૧૦. રાજયક્ષ્મક્ષતક્ષીણનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રાજયક્ષ્મરૂપેષુ પિત્તાદ્રક્તસ્ય ચાગમ ઇતિ વચનાદ્રક્તપિત્તાનન્તરં યક્ષ્મનિદાનમ્| ચિકિત્સોપયોગિવિપ્રકૃષ્ટં કારણં ચતુર્વિધમાહ– વેગરોધાદિત્યાદિ| વેગોઽત્ર વાતમૂત્રપુરીષાણાં, ન તુ ન વેગાન્ધારણીયોક્તાનાં જૃમ્ભાદીનાં સર્વેષામ્| યદુક્તં ચરકે– “હ્રીમત્ત્વાદ્વા ઘૃણિત્વાદ્વા ભયાદ્વા વેગમાગતમ્| વાતમૂત્રપુરીષાણાં નિગૃહ્ણાતિ યદા નરઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇત્યાદિ| ક્ષયાદિતિ ક્ષીયતે અનેનેતિ ક્ષયઃ, તેનાતિવ્યવાયાનશનેર્ષ્યાવિષાદાદયો ધાતુક્ષયહેતવો ગૃહ્યન્તે| સાહસાદિતિ સાહસં બલવદ્વિગ્રહાદિરુરઃક્ષતહેતુત્વેન કારણમ્| વિષમાશનાદિ સુશ્રુતોક્તદ્વાદશાશનપ્રવિચારવ્યતિરેકેણોપયોગઃ, તસ્ય શીઘ્રં સ્રોતોરોધકત્વાત્| ઉક્તં હિ ચરકે– “વિવિધાન્યન્નપાનાનિ વૈષમ્યેણ સમશ્નતામ્| જનયન્ત્યામયાન્ ઘોરાન્ વિષમા મારુતાદયઃ|| રુદ્ધ્વા સ્રોતાંસિ ધાતૂનાં વૈષમ્યાદ્વિષમં ગતાઃ| દોષા રોગાય કલ્પન્તે પુષ્યન્તિ નચ ધાતવઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| ત્રિદોષ ઇતિ મિલિતત્રિદોષજ એક એવ, નતુ કારણભેદાદનેકઃ| યદાહ સુશ્રુતઃ– “એક એવ મતઃ શોષઃ સન્નિપાતાત્મકો યતઃ| ઉદ્રેકાત્તત્ર લિઙ્ગાનિ દોષાણાં નિપતન્તિ હિ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇતિ| નનુ, વેગરોધાદયો વાતં પ્રકોપયન્તિ, તજ્જનિતો યક્ષ્મા કથં ત્રિદોષજ ઇતિ ચેત્? ઉચ્યતે– વાતપ્રકોપાદેવાગ્નિદુષ્ટ્યા કફપિત્તયોરપિ પ્રકોપ ઇત્યાહુઃ| હેતુચતુષ્ટયાદિત્યનેનાસઙ્ખ્યેયા અપિ હેતવ ઉક્તચતુષ્ટયેઽન્તર્ભવન્તીતિ દર્શયતિ| શોષાદિનાનાશબ્દવાચ્યત્વેન ચાસ્ય સુશ્રુતેઽન્વયમકાર્ષીત્| યથા– “સંશોષણાદ્રસાદીનાં શોષ ઇત્યભિધીયતે| ક્રિયાક્ષયકરત્વાચ્ચ ક્ષય ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ|| રાજ્ઞશ્ચન્દ્રમસો યસ્માદભૂદેષ કિલામયઃ| તસ્માત્તં રાજયક્ષ્મેતિ કેચિદાહુર્મનીષિણઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇતિ| વાગ્ભટે તુ– “યક્ષ્મણાં રાજા રાજયક્ષ્મા” ઇત્યુક્તમ્ | “રાજદન્તાદિષુ પરમ્” ઇતિ ઉપસર્જનસ્ય યક્ષ્મશબ્દસ્ય પરનિપાતઃ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રાજયક્ષ્મરૂપેષુ ‘પિત્તાદ્રક્તસ્ય ચાગમ’ ઇતિ વચનાદ્રક્તપિત્તનિદાનાનન્તરં રાજયક્ષ્મનિદાનારમ્ભઃ| ચિકિત્સોપયોગિવિપ્રકૃષ્ટં કારણચતુષ્ટયમાહ– વેગેત્યાદિ| વેગોઽત્ર વાતમૂત્રપુરીષાદીનાં ન તુ જૃમ્ભાદીનાં સર્વેષાં, યદુક્તં ચરકે– “હ્રીમત્ત્વાદ્વા ઘૃણિત્વાદ્વા ભયાદ્વા વેગમાગતમ્| વાતમૂત્રપુરીષાણાં નિગૃહ્ણાતિ યદા નરઃ” ઇત્યાદિ| ક્ષયો ધાતુક્ષયઃ| સ ચ વ્યવાયાનશનાસૃક્સ્રાવોપવાસાદિભિરનેકકારણૈર્જાયતે| સાહસાદિતિ સાહસો બલવદ્વિગ્રહાદિઃ| વિષમાશનાદિતિ “બહુસ્તોકમકાલે વા જ્ઞેયં તદ્વિષમાશનમ્” ઇતિ| તસ્ય શીઘ્રં સ્રોતોરોધકત્વાત્| ઉક્તં ચ ચરકે– “વિવિધાન્યન્નપાનાનિ વૈષમ્યેણ સમશ્નતઃ| જનયન્ત્યામયાન્ ઘોરાન્વિષમાન્મારુતાદયઃ|| રુદ્ધ્વા સ્રોતાંસિ ધાતૂનાં વૈષમ્યાદ્વિષસઙ્ગતાઃ| દોષા રોગાય જાયન્તે ન પુષ્યન્તિ ચ ધાતવઃ|” ઇતિ| ત્રિદોષ ઇતિ મિલિતત્રિદોષજનિત એક એવ, ન ચ કારણભેદાદનેકઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “એક એવ મતઃ શોષઃ સન્નિપાતાત્મકો યતઃ| ઉદ્રેકાત્તત્ર લિઙ્ગાનિ દોષાણાં નિપતન્તિ હિ” ઇતિ| અસઙ્ખ્યેયા અપિ હેતવ ઉક્તચતુષ્ટયે એવાન્તર્ભાવન્તીતિ દર્શયતિ| અસ્ય શોષાદિનાનાશબ્દવાચ્યત્વેન સઞ્જ્ઞાં સ્વયમેવાકાર્ષીત્સુશ્રુતઃ| યથા– “સંશોષણાદ્રસાદીનાં શોષ ઇત્યભિધીયતે| ક્રિયાક્ષયકરત્વાચ્ચ ક્ષય ઇત્યુચ્યતે પુનઃ|| રાજ્ઞશ્ચન્દ્રમસો યસ્માદભૂદેષ કિલામયઃ| તસ્માત્તં રાજયક્ષ્મેતિ કેચિદાહુર્મનીષિણઃ” ઇતિ| તન્ત્રાન્તરેઽપિ કારણચતુષ્ટયમુક્તમ્– “અયથાબલમારમ્ભો વેગસન્ધારણં ક્ષયઃ| યક્ષ્મણઃ કારણં વિદ્યાચ્ચતુર્થં વિષમાશનમ્” ઇતિ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ન કેવલં ધાતુક્ષયમાત્રાદેવ યક્ષ્મા ભવતિ, અપિ તુ , રસાદિવહસ્રોતોનિરોધાદિભિરપીતિ દર્શયિતું વિશિષ્ટાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– કફેત્યાદિ| યદા ત્વેવં ન સ્યાત્, તદા ધાતુક્ષય એવ રોગો ન તુ યક્ષ્મા| કફઃ પ્રધાનં યેષામનિલાદીનાં દોષાણાં તે તથા| નનુ, દોષૈરિત્યનેન દોષત્રયમુચ્યતે, કફસ્ય વિશેષણત્વેનોપાત્તત્વાત્, કથં તસ્યૈવાન્યપદાર્થવાચ્યતા? ઉચ્યતે– સ્વાવયવેન વિગ્રહઃ, સમુદાયઃ સમાસાર્થઃ; યથા– બહુવૃક્ષં વનમિતિ; સમાધાનવિસ્તરસ્તુ સુશ્રુતે જેજ્જટે દ્રષ્ટવ્યઃ| કફપ્રધાનતા ચ વેગરોધાદિકુપિતવાતવિપ્લુતાગ્નિમાન્દ્યાદિના બોદ્ધવ્યા| રસવર્ત્મસુ રસવહધમનીષુ, અત્રાદિશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ| તેન રક્તાદિવહસ્રોતોરોધોઽપિ બોધ્યઃ| અથવા રસકારણતયા રક્તાદીનાં રસદુષ્ટ્યૈવ રક્તાદિદુષ્ટિરિતિ કાર્તિકઃ| ઇદમત્ર સૂચિતમ્– યન્માર્ગરોધાત્ હૃદયસ્થો રસસ્તત્રૈવાવસ્થિતો વિકૃતો મુખેન નિઃસરતિ| યદાહ ચરકઃ– “રસઃ સ્રોતઃસુ રુદ્ધેષુ સ્વસ્થાનસ્થો વિદહ્યતે| સ ઊર્ધ્વં કાસવેગેન બહુરૂપઃ પ્રવર્તતે||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| એતેનાનુલોમક્ષયો દર્શિતઃ, કારણભૂતરસધાતુક્ષયે સતિ રક્તાદીનાં રસકાર્યાણાં પોષકાભાવેન ક્ષીયમાણત્વાત્| પ્રતિલોમક્ષયં દર્શયિતુમાહ– અતિવ્યવાયિનો વેત્યાદિ| રેતસિ ક્ષીણે સત્યનન્તરાઃ સમીપગા ધાતવઃ ક્ષીયન્તે, તદ્યથા– શુક્રે ક્ષીણે મજ્જા ક્ષીયતે, મજ્જનિ ક્ષીણેઽસ્થિ, એવં પૂર્વઃ પૂર્વઃ ધાતુઃ| નનુ, કાર્યભૂતસ્ય શુક્રસ્ય ક્ષયાત્ કથં કારણભૂતાનાં ધાતૂનાં ક્ષય ઇતિ ચેત્? ઉચ્યતે– શુક્રક્ષયાદ્વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ| યદુક્તમ્– “વાયોર્ધાતુક્ષયાત્ કોપો માર્ગસ્યાવરણેન ચ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇતિ| સ વાયુઃ સાન્નિધ્યાન્મજ્જાનં શોષયતિ, એવં પૂર્વપૂર્વધાતૂન્| દૃષ્ટં ચ પ્રત્યાસત્ત્યાઽપિ કાર્યજનનં; યથા– અગ્નિસન્તપ્તાયોગોલકસન્નિધાનાદાર્દ્રભૂભાગસ્યાપિ શોષઃ| તથાચ રસસઞ્ચારપક્ષે સુશ્રુતવચનમ્– “પૂર્વઃ પૂર્વોઽતિવૃદ્ધત્વાદ્વર્ધયેદ્ધિ પરમ્પરમ્| તસ્માદતિપ્રવૃદ્ધાનાં ધાતૂનાં હ્રાસનં હિતમ્||” (સુ. સૂ. અ. ૧૫) ઇતિ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય વિશિષ્ટાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– કફેત્યાદિ| કફઃ પ્રધાનં યેષામનિલાદિદોષાણાં તૈસ્તથા| નનુ દોષૈરિતિ બહુત્વેન દોષત્રયમુચ્યતે, તત્કથં કફસ્ય પ્રધાનતા? ઉચ્યતે– તસ્ય પ્રધાનતા ચ વેગરોધાદિક્ષુભિતવાતવિપ્લુતાગ્નિમાન્દ્યાદિના બોદ્ધવ્યા| રસવર્ત્મસુ રસવહધમનીષુ| અત્રાદિશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન રક્તાદિવહસ્રોતોઽપિ બોદ્ધવ્યમ્| અથવા રસકારણતયા રક્તાદીનાં રસદુષ્ટ્યૈવ રક્તાદિદુષ્ટિરિતિ કાર્તિકઃ| ઇદમત્ર સૂચિતમ્– યન્માર્ગાવરોધાદ્ધૃદયસ્થો રસો વિદહ્યતે, તત્રૈવાવસ્થિતો વિકૃતિબહુલપિચ્છિલવિસ્રહરિતપીતશ્વેતકાસવેગેન મુખમાર્ગેણ નિઃસરતિ| યદુક્તં ચરકે– “રસઃ સ્રોતઃસુ રુદ્ધેષુ સ્વસ્થાનસ્થો વિદહ્યતે| સ ઊર્ધ્વં કાસવેગેન બહુરૂપઃ પ્રવર્તતે” ઇતિ| એતેનાનુલોમક્ષયો દર્શિતઃ| કારણભૂતરસધાતુક્ષયે સતિ રક્તાદીનાં રસકાર્યાણાં પોષકાભાવેન ક્ષીયમાણત્વાત્| પ્રતિલોમક્ષયં દર્શયન્નાહ– અતીત્યાદિ| અતિવ્યવાયિનઃ અત્યર્થં ગ્રામ્યધર્મસેવિનઃ| યદિ સ્ત્રીભ્યો ન નિવર્તતે તદા ક્ષીણે રેતસિ ક્ષીયમાણે શુક્રે અનન્તરાઃ સમીપસ્થા ધાતવઃ ક્ષીયન્તે, તદ્યથા– શુક્રે ક્ષીણે મજ્જા ક્ષીયતે, મજ્જનિ ક્ષીયમાણેઽસ્થિ, એવં પૂર્વં પૂર્વમ્| નનુ, રસવર્ત્મરોધાત્ રસો ન રક્તસ્ય બૃંહણાયાલં, રક્તાપચયાન્માંસસ્યાપચય ઇત્યાદિપૂર્વપૂર્વધાતુક્ષીણતયા શુક્રક્ષયો યુક્તઃ, કાર્યભૂતશુક્રક્ષયે પૂર્વધાતૂનાં કથં ક્ષયઃ? ઉચ્યતે, શુક્રક્ષયાદ્વાયુઃ કુપ્યતિ; યદુક્તમ્– “વાયોર્ધાતુક્ષયાત્કોપો માર્ગસ્યાવરણેન ચ” ઇતિ| સ વાયુઃ સાન્નિધ્યાત્ મજ્જાનં શોષયતિ, એવં પૂર્વપૂર્વધાતૂન્| દૃષ્ટં ચ પ્રત્યાસન્નતયા કાર્યજનકત્વમ્| યથાઽગ્નિસન્તપ્તાયોગોલકસન્નિધાનાદાર્દ્રભૂભાગસ્ય શોષઃ, યથા ચ મહાજલાધારપરિક્ષયે તત્ર પ્રવિશતાં જલાશયાનાં