Adhikarana ప్రమేహనిదానం (౧) · Śloka ౧
అథ ప్రమేహ-ప్రమేహపిడకానిదానం |
ఆస్యాసుఖం స్వప్నసుఖం దధీని గ్రామ్యౌదకానూపరసాః పయాంసి |
నవాన్నపానం గుడవైకృతం చ ప్రమేహహేతుః కఫకృచ్చ సర్వం ||1||
(చ. చి. అ. 7) |
View original
अथ प्रमेह-प्रमेहपिडकानिदानम् |
आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि |
नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम् ||१||
(च. चि. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చంద్రోదయప్రణయపీవరదుగ్ధసింధుపూరభ్రమం వహతి యద్గుణకీర్తిగుచ్ఛః| తేన వ్యధాయి గురుణా విజయేన శిష్యప్రేమ్ణాऽశ్మరీరుగవధేర్మధుకోషబంధః||1|| శ్రీకంఠదత్తభిషజా గురుభక్తిలేశాదారభ్యతే ప్రభృతి సంప్రతి మేహరోగాత్| సూక్తీర్విచింత్య మధుశీకరముద్గిరంతీష్టీకాకృతః కతిపయస్య తదీయశేషః||2|| అశ్మరీరోగానంతరం బస్తివికృతిసామ్యాత్ ప్రమేహనిదానముచ్యతే– ఆస్యాసుఖమిత్యాది| ఆస్యా ఉపవిష్టస్య చేష్టోపరమః, తేన కృతం సుఖమాస్యాసుఖం; ఏవం స్వప్నసుఖమితి ద్రష్టవ్యం| తేనాసనాదిదోషాదాస్యాదుఃఖం స్వప్నదుఃఖం వా న ప్రమేహహేతుః| గుడవైకృతమితి గుడవికారాః శర్కరాదయః తథా గుడకృతాశ్చ భక్ష్యాః| ప్రమేహహేతుః కఫకృచ్చ సర్వమిత్యనుక్తహేతుసంగ్రహార్థముక్తం| ఏష సాధారణో హేతుః ప్రమేహస్య; విశేషహేతుస్తు చరకే నిదానస్థానే– ‘హాయనకోద్దాలక’ ఇత్యాదినా కఫజస్య, ‘ఉష్ణామ్లలవణ’ ఇత్యాదినా పిత్తజస్య, ‘కటుతిక్తకషాయ’ (చ. ని. అ. 4) ఇత్యాదినా వాతజస్యాభిహితః| ఏతేన సామాన్యహేతుసహితో విశిష్టహేతుః కఫజాదిప్రమేహస్య| కించ కఫజనిదానమప్యేతదాస్యాసుఖాది బోద్ధవ్యం||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అశ్మరీరోగానంతరం బస్తివికృత్యధికారాత్ ప్రమేహనిదానమాహ– ఆస్యేత్యాది| ఆసనమాస్యా ఉపవిష్టస్య చేష్టోపరమః, తేన కృతం సుఖం, ఏవం స్వప్నసుఖం ద్రష్టవ్యం| దధీనీతి బహువచనాత్ సర్వజాతీనాం దధ్నాం నిషేధః| గ్రామ్యౌదకానూపరసాః రస్యంత ఇతి రసాః; రసశబ్దేన ఆహార ఉచ్యతే, కార్యే కారణోపచారాత్| కాని గ్రామ్యౌదకాని? మాంసాని; తత్ర గ్రామ్యాః ఛాగోరభ్రమేదఃపుచ్ఛప్రభృతయః, ఔదకా మత్స్యకూర్మాదయః, ఆనూపాః జలసన్నిధిచారిణో హంసచక్రవాకాదయః, ఏవం మాంసాని; పయాంసి క్షీరాణి, అత్రాపి బహువచనం దధివత్| పానం నవాభివృష్టజలపానం| గుడవైకృతమితి శర్కరాదయో గుడవికారా గుడకృతభక్ష్యాశ్చ, ఏతత్సర్వం ప్రమేహహేతుః| కఫకృచ్చ సర్వమితి ఆహారాచారాదికం కఫకారి; ఏష సాధారణో హేతుః, ప్రమేహస్య విశిష్టహేతుస్తు చరకే నిదానస్థానే– “హాయనకోద్దాలక” ఇత్యాదినా కఫజస్య, “ఉష్ణామ్లలవణ” ఇత్యాదినా పిత్తజస్య, “కటుతిక్తకషాయ” ఇత్యాదినా వాతజస్యాభిహితః||1||
Adhikarana ప్రమేహసంప్రాప్తిః (౨-౩) · Śloka ౩
మేదశ్చ మాంసం చ శరీరజం చ క్లేదం కఫో బస్తిగతః ప్రదూష్య |
కరోతి మేహాన్ సముదీర్ణముష్ణైస్తానేవ పిత్తం పరిదూష్య చాపి ||2||
క్షీణేషు దోషేష్వవకృష్య ధాతూన్ సందూష్య మేహాన్ కురుతేऽనిలశ్చ |
సాధ్యాః కఫోత్థా దశ, పిత్తజాః షడ్ యాప్యా, న సాధ్యః పవనాచ్చతుష్కః ||3||
సమక్రియత్వాద్విషమక్రియత్వాన్మహాత్యయత్వాచ్చ యథాక్రమం తే |
(చ. చి. అ. 6) |
View original
मेदश्च मांसं च शरीरजं च क्लेदं कफो बस्तिगतः प्रदूष्य |
करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि ||२||
क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य धातून् सन्दूष्य मेहान् कुरुतेऽनिलश्च |
साध्याः कफोत्था दश, पित्तजाः षड् याप्या, न साध्यः पवनाच्चतुष्कः ||३||
समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते |
(च. चि. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కఫపిత్తవాతజమేహానాం క్రమేణ సంప్రాప్తిమాహ– మేద ఇత్యాదినా| అత్ర కఫజా ఏవ మేహా భూయస్త్వేన సాధ్యత్వేన చ ఆదావుచ్యంతే| తానేవేతి మేదోమాంసశరీరజక్లేదాన్| ఉష్ణైరితి ఉష్ణవీర్యస్పర్శైర్ద్రవ్యైః| క్షీణేషు దోషేష్వితి ప్రవృద్ధత్వేనైవ క్షీణేషు, న తు సమానాపేక్షయా క్షీణేషు; అనేన వృద్ధే కఫే పిత్తే వా యో వాయుర్లంఘనాదినా క్రమేణ వృద్ధో భవతి, స నేహాసాధ్యమేహచతుష్టయప్రకరణే వివక్షిత ఇతి సూచ్యతే| తత్ర హి చికిత్సావిధానాత్ సాధ్యత్వమస్తి| యదుక్తం– “యా వాతమేహాన్ ప్రతి పూర్వముక్తా వాతోల్బణానాం విహితా క్రియా సా| వాయుర్హి ధాతుష్వతికర్షితేషు కుప్యత్యసాధ్యాన్ ప్రతి నాస్తి చింతా||” (చ. చి. అ. 6) ఇతి| దోషేష్వితి కఫపిత్తేషు, ద్వయోశ్చ బహువచనం వ్యక్త్యపేక్షయా బహుత్వాత్| అవకృష్యేతి బస్తిముఖం నీత్వా| ధాతూనితి వసామజ్జౌజోలసీకాఖ్యాన్| సమక్రియత్వాదితి కఫస్య దోషస్య దూష్యస్య చ మేదఃప్రభృతేః సమానత్వాత్ కటుతిక్తాదిక్రియాయాః| అత్ర వ్యాధిమహిమ్నా తుల్యదూష్యతా సాధ్యతాయా హేతుః| తేన “న చ తుల్యగుణో దూష్యో న దోషః ప్రకృతిర్భవేత్|” (చ. సూ. అ. 11) ఇతి చరకవచనం కష్టసాధ్యతార్థం నోద్భావనీయం| యదుక్తం– “జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యస్య లక్షణం||” ఇతి| విషమక్రియత్వాదితి పిత్తస్య ప్రమేహప్రధానదూష్యస్య చ మేదఃప్రభృతేశ్చాన్యోన్యవిపరీతక్రియత్వాత్; పిత్తహరం హి మధురాది మేదస్కరం, మేదోహరం చ కటుకాది పిత్తకరమితి క్రియావైషమ్యం; అత్ర వ్యాధిస్వభావో హేతుః, తేనాన్యేషు వ్యాధిషు పరస్పరవిరుద్ధదోషదూష్యసంసర్గేऽప్యుభయప్రత్యనీకభేషజవిధిరవిరోధీతి| మహాత్యయత్వాదితి మజ్జాదిగంభీరధాత్వపకర్షకత్వేన బహువ్యాపత్తికరత్వాత్; ఆశుకారిత్వాదితి