರಂ ವಾ ವ್ರಜತೋ ದ್ರುತಮಿತಿ ಶೀಘ್ರಂ ದೂರಂ ಗಚ್ಛತಃ| ಮಹಾನದೀಂ ತರತಃ ‘ಬಾಹುಭ್ಯಾಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೂರ್ಣಂ ಶೀಘ್ರಮತಿನೃತ್ಯತಃ| ಅನ್ಯೈಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಕ್ರೂರೈರಿತಿ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧಾದಿಭಿರಭ್ಯಾಹತಸ್ಯ, ಶೂರೈರಿತಿ ಶತ್ರುಭಿರಿತ್ಯನ್ಯೇ| ವಿಕ್ಷತೇ ವಿದಾರಿತೇ, ವಕ್ಷಸಿ ಹೃದಿ| ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಉರಃಕ್ಷತಲಕ್ಷಣಃ, ಅಥವಾ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾಯುಃ, ದೋಷಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಧಿಶಬ್ದಂ ಲಭನ್ತೇ ಇತ್ಯಾಗಮಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಬಲವಾನ್ ಸಮುದೀರ್ಯತೇ ಉತ್ಕಟ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ| ಉರಃಕ್ಷತಕ್ಷೀಣತ್ವೇಽಪರಮಪಿ ಕಾರಣಮಾಹ– ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ರೂಕ್ಷಂ ಚಣಕಾದಿಃ, ಅಲ್ಪಂ ಸ್ತೋಕಂ, ಪ್ರಮಿತಮಕಾಲಭೋಜನಮ್| ಉರೋ ವಿರುಜ್ಯತೇ ರುಜ್ಯತ ಇವ ಭಿದ್ಯತ ಇವ ಶೂಲೇನ, ವಿಭಜ್ಯತೇ ದ್ವಿಧಾ ಕ್ರಿಯತ, ಇವ ‘ವಿದಹ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಬಲಂ ಮಾಂಸೋಪಚಯಲಕ್ಷಣಂ, ವರ್ಣೋ ಗೌರಾದಿಃ, ವ್ಯಥಾ ಅಙ್ಗಾನಾಂ, ಮನೋದೈನ್ಯಂ ಮನೋಗ್ಲಾನಿಃ, ಅಗ್ನಿವಧೋಽಗ್ನ್ಯಭಾವಃ, ‘ವಿಡ್ಭೇದೋಽಗ್ನಿವಧಾದಪಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ– ಅಗ್ನಿವಧಾದ್ಧೇತೋರ್ವಿಡ್ಭೇದೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ವಾಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ವಿನಾಽಪ್ಯಗ್ನಿವಧಾತ್ ವಿಡ್ಭೇದೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹುಃ| ದುಷ್ಟೋ ವ್ಯಾಪನ್ನಃ, ವಿಗ್ರಥಿತೋ ವಿಶೇಷಾತ್ ಗ್ರನ್ಥಿಲಃ, ವಿನಿಬದ್ಧ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಕಫಃ ಸಾಸ್ರಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಇತಿ ರುಧಿರಯುಕ್ತಂ ಕಫಂ ಷ್ಠೀವತೇ, ‘ಸಾಸ್ರಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸಾನ್ದ್ರ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ಸಾನ್ದ್ರೋ ಘನಃ| ಏಭಿಃ ಕಾರಣೈಃ, ಸಕ್ಷತಃ ಕ್ಷತವಾನ್; ‘ಸ ತತ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಪುರುಷಃ, ತತ ಉರಃಕ್ಷತಾತ್; ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಕ್ಷೀಯತೇ ಧಾತುಶೋಷಮಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಕೇವಲಂ ಕ್ಷತಾದೇವ ಕ್ಷೀಯತೇ ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾದಿನಾ ಶುಕ್ರೌಜಸೋಃ ಕ್ಷಯಾದಪಿ||೨೧-೨೮||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಕ್ಷತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮವ್ಯಕ್ತಮಪ್ರಕಟಮ್||೨೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಯೋರಸಾಧಾರಣಂ ಲಕ್ಷಣಮಿದಮ್| ತಸ್ಯ ಕ್ಷತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮವ್ಯಕ್ತಮಪ್ರಕಟಮ್||೨೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಯೋರಸಾಧಾರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉರೋರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ವೈಶೇಷಿಕೋ ವಿಶಿಷ್ಟಃ ಕಾಸಃ; ಸ ಚ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತೋ ದುಷ್ಟಶ್ಯಾವಾದಿಕಫಸಂಯುಕ್ತತ್ವಂ; ಕಿಂವಾ ವೈಶೇಷಿಕ ಉದ್ಭೂತಃ| ಕ್ಷತ ಇತಿ ಛೇದಃ| ಕ್ಷೀಣೇ ಇತಿ ಕ್ಷಯೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರಕ್ತಮೂತ್ರತ್ವಮ್ ಆಲೋಹಿತಮೂತ್ರತಾ||೩೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಯೋರಸಾಧಾರಣಮಾಹ– ಉರೋರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತೇ ಉರಃಕ್ಷತೇ| ಕಾಸೋ ವೈಶೇಷಿಕ ಇತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಃ ಕಾಸಃ ಕ್ಷೀಣಕಾಸಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಅಧಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ರೂಪಮಾಹ– ಕ್ಷಯ ಇತಿ| ಶುಕ್ರೌಜಸೋಃ ಕ್ಷಯೇ ತು ಸರಕ್ತಮೂತ್ರಾದಿರುಪದ್ರವಃ| ವೈಶೇಷಿಕಃ ವಿಶಿಷ್ಟಃ ಕಾಸ ಇತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ ಲಕ್ಷಣೇ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೩೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಯೋಃ ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಲ್ಪೇತ್ಯಾದಿ||೩೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉರಃಕ್ಷತೇ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಅಲ್ಪೇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಲಿಙ್ಗಸ್ಯ ಅಲ್ಪಲಕ್ಷಣಸ್ಯ||೩೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷೀಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯವಾಚಸ್ಪತಿಕೃತೇ ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣೇ ನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನಮ್||೧೦||