પરિક્ષયઃ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– શ્વાસેત્યાદિ| સંસ્રવઃ ષ્ઠીવનમ્| પીનસઃ પ્રતિશ્યાયઃ| માંસપરો માંસભોજનેચ્છુઃ| રિરંસુઃ સ્ત્રિયં રન્તુમિચ્છુઃ; એતચ્ચ વ્યાધિમહિમ્ના મનોદોષાત્| તથા સ્વપ્નેષુ કાકાદિવાહનં ચ પૂર્વરૂપમેવ| શલ્લકી ‘ શરારુ’ ઇતિ ખ્યાતા, નીલકણ્ઠો મયૂરઃ| વિજલા નિર્જલાઃ| દવો વનાગ્નિઃ| અર્દિતાન્ અભિભૂતાન્| ચકારાત્તૃણકેશનિપાતાદયો દ્રષ્ટવ્યાઃ| યદુક્તં ચરકે– “પૂર્વરૂપં પ્રતિશ્યાયો દૌર્બલ્યં દોષદર્શનમ્| અદોષેષ્વપિ ભાવેષુ કાયે બીભત્સદર્શનમ્|| ઘૃણિત્વમશ્નતશ્ચાપિ બલમાંસપરિક્ષયઃ| સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા પ્રિયતા ચાવગુણ્ઠને|| મક્ષિકાઘુણકેશાનાં તૃણાનાં પતનાનિ ચ| પ્રાયોઽન્નપાને, કેશાનાં નખાનાં ચાતિવર્ધનમ્|| પતત્ત્રિભિઃ પતઙ્ગૈશ્ચ શ્વાપદૈશ્ચાભિધર્ષણમ્|| ” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| તત્ર શ્વાપદા વ્યાઘ્રાદયઃ||૩-૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– શ્વાસેત્યાદિ| ભવિષ્યતિ ઉત્પદ્યમાને શોષે શ્વાસાદયો ભવન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| અઙ્ગસાદોઽઙ્ગગ્લાનિઃ| કફસંસ્રવઃ કફષ્ઠીવનં, મદો ધત્તૂરફલભક્ષણાદિવ મનોમોહઃ, પીનસઃ પ્રતિશ્યાયઃ, ‘કાસહિક્કા’ ઇતિસ્થાનેઽન્યે ‘પાણ્ડુનિદ્રા’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર પાણ્ડુઃ પાણ્ડુદેહચ્છવિઃ| સ ચ પુરુષઃ શુક્લનયનો ભવતિ| માંસપરો માંસભક્ષણકામઃ| રિરંસુઃ સ્ત્રિયં રન્તુમિચ્છુઃ, એતચ્ચ વ્યાધિમહિમ્ના મનોદોષાદ્બોદ્ધવ્યમ્| તથા સ્વપ્ને કાકાદિવાહનં ચ પૂર્વરૂપમેવ, શલ્લકી ગોધાનુકારી વજ્રશકલી ‘સેલ્લક’ ઇતિ વિખ્યાતઃ, નીલકણ્ઠો મયૂરઃ, કૃકલાસઃ સરટઃ ‘ગિરગિટ’ ઇતિ પૂર્વદેશીયા ભાષન્તે; એતે તં વાહનીભૂય વહન્તિ| વિજલા નિર્જલાઃ| પવનો વાયુઃ, દવો દાવાગ્નિઃ, અર્દિતાન્ અભિભૂતાન્| ચકારાત્ કેશતૃણાદિનિપાતાદયો ભોજને ગ્રાહ્યાઃ| યદુક્તં ચરકે– “પૂર્વરૂપં પ્રતિશ્યાયો દૌર્બલ્યં દોષદર્શનમ્| અદોષેષ્વપિ ભાવેષુ કાયે બીભત્સદર્શનમ્|| ઘૃણિત્વમશ્ચાપિ બલમાંસપરિક્ષયઃ| સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા પ્રિયતા ચાવગુણ્ઠને|| મક્ષિકાઘુણકેશાનાં તૃણાનાં પતનાનિ ચ| પ્રાયોઽન્નપાને કેશાનાં નખાનાં ચાભિવર્ધનમ્|| પતત્ત્રિભિઃ પતઙ્ગશ્ચ શ્વાપદૈશ્ચાપિ ઘર્ષણમ્| સ્વપ્ને કેશાસ્થિરાશીનાં ભસ્મનશ્ચાધિરોહણમ્|| જલાશયાનાં શૈલાનાં વનાનાં જ્યોતિષામપિ| શુષ્કતાં ક્ષીયમાણાનાં પતતાં ચાપિ દર્શનમ્| પ્રાગ્રૂપં બહુરૂપસ્ય તજ્જ્ઞેયં રાજયક્ષ્મણઃ||” ઇતિ| અત્ર શ્વાપદા વ્યાઘ્રાદયઃ||૩-૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્રિરૂપસમ્પન્નમાહ– અંસેત્યાદિ| અંસપાર્શ્વયોરભિતાપઃ પીડા, અંસો ભુજસ્યોપરિભાગઃ, અભિતાપત્વેનૈકં રૂપમ્, એવં સન્તાપેઽપિ વાચ્યમ્| કરપાદયોરિત્યત્ર પ્રાણ્યઙ્ગત્વાદેકવદ્ભાવં મન્યમાનાઃ કાશ્મીરાઃ– ‘તાપઃ પાદકરસ્ય ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, ‘કરપાદિકઃ’ ઇતિ ચ પાઠાન્તરમ્| એતત્ત્રયં પ્રાયોભાવિત્વેન ચરકેણોક્તં, તેનૈકાદશરૂપેષુ મધ્યેઽન્યદપિ ત્રયં બોધ્યમ્| તથાચ ભોજઃ– “કાસો જ્વરો રક્તપિત્તં ત્રિરૂપે રાજયક્ષ્મણિ|” ઇતિ| અન્યે ત્વાહુઃ– રાજયક્ષ્મણિ યો જ્વરસ્તસ્યૈતલ્લક્ષણમિતિ; જેજ્જટસ્તુ ત્રિરૂપસમ્પત્તિમેવ વ્યાખ્યાતવાન્||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્રિરૂપસમ્પત્તિં દર્શયન્નાહ– અંસેત્યાદિ| અંસપાર્શ્વયોરભિતાપઃ પીડા, અંસો ભુજસ્યોપરિભાગઃ| કરપાદયોરિત્યત્ર પ્રાણ્યઙ્ગત્વેનૈકવદ્ભાવં મન્યમાનાઃ કાશ્મીરાઃ ‘તાપઃ પાદકરસ્ય ચ’ ઇતિ પઠન્તિ; ‘સન્તાપઃ કરપાદાદિકઃ’ ઇત્યપરે| એતત્ત્રયં પ્રાયોભાવિત્વેન ચરકેણોક્તમ્||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીં તસ્યૈવ ષડ્રૂપાણિ દર્શયિતુમાહ– ભક્તેત્યાદિ|૬|