ఈశానః| చకారాత్ విషమక్రియత్వం చ వాతజానాం సముచ్చీయతే||2-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కఫపిత్తవాతమేహానాం క్రమేణ సంప్రాప్తిమాహ– అత్ర కఫజా ఏవ మేహా భూయస్త్వేన సాధ్యత్వేన చాదావుచ్యంతే| శరీరజం క్లేదం బస్తిగతం బస్తిప్రాప్తం ప్రదూష్య శ్లైష్మికాన్ మేహాన్ కరోతి| యదుక్తం– “మూత్రాఘాతాః ప్రమేహాశ్చ శుక్రదోషాస్తథైవ చ| మూత్రదోషాశ్చ యే చాపి బస్తౌ చైవ భవంతి హి||” ఇతి| ఉష్ణైరుష్ణవీర్యస్పర్శైర్ద్రవ్యైః, సముదీర్ణవేగం పిత్తం తానేవ మేదోమాంసశరీరక్లేదాన్ బస్తిగతాన్ ప్రదూష్య పైత్తికాన్ మేహాన్ కరోతి| పిత్తప్రమేహసంప్రాప్తిముక్త్వా వాతప్రమేహసంప్రాప్తిమాహ– క్షీణేష్విత్యాది| అనిలో దోషేషు క్షీణేషు బస్తౌ ధాతూనవకృష్య మేహాన్ వాతజాన్ కురుతే| ధాతూన్ వసామజ్జౌజోలసీకాఖ్యాన్; అవకృష్య బస్తిముఖం నీత్వా| మేహానితి బహువచనం వ్యక్త్యపేక్షయా బహుత్వాత్| క్రమేణ కఫపిత్తవాతజానాం దూష్యవర్గత్వేన సాధ్యాసాధ్యత్వమాహ– సాధ్యా ఇత్యాది| దోషదూష్యాణాం సమక్రియత్వాదితి| అత్ర దోషః శ్లేష్మా, దూష్యాణి రసమాంసమేదోమజ్జాశుక్రలసీకౌజాంసి; దోషస్య శ్లేష్మణః, ఏషాం దూష్యవర్గాణాం చ కటుతిక్తకషాయాదిభిః సమైవ క్రియా, అత ఏవ కఫజాః ప్రమేహాః దశ సాధ్యాః; ప్రమేహేన వినా అన్యేషాం రోగాణామతుల్యదూష్యత్వమేవ సాధ్యత్వహేతుః| యదుక్తం– “జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యస్యత్వహేతవః||” ఇతి| దోషదూష్యాణాం విషమక్రియత్వాదితి| అత్ర దోషః పిత్తం, దూష్యాణి రసమాంసాదీని; శీతమధురాదికా క్రియా పిత్తహంత్రీ, సా రసమాంసమేదోజనయిత్రీ; ఏతేన విషమక్రియత్వాత్ షట్ పిత్తజా యాప్యాః| మజ్జాదిగంభీరధాత్వకర్షకత్వేన బహువ్యాప్తిపరత్వాత్ ఆశుకారిత్వాత్ వాతజచతుష్టయస్యాసాధ్యత్వం, మహాత్యయత్వాద్వినాశకారిత్వాత్| అప్రవృద్ధే కఫే పిత్తే వా వాయుర్వృద్ధో భవతి, తత్ర హి చికిత్సావిధానాద్ వాతచతుష్టయస్యాసాధ్యత్వముక్తం– “యా వాతమేహాంప్రతి పూర్వముక్తా వాతోల్బణానాం విహితా క్రియా సా| వాయుర్హి మేహేష్వతికర్షితేషు కుప్యత్యసాధ్యాంప్రతి నాస్తి చింతా||” ఇతి||2-3||
Adhikarana ప్రమేహాణాం దోషదూష్యసంగ్రహః (౪) · Śloka ౪
కఫః సపిత్తః పవనశ్చ దోషా మేదోऽస్రశుక్రాంబువసాలసీకాః |
మజ్జా రసౌజః పిశితం చ దూష్యాః ప్రమేహిణాం వింశతిరేవ మేహాః ||4||
(చ. చి. అ. 6) |
View original
कफः सपित्तः पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः |
मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः प्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः ||४||
(च. चि. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సర్వమేహానాం దోషదూష్యసంగ్రహమాహ– కఫ ఇత్యాదినా| వసా మాంసస్నేహః, సర్వదేహస్నేహ ఇత్యన్యే| లసీకా ఉదకవిశేషః| యథాహ చరకః– “యత్తు మాంసత్వగంతరే ఉదకం తల్లసీకాశబ్దం లభతే|” (చ. శా. అ. 7) ఇతి| రసౌజ ఇతి రసశ్చ ఓజశ్చ ఇతి ద్వంద్వః| ఓజశ్చాత్రార్ధాంజలిపరిమితం శ్లేష్మరూపం; యదుక్తం– “శ్లేష్మలస్యౌజసోऽర్ధాంజలిః పరిమాణం|” (చ. శా. అ. 7) ఇతి; నత్వష్టబింద్వాత్మకం, తస్య భ్రంశేన మరణాభిధానాత్| నను, రస ఏవౌజో రసౌజ ఇతి కుతో న కల్ప్యతే? రసోऽప్యోజఃశబ్దేనోచ్యతే; యదుక్తం– “తస్మిన్ కాలే పచత్యగ్నిర్యదన్నం కోష్ఠమాగతం| మలీభవతి తత్ ప్రాయః కల్పతే కించిదోజసే||” (చ. చి. అ. 8) ఇతి; ఓజసే ఇతి రసాయేత్యర్థః| నైవం, ఓజసో హి మధుమేహే దూష్యత్వేనోక్తత్వాత్, ఓజఃశబ్దోపాదానవైఫల్యాచ్చ| యద్యప్యత్ర బహూని మేదఃప్రభృతీని దూష్యత్వేనోచ్యంతే, తథాऽపి పూర్వం మేదోమాంసశరీరజక్లేదానాం సర్వమేహేష్వవశ్యంభావిదూష్యత్వేన పృథగభిధానం| మజ్జాదయస్తు మేహవిశేషే దూష్యాః| తద్యథా– లసీకావసామజ్జౌజాంసి వాతికే, న పైత్తికే, న శ్లైష్మికే| ఈశానః పునరాహ– రసరక్తశుక్రాణి సర్వమేహేషు కదాచిత్ దుష్యంతే, న త్వవశ్యమితి| కించ సర్వమేహానామేవ దోషత్రయజన్యత్వం సకలదూష్యాశ్రయిత్వం చ ‘కఫః సపిత్తః’ ఇత్యాదినోపదర్శ్యతే| మేదోమాంసాదీని తు అత్యంతదూష్యోపదర్శనార్థం పృథగుక్తాని| యతశ్చరకేऽపి కియంతఃశిరసీయాధ్యాయే సకలమేహవాచకమధుమేహకథనే దోషత్రయప్రకోపోऽభిహితః| తథాహి– “సమారుతస్య పిత్తస్య కఫస్య చ ముహుర్ముహుః| దర్శయత్యాకృతిం గత్వా క్షయమాప్యాయ్యతే పునః||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| తథా సుశ్రుతోऽప్యాహ– “వాతపిత్తమేదోభిరన్వితః శ్లేష్మా మేహాన్ జనయతి|” (సు. ని. అ. 6) ఇత్యాది| కఫాదీనాం ద్వ్యుల్బణాదిసంసర్గస్యానంత్యేన సర్వమేహావస్థావిశేషేణ మధుమేహేన చ సంఖ్యాధిక్యప్రసంగనిరాసాయావధారణార్థమాహ– వింశతిరేవ మేహా ఇతి||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ప్రమేహే దూష్యవర్గమాహ– కఫ ఇత్యాది| సర్వత్ర మేహానామయం దోషదూష్యసంగ్రహః– త్రయో దోషాః, అస్రం రక్తం, అంబు శరీరక్లేదః, వసా మాంసస్నేహః, లసీకా ఉదకవిశేషః, యదుక్తం చరకే– “యత్తు మాంసత్వగంతరే ఉదకం, తల్లసీకాశబ్దేన లభ్యతే|” యదుక్తమన్యత్రాపి– “తేజోభూతః పరం సూక్ష్మః స రక్తరస ఉచ్యతే| ‘లసీకా’ నామ లభతే సామగంధిస్త్వగాశ్రితః||” ఇతి| రసశ్చ ఓజశ్చ రసౌజ ఇతి ద్వంద్వః| ఓజశ్చాత్రార్ధాంజలిపరిమితం శ్లేష్మరూపం| యదుక్తం “శ్లేష్మరూపస్యౌజసోऽర్ధాంజలిః పరిమాణం|” ఇతి| న త్వష్టబిందుకం, తస్య భ్రంశేన నియతం మరణమితి| కఫాదీనాం సంసర్గస్యానంత్యేన తథా సర్వమేహావస్థావిశేషేణ మధుమేహేన సంఖ్యాధిక్యప్రసంగనిరాసాయావధారణమాహ– వింశతిరేవ మేహా ఇతి| తంత్రాంతరేऽపి దూష్యసంగ్రహ ఉక్తః– “ వసా మాంసం శరీరస్య క్లేదః శుక్రం సశోణితం| మేదో మజ్జా లసీకౌజః ప్రమేహే దూష్యసంగ్రహః||” ఇతి||4||
Adhikarana ప్రమేహపూర్వరూపం (౫) · Śloka ౫
దంతాదీనాం మలాఢ్యత్వం ప్రాగ్రూపం పాణిపాదయోః |
దాహశ్చిక్కణతా దేహే తృట్ స్వాద్వాస్యం చ జాయతే ||5||
View original
दन्तादीनां मलाढ्यत्वं प्राग्रूपं पाणिपादयोः |
दाहश्चिक्कणता देहे तृट् स्वाद्वास्यं च जायते ||५||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపమాహ– దంతాదీనామిత్యాది| ఆదిశబ్దేన నయనతాలుకర్ణాదీనాం గ్రహణం| యదుక్తం సుశ్రుతే– ‘తాలుగలజిహ్వాదంతేషు మలోత్పత్తిః|’ (సు. ని. అ. 6) ఇతి| అత్ర చ మలభూయస్త్వం మేదోదోషాత్| చిక్కణతా దేహే మేదఃకఫదుష్టేః| అత్ర చకారాత్ సుశ్రుతోక్తకేశజటిలీభావనఖాతివృద్ధీ బోధ్యే| ఏతచ్చ వ్యాధివిశేషనియతమేవ, యేనాన్యత్ర, విద్యమానాऽపి కఫమేదోదుష్టిః నైవం కర్తుం క్షమా||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూర్వరూపమాహ– దంతాదీనామిత్యాది| ఆదిశబ్దేన తాల్వాదీనాం గ్రహణం| యదుక్తం సుశ్రుతే– “తాలుగలజిహ్వాదంతేషు మలోత్పత్తిః|” (సు. ని. స్థా. అ. 6) ఇతి| అత్ర మలభూయస్త్వం మేదోదోషాత్| హస్తపాదయోః సంతాపః, చిక్కణతా దేహే మేదఃకఫదుష్టేః| స్వాద్వాస్యం మధురాస్యతా, చకారాత్ సుశ్రుతోక్తకేశజటిలీభావనఖవృద్ధీ బోధ్యే| ఏతచ్చ వ్యాధిమహిమ్నా బోద్ధవ్యం, అన్యథా కఫమేదోదుష్టిరేవం కర్తుం న క్షమా||5||
Adhikarana ప్రమేహసామాన్యలక్షణం (౬) · Śloka ౬
సామాన్యం లక్షణం తేషాం ప్రభూతావిలమూత్రతా |
దోషదూష్యావిశేషేऽపి తత్సంయోగవిశేషతః ||6||
మూత్రవర్ణాదిభేదేన భేదో మేహేషు కల్ప్యతే |
(వా. ని. అ. 10) |
View original
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता |
दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ||६||
मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते |
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సామాన్యలక్షణమాహ– సామాన్యమిత్యాది| ప్రభూతేత్యాది ప్రభూతమూత్రత్వం దూష్యద్రవధాతుసంబంధాత్ ఆవిలత్వం దోషదూష్యసంసర్గాత్| నను, కథం కఫేన దశ, పిత్తేన షడిత్యాదివ్యవస్థా? యతః కారణభేదాత్ కార్యభేద ఇత్యాశంక్యాహ– దోషదూష్యావిశేషేऽపి తత్సంయోగవిశేషత ఇతి| తేషాం దోషదూష్యాణాముత్కర్షాపకర్షకృతాత్ సంయోగభేదాద్భేదో మేహేషు భవతి| యథా– పంచానాం వర్ణానాం శ్వేతకృష్ణపీతలోహితశ్యావానాం సంయోగభేదాదనేకపింగలపాటలాదిభేదాః| సుశ్రుతేऽప్యుక్తం– “యథా పంచానాం వర్ణానాముత్కర్షాపకర్షకృతేన సంయోగవిశేషేణ కపిలాదినానావర్ణోత్పత్తిరేవం దోషాదిసంసర్గాన్మేహానాం నానాత్వం|” (సు. ని. అ. 