੧੦. ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪੇਸੁ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਗਮ ਇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਨ੍ਤਰਂ ਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਕਾਰਣਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਾਹ– ਵੇਗਰੋਧਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਗੋਤ੍ਰ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ, ਨ ਤੁ ਨ ਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੀਯੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਜਮ੍ਭਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਹ੍ਰੀਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਘਣਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਭਯਾਦ੍ਵਾ ਵੇਗਮਾਗਤਮ੍| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਨਿਗਹ੍ਣਾਤਿ ਯਦਾ ਨਰਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਅਨੇਨੇਤਿ ਕ੍ਸਯਃ, ਤੇਨਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਾਨਸ਼ਨੇਰ੍ਸ੍ਯਾਵਿਸਾਦਾਦਯੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਹੇਤਵੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਾਹਸਾਦਿਤਿ ਸਾਹਸਂ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਰੁਰਃਕ੍ਸਤਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ ਕਾਰਣਮ੍| ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਦਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਸ਼ਨਪ੍ਰਵਿਚਾਰਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣੋਪਯੋਗਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਸਮਸ਼੍ਨਤਾਮ੍| ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਮਯਾਨ੍ ਘੋਰਾਨ੍ ਵਿਸਮਾ ਮਾਰੁਤਾਦਯਃ|| ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਂ ਗਤਾਃ| ਦੋਸਾ ਰੋਗਾਯ ਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਚ ਧਾਤਵਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸ ਇਤਿ ਮਿਲਿਤਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਏਕ ਏਵ, ਨਤੁ ਕਾਰਣਭੇਦਾਦਨੇਕਃ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਏਕ ਏਵ ਮਤਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ਮਕੋ ਯਤਃ| ਉਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਨਿਪਤਨ੍ਤਿ ਹਿ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਵੇਗਰੋਧਾਦਯੋ ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਯਨ੍ਤਿ, ਤਜ੍ਜਨਿਤੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਕਥਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਇਤਿ ਚੇਤ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਦੇਵਾਗ੍ਨਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਰਪਿ ਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਅਪਿ ਹੇਤਵ ਉਕ੍ਤਚਤੁਸ੍ਟਯੇਨ੍ਤਰ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ਼ੋਸਾਦਿਨਾਨਾਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚਾਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ੍ਵਯਮਕਾਰ੍ਸੀਤ੍| ਯਥਾ– “ਸਂਸ਼ੋਸਣਾਦ੍ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੋਸ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ| ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਸਯਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ|| ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਯਸ੍ਮਾਦਭੂਦੇਸ ਕਿਲਾਮਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੇਤਿ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰ੍ਮਨੀਸਿਣਃ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤਿ| ਵਾਗ੍ਭਟੇ ਤੁ– “ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਾਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ | “ਰਾਜਦਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਪਰਮ੍” ਇਤਿ ਉਪਸਰ੍ਜਨਸ੍ਯ ਯਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪਰਨਿਪਾਤਃ||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪੇਸੁ ‘ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਗਮ’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਕਾਰਣਚਤੁਸ੍ਟਯਮਾਹ– ਵੇਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਗੋਤ੍ਰ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਨ ਤੁ ਜਮ੍ਭਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਹ੍ਰੀਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਘਣਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਭਯਾਦ੍ਵਾ ਵੇਗਮਾਗਤਮ੍| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਨਿਗਹ੍ਣਾਤਿ ਯਦਾ ਨਰਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਯੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਃ| ਸ ਚ ਵ੍ਯਵਾਯਾਨਸ਼ਨਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵੋਪਵਾਸਾਦਿਭਿਰਨੇਕਕਾਰਣੈਰ੍ਜਾਯਤੇ| ਸਾਹਸਾਦਿਤਿ ਸਾਹਸੋ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਃ| ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਦਿਤਿ “ਬਹੁਸ੍ਤੋਕਮਕਾਲੇ ਵਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਦ੍ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਸਮਸ਼੍ਨਤਃ| ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਮਯਾਨ੍ ਘੋਰਾਨ੍ਵਿਸਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਦਯਃ|| ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਸਙ੍ਗਤਾਃ| ਦੋਸਾ ਰੋਗਾਯ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨ ਪੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਧਾਤਵਃ|” ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸ ਇਤਿ ਮਿਲਿਤਤ੍ਰਿਦੋਸਜਨਿਤ ਏਕ ਏਵ, ਨ ਚ ਕਾਰਣਭੇਦਾਦਨੇਕਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਏਕ ਏਵ ਮਤਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ਮਕੋ ਯਤਃ| ਉਦ੍ਰੇਕਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਨਿਪਤਨ੍ਤਿ ਹਿ” ਇਤਿ| ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਅਪਿ ਹੇਤਵ ਉਕ੍ਤਚਤੁਸ੍ਟਯੇ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਾਦਿਨਾਨਾਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਕਾਰ੍ਸੀਤ੍ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ| ਯਥਾ– “ਸਂਸ਼ੋਸਣਾਦ੍ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੋਸ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ| ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਸਯਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ|| ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਯਸ੍ਮਾਦਭੂਦੇਸ ਕਿਲਾਮਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੇਤਿ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰ੍ਮਨੀਸਿਣਃ” ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਕਾਰਣਚਤੁਸ੍ਟਯਮੁਕ੍ਤਮ੍– “ਅਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭੋ ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਕ੍ਸਯਃ| ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ ਕਾਰਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍” ਇਤਿ||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਨ ਕੇਵਲਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਮਾਤ੍ਰਾਦੇਵ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਭਵਤਿ, ਅਪਿ ਤੁ , ਰਸਾਦਿਵਹਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧਾਦਿਭਿਰਪੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਤ੍ਵੇਵਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯ ਏਵ ਰੋਗੋ ਨ ਤੁ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਕਫਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯੇਸਾਮਨਿਲਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਨਨੁ, ਦੋਸੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦੋਸਤ੍ਰਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਕਫਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਵੇਨੋਪਾਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਕਥਂ ਤਸ੍ਯੈਵਾਨ੍ਯਪਦਾਰ੍ਥਵਾਚ੍ਯਤਾ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ੍ਵਾਵਯਵੇਨ ਵਿਗ੍ਰਹਃ, ਸਮੁਦਾਯਃ ਸਮਾਸਾਰ੍ਥਃ; ਯਥਾ– ਬਹੁਵਕ੍ਸਂ ਵਨਮਿਤਿ; ਸਮਾਧਾਨਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਜੇਜ੍ਜਟੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਚ ਵੇਗਰੋਧਾਦਿਕੁਪਿਤਵਾਤਵਿਪ੍ਲੁਤਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਿਨਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਰਸਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ ਰਸਵਹਧਮਨੀਸੁ, ਅਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਾਦਿਵਹਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧੋਪਿ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਅਥਵਾ ਰਸਕਾਰਣਤਯਾ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਰਸਦੁਸ੍ਟ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਇਦਮਤ੍ਰ ਸੂਚਿਤਮ੍– ਯਨ੍ਮਾਰ੍ਗਰੋਧਾਤ੍ ਹਦਯਸ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵਾਵਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਕਤੋ ਮੁਖੇਨ ਨਿਃਸਰਤਿ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਰਸਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੋ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ| ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਾਸਵੇਗੇਨ ਬਹੁਰੂਪਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਏਤੇਨਾਨੁਲੋਮਕ੍ਸਯੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ, ਕਾਰਣਭੂਤਰਸਧਾਤੁਕ੍ਸਯੇ ਸਤਿ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਰਸਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਪੋਸਕਾਭਾਵੇਨ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਕ੍ਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਿਨੋ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੇਤਸਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਸਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਾਃ ਸਮੀਪਗਾ ਧਾਤਵਃ ਕ੍ਸੀਯਨ੍ਤੇ, ਤਦ੍ਯਥਾ– ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਮਜ੍ਜਾ ਕ੍ਸੀਯਤੇ, ਮਜ੍ਜਨਿ ਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਥਿ, ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਃ ਪੂਰ੍ਵਃ ਧਾਤੁਃ| ਨਨੁ, ਕਾਰ੍ਯਭੂਤਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਕਾਰਣਭੂਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਸਯ ਇਤਿ ਚੇਤ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਾਯੋਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੋਪੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਚ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤਿ| ਸ ਵਾਯੁਃ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਨ੍ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਸ਼ੋਸਯਤਿ, ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਧਾਤੂਨ੍| ਦਸ੍ਟਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾਪਿ ਕਾਰ੍ਯਜਨਨਂ; ਯਥਾ– ਅਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਯੋਗੋਲਕਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਦਾਰ੍ਦ੍ਰਭੂਭਾਗਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੋਸਃ| ਤਥਾਚ ਰਸਸਞ੍ਚਾਰਪਕ੍ਸੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਮ੍– “ਪੂਰ੍ਵਃ ਪੂਰ੍ਵੋਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਵਰ੍ਧਯੇਦ੍ਧਿ ਪਰਮ੍ਪਰਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਹ੍ਰਾਸਨਂ ਹਿਤਮ੍||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ||੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯੇਸਾਮਨਿਲਾਦਿਦੋਸਾਣਾਂ ਤੈਸ੍ਤਥਾ| ਨਨੁ ਦੋਸੈਰਿਤਿ ਬਹੁਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਤ੍ਰਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਕਫਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਚ ਵੇਗਰੋਧਾਦਿਕ੍ਸੁਭਿਤਵਾਤਵਿਪ੍ਲੁਤਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਿਨਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਰਸਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ ਰਸਵਹਧਮਨੀਸੁ| ਅਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਾਦਿਵਹਸ੍ਰੋਤੋਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਥਵਾ ਰਸਕਾਰਣਤਯਾ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਰਸਦੁਸ੍ਟ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਇਦਮਤ੍ਰ ਸੂਚਿਤਮ੍– ਯਨ੍ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਾਦ੍ਧਦਯਸ੍ਥੋ ਰਸੋ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰੈਵਾਵਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਕਤਿਬਹੁਲਪਿਚ੍ਛਿਲਵਿਸ੍ਰਹਰਿਤਪੀਤਸ਼੍ਵੇਤਕਾਸਵੇਗੇਨ ਮੁਖਮਾਰ੍ਗੇਣ ਨਿਃਸਰਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਰਸਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੋ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ| ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਾਸਵੇਗੇਨ ਬਹੁਰੂਪਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ” ਇਤਿ| ਏਤੇਨਾਨੁਲੋਮਕ੍ਸਯੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਕਾਰਣਭੂਤਰਸਧਾਤੁਕ੍ਸਯੇ ਸਤਿ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਰਸਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਪੋਸਕਾਭਾਵੇਨ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਕ੍ਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਅਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮਸੇਵਿਨਃ| ਯਦਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭ੍ਯੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦਾ ਕ੍ਸੀਣੇ ਰੇਤਸਿ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਅਨਨ੍ਤਰਾਃ ਸਮੀਪਸ੍ਥਾ ਧਾਤਵਃ ਕ੍ਸੀਯਨ੍ਤੇ, ਤਦ੍ਯਥਾ– ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਮਜ੍ਜਾ ਕ੍ਸੀਯਤੇ, ਮਜ੍ਜਨਿ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣੇਸ੍ਥਿ, ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਮ੍| ਨਨੁ, ਰਸਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਧਾਤ੍ ਰਸੋ ਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਬਂਹਣਾਯਾਲਂ, ਰਕ੍ਤਾਪਚਯਾਨ੍ਮਾਂਸਸ੍ਯਾਪਚਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਧਾਤੁਕ੍ਸੀਣਤਯਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਕਾਰ੍ਯਭੂਤਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਪੂਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਂ ਕਥਂ ਕ੍ਸਯਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਾਯੋਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ਕੋਪੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਚ” ਇਤਿ| ਸ ਵਾਯੁਃ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਤ੍ ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਸ਼ੋਸਯਤਿ, ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਧਾਤੂਨ੍| ਦਸ੍ਟਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਤਯਾ ਕਾਰ੍ਯਜਨਕਤ੍ਵਮ੍| ਯਥਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਯੋਗੋਲਕਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਦਾਰ੍ਦ੍ਰਭੂਭਾਗਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਃ, ਯਥਾ ਚ ਮਹਾਜਲਾਧਾਰਪਰਿਕ੍ਸਯੇ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਾਂ ਜਲਾਸ਼ਯਾਨਾਂ ਪਰਿਕ੍ਸਯਃ||੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਸ਼੍ਵਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ੍ਰਵਃ ਸ੍ਠੀਵਨਮ੍| ਪੀਨਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ| ਮਾਂਸਪਰੋ ਮਾਂਸਭੋਜਨੇਚ੍ਛੁਃ| ਰਿਰਂਸੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਰਨ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛੁਃ; ਏਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਮਨੋਦੋਸਾਤ੍| ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਸੁ ਕਾਕਾਦਿਵਾਹਨਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੇਵ| ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ ‘ ਸ਼ਰਾਰੁ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ, ਨੀਲਕਣ੍ਠੋ ਮਯੂਰਃ| ਵਿਜਲਾ ਨਿਰ੍ਜਲਾਃ| ਦਵੋ ਵਨਾਗ੍ਨਿਃ| ਅਰ੍ਦਿਤਾਨ੍ ਅਭਿਭੂਤਾਨ੍| ਚਕਾਰਾਤ੍ਤਣਕੇਸ਼ਨਿਪਾਤਾਦਯੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਦੋਸਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਅਦੋਸੇਸ੍ਵਪਿ ਭਾਵੇਸੁ ਕਾਯੇ ਬੀਭਤ੍ਸਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍|| ਘਣਿਤ੍ਵਮਸ਼੍ਨਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯਃ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਦ੍ਯਮਾਂਸਪ੍ਰਿਯਤਾ ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਚਾਵਗੁਣ੍ਠਨੇ|| ਮਕ੍ਸਿਕਾਘੁਣਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਤਣਾਨਾਂ ਪਤਨਾਨਿ ਚ| ਪ੍ਰਾਯੋਨ੍ਨਪਾਨੇ, ਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਨਖਾਨਾਂ ਚਾਤਿਵਰ੍ਧਨਮ੍|| ਪਤਤ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਪਤਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਪਦੈਸ਼੍ਚਾਭਿਧਰ੍ਸਣਮ੍|| ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਵਾਪਦਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ||੩-੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਸ਼੍ਵਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੇ ਸ਼ੋਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਙ੍ਗਸਾਦੋਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਕਫਸਂਸ੍ਰਵਃ ਕਫਸ੍ਠੀਵਨਂ, ਮਦੋ ਧਤ੍ਤੂਰਫਲਭਕ੍ਸਣਾਦਿਵ ਮਨੋਮੋਹਃ, ਪੀਨਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ, ‘ਕਾਸਹਿਕ੍ਕਾ’ ਇਤਿਸ੍ਥਾਨੇਨ੍ਯੇ ‘ਪਾਣ੍ਡੁਨਿਦ੍ਰਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਪਾਣ੍ਡੁਦੇਹਚ੍ਛਵਿਃ| ਸ ਚ ਪੁਰੁਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਨਯਨੋ ਭਵਤਿ| ਮਾਂਸਪਰੋ ਮਾਂਸਭਕ੍ਸਣਕਾਮਃ| ਰਿਰਂਸੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਰਨ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛੁਃ, ਏਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਮਨੋਦੋਸਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਕਾਕਾਦਿਵਾਹਨਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੇਵ, ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ ਗੋਧਾਨੁਕਾਰੀ ਵਜ੍ਰਸ਼ਕਲੀ ‘ਸੇਲ੍ਲਕ’ ਇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਃ, ਨੀਲਕਣ੍ਠੋ ਮਯੂਰਃ, ਕਕਲਾਸਃ ਸਰਟਃ ‘ਗਿਰਗਿਟ’ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਦੇਸ਼ੀਯਾ ਭਾਸਨ੍ਤੇ; ਏਤੇ ਤਂ ਵਾਹਨੀਭੂਯ ਵਹਨ੍ਤਿ| ਵਿਜਲਾ ਨਿਰ੍ਜਲਾਃ| ਪਵਨੋ ਵਾਯੁਃ, ਦਵੋ ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਃ, ਅਰ੍ਦਿਤਾਨ੍ ਅਭਿਭੂਤਾਨ੍| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਕੇਸ਼ਤਣਾਦਿਨਿਪਾਤਾਦਯੋ ਭੋਜਨੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਦੋਸਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਅਦੋਸੇਸ੍ਵਪਿ ਭਾਵੇਸੁ ਕਾਯੇ ਬੀਭਤ੍ਸਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍|| ਘਣਿਤ੍ਵਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯਃ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਦ੍ਯਮਾਂਸਪ੍ਰਿਯਤਾ ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਚਾਵਗੁਣ੍ਠਨੇ|| ਮਕ੍ਸਿਕਾਘੁਣਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਤਣਾਨਾਂ ਪਤਨਾਨਿ ਚ| ਪ੍ਰਾਯੋਨ੍ਨਪਾਨੇ ਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਨਖਾਨਾਂ ਚਾਭਿਵਰ੍ਧਨਮ੍|| ਪਤਤ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਪਤਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਪਦੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਘਰ੍ਸਣਮ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਕੇਸ਼ਾਸ੍ਥਿਰਾਸ਼ੀਨਾਂ ਭਸ੍ਮਨਸ਼੍ਚਾਧਿਰੋਹਣਮ੍|| ਜਲਾਸ਼ਯਾਨਾਂ ਸ਼ੈਲਾਨਾਂ ਵਨਾਨਾਂ ਜ੍ਯੋਤਿਸਾਮਪਿ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾਂ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਾਨਾਂ ਪਤਤਾਂ ਚਾਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਬਹੁਰੂਪਸ੍ਯ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼੍ਵਾਪਦਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ||੩-੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤ੍ਰਿਰੂਪਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਾਹ– ਅਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਭਿਤਾਪਃ ਪੀਡਾ, ਅਂਸੋ ਭੁਜਸ੍ਯੋਪਰਿਭਾਗਃ, ਅਭਿਤਾਪਤ੍ਵੇਨੈਕਂ ਰੂਪਮ੍, ਏਵਂ ਸਨ੍ਤਾਪੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਕਰਪਾਦਯੋਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦੇਕਵਦ੍ਭਾਵਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਾਃ– ‘ਤਾਪਃ ਪਾਦਕਰਸ੍ਯ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਕਰਪਾਦਿਕਃ’ ਇਤਿ ਚ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨ ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਂ, ਤੇਨੈਕਾਦਸ਼ਰੂਪੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਯਦਪਿ ਤ੍ਰਯਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ– “ਕਾਸੋ ਜ੍ਵਰੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਰੂਪੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ|” ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਯੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਯੈਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਰੂਪਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਮੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਵਾਨ੍||੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤ੍ਰਿਰੂਪਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਅਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਭਿਤਾਪਃ ਪੀਡਾ, ਅਂਸੋ ਭੁਜਸ੍ਯੋਪਰਿਭਾਗਃ| ਕਰਪਾਦਯੋਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨੈਕਵਦ੍ਭਾਵਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਾਃ ‘ਤਾਪਃ ਪਾਦਕਰਸ੍ਯ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ‘ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਕਰਪਾਦਾਦਿਕਃ’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨ ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਮ੍||੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਡ੍ਰੂਪਾਣਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਭਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ|੬|