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રાજયક્ષ્મણસ્ત્રૈદોષિકસ્યૈકાદશરૂપાણિ વિભજ્ય વ્યાધિપ્રભાવાજ્જાયન્તે, નતુ સન્નિપાતજ્વરલિઙ્ગવત્ સર્વદોષૈઃ સર્વાણીત્યાહ– સ્વરભેદોઽનિલાદિત્યાદિ| શૂલમંસપાર્શ્વયોરેવ, અંસપાર્શ્વયોઃ સઙ્કોચ એક એવ ગણનીયઃ| અભક્તચ્છન્દો ભક્તારુચિઃ| કણ્ઠસ્યોદ્ધ્વંસઃ કણ્ઠભેદઃ; ‘ઉત્કાસિકા’ ઇતિ કાર્તિકઃ||૬-૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દોષભેદેનૈકાદશરૂપાણિ દર્શયન્નાહ– સ્વરેત્યાદિ| શૂલમ્ અંસપાર્શ્વયોઃ સઙ્કોચ એક એવ| અપરે ‘સંલોચ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર સંલોચો લુઞ્ચિતમિવ અંસયોઃ પાર્શ્વયોશ્ચ, તેનૈવં ત્રીણિ; જ્વરાદીનિ ચત્વારિ પિત્તેન; શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વં કફેનેતિ શેષઃ, અભક્તચ્છન્દો ભોજને અશ્રદ્ધા, કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસઃ કણ્ઠભઙ્ગઃ, ઉદ્ધ્વંસ ઉત્કારિફેતિ કાર્તિકઃ, એવં ચત્વારિ કફેન; એવમેકાદશરૂપાણિ; એવં ષડ્રૂપાણ્યપિ વાતાદિભેદેન જ્ઞેયાનિ||૬-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– એકાદશભિરિત્યાદિ| એકાદશભિરેભિરિતિ સ્વરભેદાદિભિઃ કણ્ઠોદ્ધ્વંસાન્તૈઃ| ષડ્ભિરિતિ સુશ્રુતેન ષડ્રૂપાણિ પઠિતાનિ “ભક્તદ્વેષો જ્વરઃ શ્વાસઃ કાસઃ શોણિતદર્શનમ્| સ્વરભેદશ્ચ જાયેત ષડ્રૂપં રાજયક્ષ્મણિ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇતિ| “કાસાતિસારપાર્શ્વાર્તિસ્વરભેદારુચિજ્વરૈઃ” ઇતિ તુ કસ્યચિત્તન્ત્રસ્ય ષડ્રૂપાણિ માધવકરેણ લિખિતાનીતિ| એતાનિ ચૈકાદશ રૂપાણિ પ્રાયોભાવિત્વાદુક્તાનિ, અન્યતમરૂપપરિહારાત્; રૂપાન્તરયોગેઽપ્યેકાદશત્વં ષટ્ત્વં ચ સ્યાદેવ, તથાહિ ચરકો નિદાને એકાદશરૂપાણિ પઠિત્વા ચિકિત્સિતેઽપિ વેગરોધાદિકારણચતુષ્ટયજે પ્રતિકારણં ચતુર્ધા એકાદશરૂપાણિ પઠિતવાન્| યથા– “કાસોંઽસતાપો વૈસ્વર્યં જ્વરઃ પાર્શ્વશિરોરુજા| છર્દનં રક્તકફયોઃ શ્વાસો વર્ચોગ્રહોઽરુચિઃ|| રૂપાણ્યેકાદશૈતાનિ, યક્ષ્મણિ ષડિમાનિ ચ| કાસો જ્વરઃ પાર્શ્વશૂલં સ્વરવર્ચોગ્રહોઽરુચિઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| એકાદશવચનેનૈવં બોધયતિ– સમ્પૂર્ણે યક્ષ્મણ્યેકાદશૈવ રૂપાણિ ભવન્તીતિ| જહ્યાદિતિ ‘ બલમાંસક્ષતે સતિ’ ઇતિ શેષઃ| તથાચ ચરકઃ– “વાતવ્યાધિરપસ્મારી કુષ્ઠી બ્રધ્ની ચિરજ્વરી| ગુલ્મી ચ મધુમેહી ચ રાજયક્ષ્મી ચ યો નરઃ|| અચિકિત્સ્યા ભવન્ત્યેતે બલમાંસપરિક્ષયાત્| સ્વલ્પેષ્વપિ વિકારેષુ ભિષગેતાન્ વિવર્જયેત્||” (ચ. ઇ. અ. ૯) ઇતિ| સર્વૈરિત્યાદિ| નનુ, સર્વરૂપાણ્યેકાદશ, એકાદશાનામર્ધં સાર્ધપઞ્ચ ભવન્તિ, તત્ર કતમસ્ય રૂપસ્યાર્ધત્વં કિમ્ભૂતં વા ભવતિ? ઉચ્યતે– એકસ્ય રુપસ્યાર્ધત્વાસમ્ભવે ષટ્પઞ્ચરૂપયોરુત્કૃષ્ટત્વાત્ ષડ્રૂપ એવાર્ધો ગ્રાહ્યાઃ| લિઙ્ગૈર્યુક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અતોઽન્યથેતિ બલમાંસક્ષયાભાવે સતિ| મહાશનં ક્ષીયમાણમિત્યેકમસાધ્યલક્ષણમ્, અરિષ્ટરૂપત્વાત્; અતીસારપીડિતમિતિ દ્વિતીયં, યક્ષ્મિણો મલાયત્તજીવિતસ્યોક્તત્વાત્; શૂનમુષ્કોદરમિતિ તૃતીયં, મુષ્કશોથસ્ય વિરેકસાધ્યત્વેન વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્| શુક્લેત્યાદિ| શુક્લાક્ષત્વાદયઃ એકૈકશોઽસાધ્યલક્ષણાનિ||૮-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

બહુરૂપો રાજયક્ષ્માઽસાધ્યસ્તમાહ– એકાદશભિરિતિ| એતૈરિતિ સ્વરભેદોઽનિલાચ્છૂલમિત્યાદિકૈરેકાદશભિઃ| ષડ્ભિર્વાપીતિ ભક્તદ્વેષો જ્વર ઇત્યાદિભિઃ ષડ્ભિઃ, અપિશબ્દાત્ ત્રિભિર્વા અંસપાર્શ્વાભિતાપશ્ચેત્યાદિકૈઃ, સમન્વિતં જહ્યાત્ ત્યજેત્| શોષાન્વિતં પુરુષં યક્ષ્મિણમિતિ શેષઃ| વહ્નિમાંસબલક્ષયે સતીતિ બોધ્યમ્| અસાધ્યલક્ષણમાહ– સર્વૈરિતિ સર્વૈઃ એકાદશભિઃ| નનુ, સર્વાણિ રૂપાણ્યેકાદશ, એકાદશાનામર્ધં સાર્ધપઞ્ચ ભવન્તિ, તત્ર કતમરૂપસ્યાર્ધત્વં કિમ્ભૂતં વા ભવતિ? ઉચ્યતે– એકસ્ય રૂપસ્યાર્થાસમ્ભવે ષટ્પઞ્ચરૂપયોરર્ધયોરુત્કૃષ્ટત્વાત્ ષડ્રૂપમત્રાર્ધો ગ્રાહ્યઃ| એતૈર્લિઙ્ગૈર્માંસબલક્ષયૈર્યુક્તો વર્જ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ| માંસબલયોઃ ક્ષયૈઃ| ક્ષયલિઙ્ગાનિ સુશ્રુતેનોક્તાનિ| તદ્યથા– “માંસક્ષયેઽસ્થિગણ્ડોપસ્થોરુવક્ષઃકક્ષાપિણ્ડિકોદરગ્રીવાશુષ્કતા