6) ఇతి| సంయోగభేదప్రతీతిః కుత ఇత్యత ఆహ– మూత్రేత్యాది| మూత్రవర్ణాదిభేదం దృష్ట్వా కారణానాం సమానానాం భేదః కల్పనీయః, యథా– మృదాదికారణకలాపస్యాభేదేऽపి కుంభకారాదిసంయోగభేదాదుదంచనాదిప్రపంచభేదః| నను, ఉదంచనాదౌ కుంభకారాదిప్రయత్నభేదాత్ సంయోగభేదః, అత్ర తు కః సంయోగభేదహేతుః? ఉచ్యతే– తత్తదాహారాదికమదృష్టం చ భవతీత్యదోషః||6||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సామాన్యలక్షణమాహ– సామాన్యమిత్యాది| ప్రభూతమూత్రం దూష్యద్రవధాతుసంబంధాత్, ఆవిలమూత్రత్వం దోషదూష్యసంసర్గాత్| నను, కథం కఫేన దశ, పిత్తేన షట్ ఇత్యాదివ్యవస్థా? యతః కారణభేదాత్ కార్యభేద ఇత్యాశంక్యాహ– దోషేత్యాది| దోషదూష్యయోరవిశేషేऽపి తత్సంయోగవిశేషతః, తేషాం దోషదూష్యాణాముత్కర్షాపకర్షకృతాత్ సంయోగభేదాత్ మేహేషు భేదో భవతి| దశ షట్ చత్వార ఇత్యాదికా| దోషా వాతాదయః, దూష్యా మేదోమజ్జాదికాః, యథా పంచానాం శ్వేతపీతకృష్ణలోహితశ్యామవర్ణానాం సంయోగభేదాత్ అనేకపింగలాదిభేదో జాయతే| యదుక్తం సుశ్రుతే– “యథా పంచానాం వర్ణానాముత్కర్షాపకర్షకృతేన సంయోగవిశేషేణ కపిలాదినానావర్ణోత్పత్తిరేవం దోషదూష్యసంయోగాన్మేహానాం నానాత్వం|” ఇతి| మూత్రవర్ణాదిభేదేన మూత్రవర్ణాదిభేదం దృష్ట్వా కారణానాం సమానానాం భేదః కల్పనీయః, యథా మృత్పాత్రాణాం మృదాదికారణకలాపస్యాభేదేऽపి కుంభకారాదిసంయోగాత్ ఘటస్థాల్యాదిప్రపంచభేదః||6||–
Adhikarana ఉదకమేహ-ఇక్షుమేహ-సాంద్రమేహ-సురామేహ-పిష్టమేహ-శుక్రమేహ-సికతామేహ-శీతమేహ-శనైర్మేహ-లాలామేహలక్షణం (౭-౧౨) · Śloka ౧౨
అచ్ఛం బహు సితం శీతం నిర్గంధముదకోపమం ||7||
మేహత్యుదకమేహేన కించిదావిలపిచ్ఛిలం |
ఇక్షో రసమివాత్యర్థం మధురం చేక్షుమేహతః ||8||
సాంద్రీభవేత్ పర్యుషితం సాంద్రమేహేన మేహతి |
సురామేహీ సురాతుల్యముపర్యచ్ఛమధో ఘనం ||9||
సంహృష్టరోమా పిష్టేన పిష్టవద్బహలం సితం |
శుక్రాభం శుక్రమిశ్రం వా శుక్రమేహీ ప్రమేహతి ||10||
మూర్తాణూన్ సికతామేహీ సికతారూపిణో మలాన్ |
శీతమేహీ సుబహుశో మధురం భృశశీతలం ||11||
శనైః శనైః శనైర్మేహీ మందం మందం ప్రమేహతి |
లాలాతంతుయుతం మూత్రం లాలామేహేన పిచ్ఛిలం ||12||
(వా. ని. అ. 10) |
View original
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ||७||
मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् |
इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ||८||
सान्द्रीभवेत् पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति |
सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधो घनम् ||९||
संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहलं सितम् |