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਰੈਦੋਸਿਕਸ੍ਯੈਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣਿ ਵਿਭਜ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਨਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਲਿਙ੍ਗਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਦੋਸੈਃ ਸਰ੍ਵਾਣੀਤ੍ਯਾਹ– ਸ੍ਵਰਭੇਦੋਨਿਲਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੂਲਮਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰੇਵ, ਅਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸਙ੍ਕੋਚ ਏਕ ਏਵ ਗਣਨੀਯਃ| ਅਭਕ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦੋ ਭਕ੍ਤਾਰੁਚਿਃ| ਕਣ੍ਠਸ੍ਯੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਃ ਕਣ੍ਠਭੇਦਃ; ‘ਉਤ੍ਕਾਸਿਕਾ’ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੬-੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦੋਸਭੇਦੇਨੈਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੂਲਮ੍ ਅਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸਙ੍ਕੋਚ ਏਕ ਏਵ| ਅਪਰੇ ‘ਸਂਲੋਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸਂਲੋਚੋ ਲੁਞ੍ਚਿਤਮਿਵ ਅਂਸਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ, ਤੇਨੈਵਂ ਤ੍ਰੀਣਿ; ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਿਤ੍ਤੇਨ; ਸ਼ਿਰਸਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਕਫੇਨੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਅਭਕ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦੋ ਭੋਜਨੇ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ, ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਚੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਃ ਕਣ੍ਠਭਙ੍ਗਃ, ਉਦ੍ਧ੍ਵਂਸ ਉਤ੍ਕਾਰਿਫੇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ, ਏਵਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕਫੇਨ; ਏਵਮੇਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣਿ; ਏਵਂ ਸਡ੍ਰੂਪਾਣ੍ਯਪਿ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਜ੍ਞੇਯਾਨਿ||੬-੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਏਕਾਦਸ਼ਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਾਦਸ਼ਭਿਰੇਭਿਰਿਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਦਿਭਿਃ ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਾਨ੍ਤੈਃ| ਸਡ੍ਭਿਰਿਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਸਡ੍ਰੂਪਾਣਿ ਪਠਿਤਾਨਿ “ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੋ ਜ੍ਵਰਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਃ ਸ਼ੋਣਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਸ੍ਵਰਭੇਦਸ਼੍ਚ ਜਾਯੇਤ ਸਡ੍ਰੂਪਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤਿ| “ਕਾਸਾਤਿਸਾਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਰ੍ਤਿਸ੍ਵਰਭੇਦਾਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ” ਇਤਿ ਤੁ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਡ੍ਰੂਪਾਣਿ ਮਾਧਵਕਰੇਣ ਲਿਖਿਤਾਨੀਤਿ| ਏਤਾਨਿ ਚੈਕਾਦਸ਼ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵਾਦੁਕ੍ਤਾਨਿ, ਅਨ੍ਯਤਮਰੂਪਪਰਿਹਾਰਾਤ੍; ਰੂਪਾਨ੍ਤਰਯੋਗੇਪ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਤ੍ਵਂ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਯਾਦੇਵ, ਤਥਾਹਿ ਚਰਕੋ ਨਿਦਾਨੇ ਏਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਪਿ ਵੇਗਰੋਧਾਦਿਕਾਰਣਚਤੁਸ੍ਟਯਜੇ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰਣਂ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਏਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣਿ ਪਠਿਤਵਾਨ੍| ਯਥਾ– “ਕਾਸੋਂਸਤਾਪੋ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਜ੍ਵਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ| ਛਰ੍ਦਨਂ ਰਕ੍ਤਕਫਯੋਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਰ੍ਚੋਗ੍ਰਹੋਰੁਚਿਃ|| ਰੂਪਾਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ, ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਸਡਿਮਾਨਿ ਚ| ਕਾਸੋ ਜ੍ਵਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਚੋਗ੍ਰਹੋਰੁਚਿਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਏਕਾਦਸ਼ਵਚਨੇਨੈਵਂ ਬੋਧਯਤਿ– ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੈਵ ਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਜਹ੍ਯਾਦਿਤਿ ‘ ਬਲਮਾਂਸਕ੍ਸਤੇ ਸਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾਚ ਚਰਕਃ– “ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰਪਸ੍ਮਾਰੀ ਕੁਸ੍ਠੀ ਬ੍ਰਧ੍ਨੀ ਚਿਰਜ੍ਵਰੀ| ਗੁਲ੍ਮੀ ਚ ਮਧੁਮੇਹੀ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੀ ਚ ਯੋ ਨਰਃ|| ਅਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਸ੍ਵਪਿ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਭਿਸਗੇਤਾਨ੍ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||” (ਚ. ਇ. ਅ. ੯) ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼, ਏਕਾਦਸ਼ਾਨਾਮਰ੍ਧਂ ਸਾਰ੍ਧਪਞ੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਕਤਮਸ੍ਯ ਰੂਪਸ੍ਯਾਰ੍ਧਤ੍ਵਂ ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਵਾ ਭਵਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਏਕਸ੍ਯ ਰੁਪਸ੍ਯਾਰ੍ਧਤ੍ਵਾਸਮ੍ਭਵੇ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਰੂਪਯੋਰੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਡ੍ਰੂਪ ਏਵਾਰ੍ਧੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤੋਨ੍ਯਥੇਤਿ ਬਲਮਾਂਸਕ੍ਸਯਾਭਾਵੇ ਸਤਿ| ਮਹਾਸ਼ਨਂ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਮਿਤ੍ਯੇਕਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਅਰਿਸ੍ਟਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਤੀਸਾਰਪੀਡਿਤਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ, ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣੋ ਮਲਾਯਤ੍ਤਜੀਵਿਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ਼ੂਨਮੁਸ੍ਕੋਦਰਮਿਤਿ ਤਤੀਯਂ, ਮੁਸ੍ਕਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਯਃ ਏਕੈਕਸ਼ੋਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨਿ||੮-੧੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਬਹੁਰੂਪੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਮਾਹ– ਏਕਾਦਸ਼ਭਿਰਿਤਿ| ਏਤੈਰਿਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦੋਨਿਲਾਚ੍ਛੂਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕੈਰੇਕਾਦਸ਼ਭਿਃ| ਸਡ੍ਭਿਰ੍ਵਾਪੀਤਿ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੋ ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਡ੍ਭਿਃ, ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾ ਅਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਭਿਤਾਪਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਕੈਃ, ਸਮਨ੍ਵਿਤਂ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਸ਼ੋਸਾਨ੍ਵਿਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਹ੍ਨਿਮਾਂਸਬਲਕ੍ਸਯੇ ਸਤੀਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੈਰਿਤਿ ਸਰ੍ਵੈਃ ਏਕਾਦਸ਼ਭਿਃ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼, ਏਕਾਦਸ਼ਾਨਾਮਰ੍ਧਂ ਸਾਰ੍ਧਪਞ੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਕਤਮਰੂਪਸ੍ਯਾਰ੍ਧਤ੍ਵਂ ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਵਾ ਭਵਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਏਕਸ੍ਯ ਰੂਪਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸਮ੍ਭਵੇ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਰੂਪਯੋਰਰ੍ਧਯੋਰੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਡ੍ਰੂਪਮਤ੍ਰਾਰ੍ਧੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਏਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਮਾਂਸਬਲਕ੍ਸਯੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਜ੍ਯ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮਾਂਸਬਲਯੋਃ ਕ੍ਸਯੈਃ| ਕ੍ਸਯਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਮਾਂਸਕ੍ਸਯੇਸ੍ਥਿਗਣ੍ਡੋਪਸ੍ਥੋਰੁਵਕ੍ਸਃਕਕ੍ਸਾਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦਰਗ੍ਰੀਵਾਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ ਰੂਕ੍ਸਤਾ ਸਾਦੋ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਧਮਨੀਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਚ” ਇਤਿ| ਬਲਮ੍ ਓਜਃ| “ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਾਂਸਕ੍ਸਯੋ ਮੋਹਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਚ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਮਰਣਂ ਚ ਬਲਕ੍ਸਯੇ” ਇਤਿ| ਅਪਰੇ ਮਾਂਸਬਲਕ੍ਸਯੇ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਮਾਂਸਬਲਕ੍ਸਯੇ ਸਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਤੋਨ੍ਯਥੇਤਿ ਮਾਂਸਬਲਕ੍ਸਯੇਸਤੀਤਿ| ਏਤੇਨ ਬਲਮਾਂਸਾਗ੍ਨਿਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਰੂਪੋਪਿ| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਹਾਸ਼ਨਮਿਤਿ|– ਮਹਾਸ਼ਨਂ ਬਹ੍ਵਸ਼ਨਮਪਿ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਂ ਮਾਂਸਬਲਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸੀਣਮਰਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤੀਸਾਰਨਿਪੀਡਿਤਂ ਅਤੀਸਾਰਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਮਲਾਯਤ੍ਤਂ ਬਲਂ ਪੁਂਸਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਯਤ੍ਤਂ ਤੁ ਜੀਵਿਤਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤ੍ਨੇਨ ਸਂਰਕ੍ਸੇਦ੍ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣੋ ਮਲਰੇਤਸੀ” ਇਤਿ; ਸ਼ੂਨਮੁਸ੍ਕੋਦਰਂ ਸ਼ੋਫਯੁਕ੍ਤਂ ਮੁਸ੍ਕ ਉਦਰਂ ਚ ਯਸ੍ਯ ਤਂ; ਮੁਸ੍ਕਸ਼ੋਥਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਹਾਸ਼ਨਂ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਮਿਤ੍ਯੇਕਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਅਤੀਸਾਰਨਿਪੀਡਿਤਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ, ਸ਼ੂਨਮੁਸ੍ਕੋਦਰਮਿਤਿ ਤਤੀਯਮ੍| ਅਪਰਮਪਿ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮਾਹ– ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਬਹੁਮੇਹਨ੍ਤਮਿਤਿ ਕਸ੍ਟੇਨ ਬਹੁਤਰਂ ਮੇਹਨ੍ਤਂ ‘ਮਲਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਤੇਨਾਹਾਰਸ੍ਯ ਮਲਭਾਵਃ ਕਥਿਤਃ| ਯਸ੍ਯ ਚਾਤਿਸ਼ਯੋ ਮਲੋ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਮਾਂਸਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਪੁਨਰਸਾਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਇਤ੍ਥਮ੍ਭੂਤਂ ਨਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਸਹਿਤਂ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਇਹੇਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਯ ਏਕੈਕਸ਼ੋਪ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ||੮-੧੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਅਕਸ਼ਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਯਃਸ੍ਥੋਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਪਰਂ ਦਿਨਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਯਦਿ ਜੀਵਤਿ ਮਾਨਵਃ| ਸੁਭਿਸਗ੍ਭਿਰੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤਰੁਣਃ ਸ਼ੋਸਪੀਡਿਤਃ||” ਇਤਿ||੧੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਕ੍ਰਮੇਦਿਤਿ| ਉਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਅਕਸ਼ਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਯਸ੍ਥੋਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮ੍ਯ ਇਤਿ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਪਰਂ ਦਿਨਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਯਦਿ ਜੀਵਤਿ ਮਾਨਵਃ| ਸੁਭਿਸਗ੍ਭਿਰੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤਰੁਣਃ ਸ਼ੋਸਪੀਡਿਤਃ” ਇਤਿ||੧੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵ੍ਯਵਾਯਾਦਿਜਨਿਤਧਾਤੁਸ਼ੋਸਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਂ ਨਿਰਸ੍ਯਨ੍ਨਾਹ– ਵ੍ਯਵਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦੇਵਂ ਸ਼ੋਸੋ ਹਿ ਕਾਰਣੈਰ੍ਭੇਦਮਾਗਤਃ| ਨ ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ ਨਿਪਾਤਨਮ੍|| ਕ੍ਸਯਾ ਏਵ ਹਿ ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਧਾਤੁਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤਿ| ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਭਾਵੋ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਕ੍ਯ(ਸ੍ਯ)ਞ੍” ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੧੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵ੍ਯਵਾਯਾਦਿਜਨਿਤਸ਼ੋਸਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਂ ਨਿਰਸ੍ਯਨ੍ਨਾਹ– ਵ੍ਯਵਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਵਾਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾ, ਸ਼ੋਕਃ ਪੁਤ੍ਰਾਦਿਵਿਯੋਗੇਨ ਚਿਤ੍ਤੋਦ੍ਵੇਗਃ, ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਂ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ ਸ਼ਰੀਰਾਯਾਸਜਨਨਂ, ਅਧ੍ਵਾ ਦੀਰ੍ਘਮਾਰ੍ਗਾਟਨਂ, ਵ੍ਰਣਂ ਕ੍ਸਤਮ੍, ਉਰਃਕ੍ਸਤਮੁਰੋਨ੍ਤਰਭਿਘਾਤਜਨਿਤਵ੍ਰਣਮ੍| ਯਕ੍ਸ੍ਮਣੋ ਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤਿ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗੈਃ, ਨ ਤੁ ਯਕ੍ਸ੍ਮ ਵੈ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦੇਵਂ ਸ਼ੋਸੋ ਹਿ ਕਾਰਣੈਰ੍ਭੇਦਮਾਗਤਃ| ਨ ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ ਨਿਪਾਤਨਮ੍|| ਕ੍ਸਯਾ ਏਵ ਹਿ ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਧਾਤੁਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍” ਇਤਿ||੧੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵ੍ਯਵਾਯਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵ੍ਯਵਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਲਿਙ੍ਗੈਰਿਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤੈਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਵੇਦਨਾ, ਅਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮੈਥੁਨੇ, ਚਿਰਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸੇਕਃ, ਪ੍ਰਸੇਕੇ ਚਾਲ੍ਪਰਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ||੧੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵ੍ਯਵਾਯਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵ੍ਯਵਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਲਿਙ੍ਗੈਰਿਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤੈਃ “ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਵੇਦਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮੈਥੁਨੇ ਚਿਰਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸੇਕਃ, ਪ੍ਰਸੇਕੇ ਚਾਲ੍ਪਸ਼ੁਕ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚ” ਇਤਿ| ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਧਾਤਵਃ ਕ੍ਸੀਯਨ੍ਤੇ; ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵੋ ਮਜ੍ਜਾ, ਮਜ੍ਜ੍ਞੋਸ੍ਥਿ ਅਸ੍ਥ੍ਨੋ ਮੇਦਃ ਮੇਦਸੋ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਪਰਂ ਯਦਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭ੍ਯੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ||੧੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼ੋਕਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਧ੍ਯਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸ਼ੋਕਸ਼ੋਸ੍ਯਪਿ ਤਾਦਸ਼ ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਸਲਿਙ੍ਗੇਨ ਯੁਕ੍ਤਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਵਿਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਕਤੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤਿ|੧੬|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼ੋਕਸ਼ੋਸਮਾਹ– ਪ੍ਰਧ੍ਯਾਨਸ਼ੀਲਃ ਚਿਨ੍ਤਾਪਰਃ, ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਃ ਅਵਸਨ੍ਨਗਾਤ੍ਰਃ, ਤਾਦਸ਼ ਇਤਿ ਪਾਣ੍ਡੁਦੇਹਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੈਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਸਿਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ|੧੬|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਮ੍ਪਨਃ ਕਮ੍ਪਯੁਕ੍ਤਃ| ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ੍ਫੁਟਿਤਸ੍ਯ ਕਾਂਸ੍ਯਪਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਹਤਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਾਦਿਨੇਵ ਸ੍ਵਰੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਸ੍ਠੀਵਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਹੀਨਮਿਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਣਾਯ ਯਤ੍ਨੇ ਕਤੇਪਿ ਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਃਸਰਣਮ੍ | ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੂਕ੍ਸਮਲਚ੍ਛਵਿਰਿਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੂਕ੍ਸੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਮਲਚ੍ਛਵੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੧੬-੧੭||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਜਰਾਸ਼ੋਸਿਣਮਾਹ– ਜਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵੀਰ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਬਲਮੋਜੋ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਪ੍ਤਧਾਤੂਨਾਂ ਧਾਮ| ਕਮ੍ਪਨਃ ਕਮ੍ਪਯੁਕ੍ਤਃ| ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ੍ਫੁਟਿਤਸ੍ਯ ਕਾਂਸ੍ਯਪਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਾਦਿਨਾ ਹਤਸ੍ਯੇਵ ਸ੍ਵਰੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਸ੍ਠੀਵਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਹੀਨਮਿਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਣਾਯ ਬਲੇ ਕਤੇਪਿ ਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਃਸਰਣਮ੍| ਅਰੁਚਿਪੀਡਿਤ ਇਤਿ ਪੁਨਰਰੋਚਕਗ੍ਰਹਣਮਤ੍ਯਨ੍ਤਮਰੋਚਕਤਾਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਸ਼ਬ੍ਦ ਆਸ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਆਸ੍ਯਂ ਮੁਖਕੁਹਰਮ੍, ਅਕ੍ਸਿ ਲੋਚਨਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੂਕ੍ਸਮਲਚ੍ਛਵਿਰਿਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੂਕ੍ਸੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਮਲਚ੍ਛਵੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੧੬-੧੭||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਧ੍ਵਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਭਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵ ਭਰ੍ਜਿਤਸ੍ਯੇਵ ਪਰੁਸਾ ਛਵਿਃ ਵਰ੍ਣੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਭਿਜ੍ਞਃ| ਕ੍ਲੋਮ ਪਿਪਾਸਾਸ੍ਥਾਨਂ ਹਦਯੇ, ਕ੍ਲੋਮਸ੍ਥਾਨੇ ਤਾਲ੍ਵਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍||੧੮||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਧ੍ਵਸ਼ੋਸਿਣਮਾਹ– ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗ ਇਤਿ| ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਃ ਸ਼ਿਥਿਲਗਾਤ੍ਰਃ| ਸਮ੍ਭਸ੍ਟਸ੍ਯੇਵ ਭਰ੍ਜਿਤਸ੍ਯੇਵ ਛਵਿਰ੍ਵਰ੍ਣੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਗਾਤ੍ਰਾਵਯਵ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਭਿਜ੍ਞਃ ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋ ਯਸ੍ਯ ਤਥੋਕ੍ਤਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕ੍ਲੋਮਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਕ੍ਲੋਮ ਪਿਪਾਸਾਸ੍ਥਾਨਂ ਹਦਯੇ, ਕ੍ਲੋਮਸ੍ਥਾਨੇ ਤਾਲ੍ਵਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਂ ਜਰਾਸ਼ੋਸ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਸੀ ਵਾਚ੍ਯੋ ਨਾਧ੍ਵਸ਼ੋਸੀ, ਤਥਾਪ੍ਯਧ੍ਵਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਸਿਣ੍ਯਤਿਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਤ੍ਰਾਧ੍ਵਸ਼ੋਸੀ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਸਿਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵ ਕੁਤੋਧ੍ਵਸ਼ੋਸਿਣਿ ਨਾਤਿਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਤ੍ਯਮ੍, ਉਰਃਕ੍ਸਤਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮਧਿਕਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਸਿਣਿ ਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਅਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ ਏਵਾਧ੍ਵਸ਼ੋਸੀ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਦਾਵੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਚੇਤ੍– ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਤ੍| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਤਢਙਗਬਲਪਾਰੁਸ੍ਯਾਰਤਿਤੋਦਨੈਰਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ||੧੮||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਭਿਰਿਤਿ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰਧ੍ਵਸ਼ੋਸਲਕ੍ਸਣੈਃ, ਅਧ੍ਵਨੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਾਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਅਧ੍ਵਸ਼ੋਸੇਲ੍ਪਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਜੇ ਤੁ ਮਹਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ‘ਉਰਃਕ੍ਸਤਕਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸਤਵਰ੍ਜਿਤੈਃ’ ਇਤਿ ਸੁਗਮਃ ਪਾਠਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ– “ਲਿਙ੍ਗੈਰੁਰਃਕ੍ਸਤਕਤਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਤਂ ਵਿਨਾ|” ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ ਚ– ਉਰਃਕ੍ਸਤੇਨ ਵ੍ਯਾਯਾਮਭਾਰਾਧ੍ਯਯਨਦ੍ਰੁਤਯਾਨਾਦਿਹੇਤੁਨਾ ਯਃ ਕਤਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸੋਪ੍ਯੇਭਿਰੇਵਾਧ੍ਵਸ਼ੋਸਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ, ਕ੍ਸਤਂ ਕ੍ਸਤਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਨਾ| ਕ੍ਸਤਕਾਰ੍ਯਂ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਯਥਾ– “ਤਸ੍ਯੋਰਸਿ ਕ੍ਸਤੇ ਰਕ੍ਤਂ ਪੂਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ|” ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ “ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੋ ਨਰਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੧) ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਮੇਤਾਨ੍ਯੇਵ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਕ੍ਸਤੇਧਿਕਾਨਿ, ਉਰਃਕ੍ਸਤਕਾਰਣਵ੍ਯਾਯਾਮਭਾਰਾਦਿਕਤਸ਼ੋਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਯਤ੍ਤਦੇਵੋਰਃਕ੍ਸਤਕਾਰਣਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਧ੍ਵਨੋਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥਵਾ ਕ੍ਸਤਂ ਵਿਨਾ ਵ੍ਰਣਂ ਵਿਨਾ, ਉਰਃਕ੍ਸਤਨਿਮਿਤ੍ਤਭਾਰਾਧ੍ਯਯਨਾਦਿਨਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਯਃ ਕਤਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸੋਪ੍ਯੇਭਿਰੇਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਾਧ੍ਵਸ਼ੋਸਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਸਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ||੧੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੋਸਿਣੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਭਿਰਿਤਿ| ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੈਰੇਵਾਧ੍ਵਪ੍ਰਸ਼ੋਸਿਲਕ੍ਸਣੈਃ; ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਅਧ੍ਵਸ਼ੋਸੇ ਅਲ੍ਪਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਜੇ ਤੁ ਮਹਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਸ ਏਵੋਰਃਕ੍ਸਤਕਤੈਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤ’ ਇਤਿ ਸੁਗਮਃ ਪਾਠਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ– ‘ ਲਿਙ੍ਗੈਰੁਰਃਕ੍ਸਤਕਤਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਤਂ ਵਿਨਾ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ; ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ ਚ– ਉਰਃਕ੍ਸਤੇਨ ਵ੍ਯਾਯਾਮਭਾਰਾਧ੍ਯਯਨਦ੍ਰੁਤਪਸ੍ਠਯਾਨਾਦਿਹੇਤੁਨਾ ਯਃ ਕਤਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸੋਪ੍ਯੇਭਿਰੇਵਾਧ੍ਵਸ਼ੋਸਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ| ਕ੍ਸਤਂ ਵਿਨਾ ਕ੍ਸਤਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਨਾ, ਕ੍ਸਤਕਾਰ੍ਯਂ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਯਥਾ– “ਤਸ੍ਯੋਰਸਿ ਕ੍ਸਤੇ ਰਕ੍ਤਂ ਪੂਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ| “ਕਾਸਮਾਨਸ਼੍ਛਰ੍ਦਯੇਚ੍ਚ ਪੀਤਰਕ੍ਤਾਸਿਤਾਰੁਣਮ੍|| ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਵਕ੍ਸਾਃ ਸੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੂਯਨਾਤ੍ਪਰਿਤਾਮ੍ਯਤਿ|| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਵਦਨੋ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੋ ਨਰਃ” ਇਤਿ||੧੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਾਰਣਤ੍ਰਯੇਣ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਸਿਣਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਦਨਾ ਵ੍ਰਣਵੇਦਨਾਃ, ਤਾਭਿਰ੍ਭਯਸ਼ੋਕਵਨ੍ਮਨਃਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਦੇਵ ਸ਼ੋਸਃ| ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਮ ਇਤਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਿਕਸ੍ਤਮਪ੍, ਯਥਾ “ਯੁਧਿਸ੍ਠਿਰਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਃ ਕੁਰੂਣਾਮ੍|” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੇਸ੍ਠਨੈਵਾਤਿਸ਼ਾਯਿਕਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤਮਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਯਾਪ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾਸਾਧ੍ਯਤਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਸਤਿ “ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਸਿਣਾਮ੍| ਬਂਹਣੀਯੋ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੈਵੋਕ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਪ੍ਰਬਲਸ਼ੋਸੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਂ, ਨਾਤਿਪ੍ਰਬਲੇ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਾਨਮਿਤਿ ਸਮਰ੍ਥਨੀਯਮ੍| ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤੁ ‘ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਮਃ ਸ੍ਮਤਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ “ਯਾਪ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤਮਸ੍ਤੁ ਸਃ” ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਬਂਹਣਵਿਧੇਰਭਿਧਾਨਾਦਿਤਿ||੨੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਸਿਣਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਾਤਿਸ੍ਰੁਤੇਃ, ਵੇਦਨਾਃ ਵ੍ਰਣਵੇਦਨਾਃ, ਤਾਭਿਰਪਿ ਭਯਸ਼ੋਕਵਨ੍ਮਨਃਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਾਦੇਵ ਸ਼ੋਸਃ; ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਮਃ, ਅਥ ਵਾ ਯਾਪ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਅਸਾਧ੍ਯਤਮਃ; ਅਸਾਧ੍ਯਤਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਂ ਸਤਿ “ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਸਿਣਾਮ੍| ਬਂਹਣੀਯੋ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ” ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੈਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਪ੍ਰਬਲਸ਼ੋਸੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਂ, ਨਾਤਿਪ੍ਰਬਲੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਾਨਮਿਤਿ||੨੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼ੋਸਨਿਦਾਨੇਨੈਵ ਸਾਹਸਾਦਿਨਾ ਉਰਃਕ੍ਸਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍, ਉਰਃਕ੍ਸਤੇਨਾਪਿ ਸ਼ੋਸਸਮ੍ਭਵਾਤ੍, ਸ਼ੋਸਾਧਿਕਾਰੇ ਸਨਿਦਾਨਮੁਰਃਕ੍ਸਤਮਾਹ– ਧਨੁਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਆਯਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ‘ਨਰਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ‘ਆਯਮ੍ਯਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਯਮਾਣਹਦਯਸ੍ਯ| ਦਮ੍ਯਂ ਦਮਨਾਰ੍ਹਂ ਵਸਾਦਿਕਮੇਵ ਬਲਵਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਂ ਵਾ ਗਜੋਸ੍ਟ੍ਰਾਦਿਕਂ, ਨਿਗਹ੍ਣਤਃ ਵਿਧਾਰਯਤਃ| ਸ਼ਿਲਾ ਦੀਰ੍ਘਸ਼ਿਲਾ, ਅਸ਼੍ਮਾ ਤਦਿਤਰਪ੍ਰਸ੍ਤਰਖਣ੍ਡਃ, ਨਿਰ੍ਘਾਤੋਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕਿਂਵਾ ਨਿਰ੍ਘਾਤਃ ਸ਼ਿਲਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰੇਰਣਵਿਸ਼ੇਸੋਤਿਬਲਸਮ੍ਪਾਦਿਤਃ| ਨਿਘ੍ਨਤਃ ਪਰਾਨ੍ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨ੍ ਤਾਡਯਤਃ| ਅਧੀਯਾਨਸ੍ਯ ਪਠਤਃ| ਮਹਾਨਦੀਸ੍ਤਰਤ ਇਤਿ ‘ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍| ਤਥਾਨ੍ਯੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਰੂਰੈਰ੍ਮਲ੍ਲਯੁਦ੍ਧਾਦਿਭਿਰਭ੍ਯਾਹਤਸ੍ਯ, ਕ੍ਰੂਰੈਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੂਰੈਰਿਤਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਭਿਰਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਏਸਾਂ ਕਾਰਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਖਿਲਦੇਹਸ੍ਯਾਯਾਸਕਰਂ, ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਰਸ ਏਵੇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਉਰਃਕ੍ਸਤਲਕ੍ਸਣਃ; ਅਥਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਯੁਃ, ‘ਦੋਸਾ ਅਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਨ੍ਤ’ ਇਤ੍ਯਾਗਮਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਉਰੋ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ ਭਜ੍ਯਤ ਇਵ, ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਦਾਰ੍ਯਤੇ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਵ; ‘ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਸਙ੍ਗਤਂ, ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਤ੍ ਟੀਕਾਕਾਰੈਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਬਲਂ ਮਾਂਸੋਪਚਯਃ| ‘ਵਿਡ੍ਭੇਦੋਗ੍ਨਿਵਧਾਦਪਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਅਗ੍ਨਿਵਧਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਵਿਨਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਵਧਾਦ੍ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਦੁਸ੍ਟੋ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਃ; ਤਦੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਸ਼੍ਯਾਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਗ੍ਰਥਿਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲਃ, ‘ਵਿਬਦ੍ਧ’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਸ ਪੁਰੁਸਃ, ਕ੍ਸਤੀ ਉਰਃਕ੍ਸਤਵਾਨ੍, ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਧਾਤੁਸ਼ੋਸਮਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਕ੍ਸਤਾਦੇਵ ਕ੍ਸੀਯਤੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾਦਿਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੋਃ ਕ੍ਸਯਾਦਪੀਤ੍ਯਾਹ– ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੧-੨੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਨਿਦਾਨਮੁਰਃਕ੍ਸਤਮਾਹ– ਧਨੁਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਸ੍ਯਤਃ ਆਯਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ, ‘ਨਰਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ‘ਆਯਮ੍ਯਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਮਾਣਹਦਯਸ੍ਯ| ਦਮ੍ਯਂ ਦਮਨਾਰ੍ਹਂ ਵਸਾਦਿਕਮੇਵ ਬਲਵਤ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਥਵਾ ਗਜੋਸ੍ਟ੍ਰਾਦਿਕਂ; ਨਿਗਹ੍ਣਤੋ ਵਿਧਾਰਯਤਃ| ਸ਼ਿਲਾ ਦੀਰ੍ਘਪਾਸਾਣਃ; ਅਸ਼੍ਮ ਤਦਿਤਰਪ੍ਰਸ੍ਤਰਖਣ੍ਡਃ, ਨਿਰ੍ਘਾਤੋਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕਿਂ ਵਾ ਸ਼ਿਲਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰੇਰਣਵਿਸ਼ੇਸੋਤਿਬਲਸਮ੍ਪਾਦਿਤਃ| ਤਾਨ੍ ਕ੍ਸਿਪਤਃ| ਪਰਾਨ੍ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨ੍| ਅਧੀਯਾਨਸ੍ਯ ਉਚ੍ਚੈਃ ਪਠਤਃ| ਦੂਰਂ ਵਾ ਵ੍ਰਜਤੋ ਦ੍ਰੁਤਮਿਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਦੂਰਂ ਗਚ੍ਛਤਃ| ਮਹਾਨਦੀਂ ਤਰਤਃ ‘ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਤਿਨਤ੍ਯਤਃ| ਅਨ੍ਯੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਰੂਰੈਰਿਤਿ ਮਲ੍ਲਯੁਦ੍ਧਾਦਿਭਿਰਭ੍ਯਾਹਤਸ੍ਯ, ਸ਼ੂਰੈਰਿਤਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਭਿਰਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਵਿਕ੍ਸਤੇ ਵਿਦਾਰਿਤੇ, ਵਕ੍ਸਸਿ ਹਦਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਉਰਃਕ੍ਸਤਲਕ੍ਸਣਃ, ਅਥਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਯੁਃ, ਦੋਸਾ ਅਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਗਮਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਬਲਵਾਨ੍ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ ਉਤ੍ਕਟ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਉਰਃਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵੇਪਰਮਪਿ ਕਾਰਣਮਾਹ– ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੂਕ੍ਸਂ ਚਣਕਾਦਿਃ, ਅਲ੍ਪਂ ਸ੍ਤੋਕਂ, ਪ੍ਰਮਿਤਮਕਾਲਭੋਜਨਮ੍| ਉਰੋ ਵਿਰੁਜ੍ਯਤੇ ਰੁਜ੍ਯਤ ਇਵ ਭਿਦ੍ਯਤ ਇਵ ਸ਼ੂਲੇਨ, ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕ੍ਰਿਯਤ, ਇਵ ‘ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਬਲਂ ਮਾਂਸੋਪਚਯਲਕ੍ਸਣਂ, ਵਰ੍ਣੋ ਗੌਰਾਦਿਃ, ਵ੍ਯਥਾ ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ, ਮਨੋਦੈਨ੍ਯਂ ਮਨੋਗ੍ਲਾਨਿਃ, ਅਗ੍ਨਿਵਧੋਗ੍ਨ੍ਯਭਾਵਃ, ‘ਵਿਡ੍ਭੇਦੋਗ੍ਨਿਵਧਾਦਪਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ– ਅਗ੍ਨਿਵਧਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵਾਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਵਿਨਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਵਧਾਤ੍ ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਦੁਸ੍ਟੋ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਃ, ਵਿਗ੍ਰਥਿਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲਃ, ਵਿਨਿਬਦ੍ਧ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਕਫਃ ਸਾਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ ਰੁਧਿਰਯੁਕ੍ਤਂ ਕਫਂ ਸ੍ਠੀਵਤੇ, ‘ਸਾਸ੍ਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸਾਨ੍ਦ੍ਰ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੋ ਘਨਃ| ਏਭਿਃ ਕਾਰਣੈਃ, ਸਕ੍ਸਤਃ ਕ੍ਸਤਵਾਨ੍; ‘ਸ ਤਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸ ਪੁਰੁਸਃ, ਤਤ ਉਰਃਕ੍ਸਤਾਤ੍; ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਧਾਤੁਸ਼ੋਸਮਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਕ੍ਸਤਾਦੇਵ ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾਦਿਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੋਃ ਕ੍ਸਯਾਦਪਿ||੨੧-੨੮||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਪ੍ਰਕਟਮ੍||੨੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਯੋਰਸਾਧਾਰਣਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਦਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਪ੍ਰਕਟਮ੍||੨੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਯੋਰਸਾਧਾਰਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਰੋਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਕਾਸਃ; ਸ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਕ੍ਤੋ ਦੁਸ੍ਟਸ਼੍ਯਾਵਾਦਿਕਫਸਂਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ; ਕਿਂਵਾ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕ ਉਦ੍ਭੂਤਃ| ਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਛੇਦਃ| ਕ੍ਸੀਣੇ ਇਤਿ ਕ੍ਸਯੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਆਲੋਹਿਤਮੂਤ੍ਰਤਾ||੩੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਯੋਰਸਾਧਾਰਣਮਾਹ– ਉਰੋਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤੇ ਉਰਃਕ੍ਸਤੇ| ਕਾਸੋ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਕਾਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਅਧਿਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਰੂਪਮਾਹ– ਕ੍ਸਯ ਇਤਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੋਃ ਕ੍ਸਯੇ ਤੁ ਸਰਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਾਦਿਰੁਪਦ੍ਰਵਃ| ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਃ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਕਾਸ ਇਤਿ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਲਕ੍ਸਣੇ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੩੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਯੋਃ ਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਲ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਰਃਕ੍ਸਤੇ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਲ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯ ਅਲ੍ਪਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ||੩੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਵਾਚਸ੍ਪਤਿਕਤੇ ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣੇ ਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਰਾਜ੍ਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍||੧੦||