રૂક્ષતા સાદો ગાત્રાણાં ધમનીશૈથિલ્યં ચ” ઇતિ| બલમ્ ઓજઃ| “મૂર્છા માંસક્ષયો મોહઃ પ્રલાપોઽજ્ઞાનમેવ ચ| પૂર્વોક્તાનિ ચ લિઙ્ગાનિ મરણં ચ બલક્ષયે” ઇતિ| અપરે માંસબલક્ષયે ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર માંસબલક્ષયે સતીતિ યોજ્યમ્| અતોઽન્યથેતિ માંસબલક્ષયેઽસતીતિ| એતેન બલમાંસાગ્નિયુક્તઃ પ્રત્યાખ્યેય ચિકિત્સ્યઃ સર્વરૂપોઽપિ| અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– મહાશનમિતિ|– મહાશનં બહ્વશનમપિ ક્ષીયમાણં માંસબલાભ્યાં ક્ષીણમરિષ્ટત્વાત્| અતીસારનિપીડિતં અતીસારયુક્તમ્| ઉક્તં ચ– “મલાયત્તં બલં પુંસાં શુક્રાયત્તં તુ જીવિતમ્| તસ્માદ્યત્નેન સંરક્ષેદ્યક્ષ્મિણો મલરેતસી” ઇતિ; શૂનમુષ્કોદરં શોફયુક્તં મુષ્ક ઉદરં ચ યસ્ય તં; મુષ્કશોથસ્ય વિરેકસાધ્યત્વેન વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્| મહાશનં ક્ષીયમાણમિત્યેકમસાધ્યલક્ષણમ્, અતીસારનિપીડિતમિતિ દ્વિતીયં, શૂનમુષ્કોદરમિતિ તૃતીયમ્| અપરમપિ વર્જ્યમાહ– શુક્લાક્ષમિત્યાદિ| કૃચ્છ્રેણ બહુમેહન્તમિતિ કષ્ટેન બહુતરં મેહન્તં ‘મલમ્’ ઇતિ શેષઃ| એતેનાહારસ્ય મલભાવઃ કથિતઃ| યસ્ય ચાતિશયો મલો નિષ્પદ્યતે તસ્ય માંસરક્તક્ષયો ભવતિ, સ પુનરસાધ્યઃ સ્યાત્| ઇત્થમ્ભૂતં નરં શુક્લાક્ષત્વાદ્યુપદ્રવસહિતં યક્ષ્મા હન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| ઇહેત્યસ્મિન્ શાસ્ત્રે| શુક્લાક્ષત્વાદય એકૈકશોઽપ્યલક્ષણાનિ બોદ્ધવ્યાનિ||૮-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ચિકિત્સ્યત્વમાહ– જ્વરેત્યાદિ| ઉપક્રમેત્ ચિકિત્સેત્| અકૃશમિત્યનેન વયઃસ્થોઽપિ પ્રત્યાખ્યાયોપક્રમ્યત ઇતિ સૂચ્યતે| યદુક્તમન્યત્ર– “પરં દિનસહસ્રં તુ યદિ જીવતિ માનવઃ| સુભિષગ્ભિરુપક્રાન્તસ્તરુણઃ શોષપીડિતઃ||” ઇતિ||૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ ચિકિત્સ્યમાહ– જ્વરેદિત્યાદિ| ઉપક્રમેદિતિ| ઉપક્રમેત્ ચિકિત્સેત્| અકૃશમિત્યનેન વયસ્થોઽપિ પ્રત્યાખ્યાયોપક્રમ્ય ઇતિ સૂચ્યતે| યદુક્તમન્યત્ર– “પરં દિનસહસ્રં તુ યદિ જીવતિ માનવઃ| સુભિષગ્ભિરુપક્રાન્તસ્તરુણઃ શોષપીડિતઃ” ઇતિ||૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વ્યવાયાદિજનિતધાતુશોષણમાત્રેણ રાજયક્ષ્મત્વં નિરસ્યન્નાહ– વ્યવાયેત્યાદિ| યદુક્તં સુશ્રુતે– “કેષાઞ્ચિદેવં શોષો હિ કારણૈર્ભેદમાગતઃ| ન તત્ર દોષલિઙ્ગાનાં સમસ્તાનાં નિપાતનમ્|| ક્ષયા એવ હિ તે જ્ઞેયાઃ પ્રત્યેકં ધાતુસઙ્ક્ષયાત્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇતિ| વૃદ્ધસ્ય ભાવો વાર્ધક્યમિતિ સ્વાર્થે ક્ય(ષ્ય)ઞ્” ઇતિ કાર્તિકઃ||૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વ્યવાયાદિજનિતશોષમાત્રેણ રાજયક્ષ્મત્વં નિરસ્યન્નાહ– વ્યવાયેત્યાદિ| વ્યવાયઃ સ્ત્રીસેવા, શોકઃ પુત્રાદિવિયોગેન ચિત્તોદ્વેગઃ, વાર્ધક્યં વૃદ્ધત્વં, વ્યાયામઃ શરીરાયાસજનનં, અધ્વા દીર્ઘમાર્ગાટનં, વ્રણં ક્ષતમ્, ઉરઃક્ષતમુરોન્તરભિઘાતજનિતવ્રણમ્| યક્ષ્મણો લક્ષણૈરિતિ તલ્લિઙ્ગૈઃ, ન તુ યક્ષ્મ વૈ; યદુક્તં સુશ્રુતે– “કેષાઞ્ચિદેવં શોષો હિ કારણૈર્ભેદમાગતઃ| ન તત્ર દોષલિઙ્ગાનાં સમસ્તાનાં નિપાતનમ્|| ક્ષયા એવ હિ તે જ્ઞેયાઃ પ્રત્યેકં ધાતુસઙ્ક્ષયાત્” ઇતિ||૧૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વ્યવાયશોષિણો લક્ષણમાહ– વ્યવાયેત્યાદિ| શુક્રસ્ય ક્ષયલિઙ્ગૈરિતિ સુશ્રુતોક્તૈઃ| તદ્યથા– “શુક્રક્ષયે મેઢ્રવૃષણવેદના, અશક્તિર્મૈથુને, ચિરાદ્વા પ્રસેકઃ, પ્રસેકે ચાલ્પરક્તશુક્રદર્શનમ્|” (સુ. સૂ. અ. ૧૫) ઇતિ||૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વ્યવાયશોષિણો લક્ષણમાહ– વ્યવાયેત્યાદિ| શુક્રક્ષયલિઙ્ગૈરિતિ સુશ્રુતોક્તૈઃ “શુક્રક્ષયે મેઢ્રવૃષણવેદનાઽશક્તિર્મૈથુને ચિરાદ્વા પ્રસેકઃ, પ્રસેકે ચાલ્પશુક્રદર્શનં રક્તસ્ય ચ” ઇતિ| યથાપૂર્વં ધાતવઃ ક્ષીયન્તે; તત્ર શુક્રસ્ય પૂર્વો મજ્જા, મજ્જ્ઞોઽસ્થિ અસ્થ્નો મેદઃ મેદસો માંસં માંસસ્ય રક્તમિત્યેવં પરં યદિ સ્ત્રીભ્યો ન નિવર્તતે||૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શોકશોષિણો લક્ષણમાહ– પ્રધ્યાનેત્યાદિના| શોકશોષ્યપિ તાદૃશ ઇતિ શુક્રસ્ય ક્ષયલક્ષણવ્યતિરિક્તેન શુક્રશોષલિઙ્ગેન યુક્તઃ; યદુક્તં સુશ્રુતે– “વિના શુક્રક્ષયકૃતૈર્વિકારૈરુપલક્ષિતઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇતિ|૧૬|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શોકશોષમાહ– પ્રધ્યાનશીલઃ ચિન્તાપરઃ, સ્રસ્તાઙ્ગઃ અવસન્નગાત્રઃ, તાદૃશ ઇતિ પાણ્ડુદેહઃ| શુક્રક્ષયલક્ષણવ્યતિરિક્તૈઃ શુક્રશોષિલક્ષણૈર્યુક્તઃ|૧૬|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાર્ધક્યશોષિણો લક્ષણમાહ– જરેત્યાદિ| કમ્પનઃ કમ્પયુક્તઃ| ભિન્નસ્ય સ્ફુટિતસ્ય કાંસ્યપાત્રસ્ય હતસ્ય દણ્ડાદિનેવ સ્વરો યસ્ય સ તથા| ષ્ઠીવતિ શ્લેષ્મણા હીનમિતિ શ્લેષ્મહરણાય યત્ને કૃતેઽપિ ન શ્લેષ્મનિઃસરણમ્ | શુષ્કરૂક્ષમલચ્છવિરિતિ શુષ્કરૂક્ષે યથાક્રમં મલચ્છવી યસ્ય સ તથા||૧૬-૧૭||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

જરાશોષિણમાહ– જરેત્યાદિ| મન્દશબ્દો વીર્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| વીર્યં શક્તિઃ, બલમોજો હૃદિ સ્થિતં સપ્તધાતૂનાં ધામ| કમ્પનઃ કમ્પયુક્તઃ| ભિન્નસ્ય સ્ફુટિતસ્ય કાંસ્યપાત્રસ્ય દણ્ડાદિના હતસ્યેવ સ્વરો યસ્ય સ તથા| ષ્ઠીવતિ શ્લેષ્મણા હીનમિતિ શ્લેષ્મહરણાય બલે કૃતેઽપિ ન શ્લેષ્મનિઃસરણમ્| અરુચિપીડિત ઇતિ પુનરરોચકગ્રહણમત્યન્તમરોચકતાખ્યાપનાર્થમ્| સમ્પ્રસ્રુતશબ્દ આસ્યાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| આસ્યં મુખકુહરમ્, અક્ષિ લોચનમ્| શુષ્કરૂક્ષમલચ્છવિરિતિ શુષ્કરૂક્ષે યથાક્રમં મલચ્છવી યસ્ય સ તથા||૧૬-૧૭||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અધ્વશોષિણો લક્ષણમાહ– અધ્વેત્યાદિ| સમ્ભૃષ્ટસ્યેવ ભર્જિતસ્યેવ પરુષા છવિઃ વર્ણો યસ્ય સ તથા| પ્રસુપ્તઃ સ્પર્શાનભિજ્ઞઃ| ક્લોમ પિપાસાસ્થાનં હૃદયે, ક્લોમસ્થાને તાલ્વિતિ પાઠાન્તરમ્||૧૮||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અધ્વશોષિણમાહ– સ્રસ્તાઙ્ગ ઇતિ| સ્રસ્તાઙ્ગઃ શિથિલગાત્રઃ| સમ્ભૃષ્ટસ્યેવ ભર્જિતસ્યેવ છવિર્વર્ણો યસ્ય સ તથા| પ્રસુપ્તગાત્રાવયવ ઇતિ પ્રસુપ્તઃ સ્પર્શાનભિજ્ઞઃ અકર્મણ્યઃ શરીરપ્રદેશો યસ્ય તથોક્તઃ| શુષ્કશબ્દઃ ક્લોમાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, ક્લોમ પિપાસાસ્થાનં હૃદયે, ક્લોમસ્થાને તાલ્વિતિ પાઠાન્તરમ્| યદ્યપિ યથોદ્દેશં જરાશોષ્યનન્તરં વ્યાયામશોષી વાચ્યો નાધ્વશોષી, તથાઽપ્યધ્વશોષિણો લક્ષણાનાં વ્યાયામશોષિણ્યતિદેશાત્ પૂર્વમત્રાધ્વશોષી નિર્દિષ્ટઃ| યદ્યેવં તર્હિ વ્યાયામશોષિલક્ષણાન્યેવ કુતોઽધ્વશોષિણિ નાતિદિશ્યન્તે| સત્યમ્, ઉરઃક્ષતલિઙ્ગાનામધિકાનાં વ્યાયામશોષિણિ સદ્ભાવાત્| અથોદ્દેશ એવાધ્વશોષી કસ્માન્નાદાવુક્ત ઇતિ ચેત્– છન્દોનુરોધાત્| કેચિદત્ર તૃઢઙગબલપારુષ્યારતિતોદનૈરિતિ પઠન્તિ તત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૧૮||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વ્યાયામશોષિણો લક્ષણમાહ– વ્યાયામેત્યાદિ| એભિરિતિ સ્રસ્તાઙ્ગત્વાદિભિરધ્વશોષલક્ષણૈઃ, અધ્વનો વ્યાયામમાત્રસામાન્યાત્| ભૂયિષ્ઠમ્ અત્યર્થમ્, અધ્વશોષેઽલ્પાનિ લક્ષણાનિ, વ્યાયામજે તુ મહાન્તીત્યર્થઃ| તથા ‘ઉરઃક્ષતકૃતૈર્લિઙ્ગૈઃ સંયુક્તઃ ક્ષતવર્જિતૈઃ’ ઇતિ સુગમઃ પાઠઃ| ગદાધરસ્તુ– “લિઙ્ગૈરુરઃક્ષતકૃતઃ સંયુક્તશ્ચ ક્ષતં વિના|” ઇતિ પઠતિ, વ્યાચષ્ટે ચ– ઉરઃક્ષતેન વ્યાયામભારાધ્યયનદ્રુતયાનાદિહેતુના યઃ કૃતઃ શોષઃ સોઽપ્યેભિરેવાધ્વશોષલિઙ્ગૈર્ભૂયિષ્ઠં સંયુક્તઃ, ક્ષતં ક્ષતકાર્યં વિના| ક્ષતકાર્યં તુ સુશ્રુતે યથા– “તસ્યોરસિ ક્ષતે રક્તં પૂયઃ શ્લેષ્મા ચ ગચ્છતિ|” ઇત્યારભ્ય “ભિન્નવર્ણસ્વરો નરઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇત્યન્તમેતાન્યેવ લક્ષણાનિ ક્ષતેઽધિકાનિ, ઉરઃક્ષતકારણવ્યાયામભારાદિકૃતશોષસ્ય લક્ષણમેવ ભૂયિષ્ઠં યત્તદેવોરઃક્ષતકારણમાત્રત્વાદધ્વનોઽપીત્યર્થઃ| અથવા ક્ષતં વિના વ્રણં વિના, ઉરઃક્ષતનિમિત્તભારાધ્યયનાદિનાઽમાત્રેણ યઃ કૃતઃ શોષઃ સોઽપ્યેભિરેવાત્યર્થાધ્વશોષલિઙ્ગૈઃ સમન્વિત ઇતિ પ્રકૃતેન સમ્બન્ધઃ; સવ્રણસ્ય તુ વક્ષ્યમાણમેવ લક્ષણમિતિ||૧૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વ્યાયામશોષિણો લક્ષણમાહ– વ્યાયામેત્યાદિ| એભિરિતિ| સ્રસ્તાઙ્ગત્વાદિભિરનન્તરોક્તૈરેવાધ્વપ્રશોષિલક્ષણૈઃ; ભૂયિષ્ઠમત્યર્થમ્, અધ્વશોષે અલ્પાનિ લિઙ્ગાનિ વ્યાયામજે તુ મહાન્તીત્યર્થઃ| ‘સ એવોરઃક્ષતકૃતૈઃ સમ્પ્રયુક્ત’ ઇતિ સુગમઃ પાઠઃ| ગદાધરસ્તુ– ‘ લિઙ્ગૈરુરઃક્ષતકૃતઃ સંયુક્તશ્ચ ક્ષતં વિના’ ઇતિ પઠતિ; વ્યાચષ્ટે ચ– ઉરઃક્ષતેન વ્યાયામભારાધ્યયનદ્રુતપૃષ્ઠયાનાદિહેતુના યઃ કૃતઃ શોષઃ સોઽપ્યેભિરેવાધ્વશોષલિઙ્ગૈર્ભૂયિષ્ઠં સંયુક્તઃ| ક્ષતં વિના ક્ષતકાર્યં વિના, ક્ષતકાર્યં તુ સુશ્રુતે યથા– “તસ્યોરસિ ક્ષતે રક્તં પૂયઃ શ્લેષ્મા ચ ગચ્છતિ| “કાસમાનશ્છર્દયેચ્ચ પીતરક્તાસિતારુણમ્|| સન્તપ્તવક્ષાઃ સોઽત્યર્થં દૂયનાત્પરિતામ્યતિ|| દુર્ગન્ધોચ્છ્વાસવદનો ભિન્નવર્ણસ્વરો નરઃ” ઇતિ||૧૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કારણત્રયેણ વ્રણશોષિણમાહ– રક્તક્ષયાદિત્યાદિ| વેદના વ્રણવેદનાઃ, તાભિર્ભયશોકવન્મનઃક્ષોભાદ્વાતપ્રકોપાદેવ શોષઃ| સ ચાસાધ્યતમ ઇતિ સ્વાર્થિકસ્તમપ્, યથા “યુધિષ્ઠિરઃ શ્રેષ્ઠતમઃ કુરૂણામ્|” ઇતિ| અત્રેષ્ઠનૈવાતિશાયિકપ્રત્યયેન પ્રશસ્તતમત્વસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્; અથવા યાપ્યાપેક્ષયાઽસાધ્યતમશબ્દેન પ્રત્યાખ્યેય ઉચ્યતે, યાપ્યસ્યાપ્યસાધ્યરૂપત્વાત્| નનુ, એવં સતિ “કૃશાનાં વ્રણશોષિણામ્| બૃંહણીયો વિધિઃ કાર્યઃ” (સુ. ચિ. અ. ૧) ઇતિ સુશ્રુતેનૈવોક્તં ચિકિત્સિતસ્થાને વિરુધ્યતે? ઉચ્યતે– પ્રબલશોષે પ્રત્યાખ્યેયત્વં, નાતિપ્રબલે તુ ચિકિત્સાવિધાનમિતિ સમર્થનીયમ્| ચન્દ્રિકાકારસ્તુ ‘સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃતઃ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને “યાપ્યાસાધ્યતમસ્તુ સઃ” ઇતિ પઠતિ, ચિકિત્સાયાં બૃંહણવિધેરભિધાનાદિતિ||૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વ્રણશોષિણમાહ– રક્તેત્યાદિ| રક્તાતિસ્રુતેઃ, વેદનાઃ વ્રણવેદનાઃ, તાભિરપિ ભયશોકવન્મનઃક્ષોભાદ્વાતપ્રકોપાદેવ શોષઃ; સ ચાસાધ્યતમઃ, અથ વા યાપ્યાપેક્ષયા અસાધ્યતમઃ; અસાધ્યતમશબ્દેન પ્રત્યાખ્યેય ઉચ્યતે, યાપ્યસ્યાપ્યસાધ્યરૂપત્વાત્| એવં સતિ “કૃશાનાં વ્રણશોષિણામ્| બૃંહણીયો વિધિઃ કાર્યઃ” ઇતિ સુશ્રુતેનૈવોક્તમ્| તથા ચ પ્રબલશોષે પ્રત્યાખ્યેયત્વં, નાતિપ્રબલે ચિકિત્સાવિધાનમિતિ||૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શોષનિદાનેનૈવ સાહસાદિના ઉરઃક્ષતસ્ય સમ્ભવાત્, ઉરઃક્ષતેનાપિ શોષસમ્ભવાત્, શોષાધિકારે સનિદાનમુરઃક્ષતમાહ– ધનુષેત્યાદિ| આયસ્યત ઇતિ આયાસં કુર્વતો ‘નરસ્ય’ ઇતિ શેષઃ, ‘આયમ્યતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિસ્તીર્યમાણહૃદયસ્ય| દમ્યં દમનાર્હં વૃષાદિકમેવ બલવન્તમિત્યર્થઃ| અન્યં વા ગજોષ્ટ્રાદિકં, નિગૃહ્ણતઃ વિધારયતઃ| શિલા દીર્ઘશિલા, અશ્મા તદિતરપ્રસ્તરખણ્ડઃ, નિર્ઘાતોઽસ્ત્રવિશેષઃ, કિંવા નિર્ઘાતઃ શિલાદીનાં પ્રેરણવિશેષોઽતિબલસમ્પાદિતઃ| નિઘ્નતઃ પરાન્ શત્રૂન્ તાડયતઃ| અધીયાનસ્ય પઠતઃ| મહાનદીસ્તરત ઇતિ ‘બાહુભ્યામ્’ ઇતિ શેષઃ| તૂર્ણં શીઘ્રમ્| તથાઽન્યૈઃ કર્મભિઃ ક્રૂરૈર્મલ્લયુદ્ધાદિભિરભ્યાહતસ્ય, ક્રૂરૈરિત્યત્ર શૂરૈરિતિ શત્રુભિરિત્યન્યે| એષાં કારણાનાં મધ્યે કિઞ્ચિન્નિખિલદેહસ્યાયાસકરં, કિઞ્ચિદુરસ એવેતિ બોદ્ધવ્યમ્| વ્યાધિરિતિ ઉરઃક્ષતલક્ષણઃ; અથવા વ્યાધિર્વાયુઃ, ‘દોષા અપિ વ્યાધિશબ્દં લભન્ત’ ઇત્યાગમાદિતિ જેજ્જટઃ| ઉરો વિભજ્યતે ભજ્યત ઇવ, ભિદ્યતે વિદાર્યતે વિભજ્યતે દ્વિધા ક્રિયત ઇવ; ‘વિદહ્યતે’ ઇતિ પાઠાન્તરમસઙ્ગતં, કારણાભાવાત્ ટીકાકારૈરવ્યાખ્યાતત્વાચ્ચ| વીર્યં શક્તિઃ| બલં માંસોપચયઃ| ‘વિડ્ભેદોઽગ્નિવધાદપિ’ ઇતિ પાઠાન્તરે અગ્નિવધાદ્ધેતોર્વિડ્ભેદો ભવતીત્યર્થઃ; અપિશબ્દાત્ વ્યાધિમહિમ્ના વિનાઽપ્યગ્નિવધાદ્વિડ્ભેદો ભવતીત્યાહુઃ| દુષ્ટો વ્યાપન્નઃ; તદેવ વિવૃણોતિ– શ્યાવ ઇત્યાદિ| વિગ્રથિતો વિશેષેણ ગ્રન્થિલઃ, ‘વિબદ્ધ’ ઇતિ જેજ્જટઃ| સ પુરુષઃ, ક્ષતી ઉરઃક્ષતવાન્, ક્ષીયતે ધાતુશોષમાપ્નોતિ| ન કેવલં ક્ષતાદેવ ક્ષીયતે, કિં તર્હિ સ્ત્રીસેવાદિના શુક્રૌજસોઃ ક્ષયાદપીત્યાહ– તથેત્યાદિ||૨૧-૨૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સનિદાનમુરઃક્ષતમાહ– ધનુષેત્યાદિ| આયસ્યતઃ આયાસં કુર્વતઃ, ‘નરસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| ‘આયમ્યત’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિસ્તાર્યમાણહૃદયસ્ય| દમ્યં દમનાર્હં વૃષાદિકમેવ બલવત્તરમિત્યર્થઃ, અથવા ગજોષ્ટ્રાદિકં; નિગૃહ્ણતો વિધારયતઃ| શિલા દીર્ઘપાષાણઃ; અશ્મ તદિતરપ્રસ્તરખણ્ડઃ, નિર્ઘાતોઽસ્ત્રવિશેષઃ, કિં વા શિલાદિના પ્રેરણવિશેષોઽતિબલસમ્પાદિતઃ| તાન્ ક્ષિપતઃ| પરાન્ શત્રૂન્| અધીયાનસ્ય ઉચ્ચૈઃ પઠતઃ| દૂરં વા વ્રજતો દ્રુતમિતિ શીઘ્રં દૂરં ગચ્છતઃ| મહાનદીં તરતઃ ‘બાહુભ્યામ્’ ઇતિ શેષઃ| તૂર્ણં શીઘ્રમતિનૃત્યતઃ| અન્યૈઃ કર્મભિઃ ક્રૂરૈરિતિ મલ્લયુદ્ધાદિભિરભ્યાહતસ્ય, શૂરૈરિતિ શત્રુભિરિત્યન્યે| વિક્ષતે વિદારિતે, વક્ષસિ હૃદિ| વ્યાધિરિતિ ઉરઃક્ષતલક્ષણઃ, અથવા વ્યાધિર્વાયુઃ, દોષા અપિ વ્યાધિશબ્દં લભન્તે ઇત્યાગમાદિતિ જેજ્જટઃ| બલવાન્ સમુદીર્યતે ઉત્કટ ઉત્પદ્યતે| ઉરઃક્ષતક્ષીણત્વેઽપરમપિ કારણમાહ– સ્ત્રીષ્વિત્યાદિ| રૂક્ષં ચણકાદિઃ, અલ્પં સ્તોકં, પ્રમિતમકાલભોજનમ્| ઉરો વિરુજ્યતે રુજ્યત ઇવ ભિદ્યત ઇવ શૂલેન, વિભજ્યતે દ્વિધા ક્રિયત, ઇવ ‘વિદહ્યતે’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| વીર્યં શક્તિઃ, બલં માંસોપચયલક્ષણં, વર્ણો ગૌરાદિઃ, વ્યથા અઙ્ગાનાં, મનોદૈન્યં મનોગ્લાનિઃ, અગ્નિવધોઽગ્ન્યભાવઃ, ‘વિડ્ભેદોઽગ્નિવધાદપિ’ ઇતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ– અગ્નિવધાદ્ધેતોર્વિડ્ભેદો ભવતીત્યર્થઃ; અપિશબ્દાદ્વાયાધિમહિમ્ના વિનાઽપ્યગ્નિવધાત્ વિડ્ભેદો ભવતીત્યાહુઃ| દુષ્ટો વ્યાપન્નઃ, વિગ્રથિતો વિશેષાત્ ગ્રન્થિલઃ, વિનિબદ્ધ ઇતિ જેજ્જટઃ| કફઃ સાસ્રઃ પ્રવર્તતે ઇતિ રુધિરયુક્તં કફં ષ્ઠીવતે, ‘સાસ્રમ્’ ઇત્યત્ર ‘સાન્દ્ર’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર સાન્દ્રો ઘનઃ| એભિઃ કારણૈઃ, સક્ષતઃ ક્ષતવાન્; ‘સ તત’ ઇતિ પાઠે સ પુરુષઃ, તત ઉરઃક્ષતાત્; અત્યર્થં ક્ષીયતે ધાતુશોષમાપ્નોતીત્યર્થઃ| ન કેવલં ક્ષતાદેવ ક્ષીયતે કિં તર્હિ સ્ત્રીસેવાદિના શુક્રૌજસોઃ ક્ષયાદપિ||૨૧-૨૮||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– અવ્યક્તમિત્યાદિ| તસ્ય ક્ષતસ્ય લક્ષણમવ્યક્તમપ્રકટમ્||૨૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– ક્ષતક્ષીણયોરસાધારણં લક્ષણમિદમ્| તસ્ય ક્ષતસ્ય લક્ષણમવ્યક્તમપ્રકટમ્||૨૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ક્ષતક્ષીણયોરસાધારણલક્ષણમાહ– ઉરોરુગિત્યાદિ| વૈશેષિકો વિશિષ્ટઃ કાસઃ; સ ચ વિશેષ ઉક્તો દુષ્ટશ્યાવાદિકફસંયુક્તત્વં; કિંવા વૈશેષિક ઉદ્ભૂતઃ| ક્ષત ઇતિ છેદઃ| ક્ષીણે ઇતિ ક્ષયે ઇત્યર્થઃ| સરક્તમૂત્રત્વમ્ આલોહિતમૂત્રતા||૩૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ક્ષતક્ષીણયોરસાધારણમાહ– ઉરોરુગિત્યાદિ| ક્ષતે ઉરઃક્ષતે| કાસો વૈશેષિક ઇતિ વિશિષ્ટઃ કાસઃ ક્ષીણકાસાપેક્ષયા અધિક ઇત્યર્થઃ| ક્ષીણસ્ય રૂપમાહ– ક્ષય ઇતિ| શુક્રૌજસોઃ ક્ષયે તુ સરક્તમૂત્રાદિરુપદ્રવઃ| વૈશેષિકઃ વિશિષ્ટઃ કાસ ઇતિ અસ્મિન્ લક્ષણે સમ્બધ્યતે||૩૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તયોઃ સાધ્યલક્ષણમાહ– અલ્પેત્યાદિ||૩૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉરઃક્ષતે સાધ્યયાપ્યાસાધ્યત્વમાહ– અલ્પેત્યાદિ| અલ્પલિઙ્ગસ્ય અલ્પલક્ષણસ્ય||૩૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં રાજયક્ષ્મક્ષતક્ષીણનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવૈદ્યવાચસ્પતિકૃતે આતઙ્કદર્પણે નિદાનવ્યાખ્યાને રાજ્યક્ષ્મનિદાનમ્||૧૦||