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ||१०||
मूर्ताणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् |
शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ||११||
शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति |
लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ||१२||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అత్ర కఫస్య శ్వేతశీతమూర్తపిచ్ఛిలాచ్ఛస్నిగ్ధగురుమధురసాంద్రప్రసాదమందేషు గుణేషు మధ్యే కుత్రచిత్ కించిద్గుణప్రకర్షాదుదకమేహాదయో దశ దృశ్యంత ఇత్యాహ– అచ్ఛమిత్యాది| సాంద్రప్రసాదస్తు ఏక ఏవ గుణో గణనీయః, సాంద్రమేహవ్యపదేశస్త్వేకదేశేన భవిష్యతీతి| ఏతైశ్చ శ్వేతాదిభిర్గుణైర్వ్యస్తైః సమస్తైశ్చ యోగాద్దశ మేహా న తు యథాక్రమం, “యేన గుణేనైకేనానేకేన వా భూయస్తరముపసృజ్యతే తత్సమాఖ్యం గౌణం నామవిశేషం ప్రాప్నోతి|” (చ. ని. అ. 4) ఇతి చరకవచనాత్| నచ యథా దశభిర్గుణైర్దశ మేహాన్ కరోతి తథా సంసర్గవికల్పాంతరేణాపరానపి కుతో న కరోతీత్యాశంకనీయం, భావస్వభావస్యాపర్యనుయోజ్యత్వాత్, అదృష్టకల్పనాయాశ్చానర్హత్వాత్| తత్ర శ్వేతాచ్ఛశీతైర్గుణైరుదకమేహః; మధురశీతాభ్యామిక్షుమేహః; సాంద్రపిచ్ఛిలాభ్యాం సాంద్రమేహః; అచ్ఛేన పిత్తానురాగిణా సురామేహః; శుక్లేన పిష్టమేహః, అత్ర పిష్టవదిత్యాలేపనపిష్టవత్; శ్వేతస్నిగ్ధాభ్యాం శుక్రమేహః; అత్ర శుక్రాభమితి సర్వమేవ మూత్రం శుక్రతుల్యం, శుక్రమిశ్రం వేతి శుక్రాభశుక్రమిశ్రం; వాస్తవశుక్రమిశ్రత్వే తు కఫజస్యాప్యసాధ్యత్వం స్యాదితి; వాప్యచంద్రస్తు శుక్రస్య మూత్రేణ గుణకృతం సాదృశ్యం, శుక్రమిశ్రం వేతి చ శుక్రగుణానాం సంయుక్తసమవాయాత్ మూత్రే దర్శనమిత్యాహ; సాంద్రమూర్తాభ్యాం సికతామేహః, అత్ర మూర్తాణూనితి మూర్తాన్ కఠినాన్, అణూన్ అల్పాన్; మలానితి బహువచనం దోషాణామవయవబహుత్వాత్, జాత్యాఖ్యాయామేకస్మిన్ బహువచనమితి వాప్యచంద్రః, మలోऽత్ర ప్రకరణాత్ కఫః; గురుమధురశీతైః శీతమేహః; మందమూర్తాభ్యాం శనైర్మేహః; పిచ్ఛిలేన లాలామేహః| చరకే సురామేహస్థానే సాంద్రప్రసాదమేహః పఠితః, తథా పిష్టమేహః శుక్లమేహశబ్దేన, తేనైవ శీతమేహలాలామేహౌ పఠితౌ, పిత్తజశ్చ కాలమేహః; సుశ్రుతస్తు చరకోక్తశీతమేహలాలామేహయోః స్థానే ఫేనమేహలవణమేహౌ, కాలమేహస్థానే చామ్లమేహం పఠితవాన్| సామంజస్యం చాత్ర నాస్త్యేవ, పరస్పరలక్షణసంవాదాభావాత్. స్మృతిర్ద్వైధవత్ సర్వం ప్రమాణం||7-12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తత్ర కఫస్య శ్వేతమృదుపిచ్ఛిలస్నిగ్ధగురుమధురసాంద్రప్రసాదమందేషు గుణేషు మధ్యే క్వచిత్ కించిద్గణప్రకర్షాత్ ఉదకమేహాదయో దశ స్యుస్తాన్ కఫజానాహ– తత్రాదావుదకమేహమాహ– అచ్ఛమిత్యాది| ఆవిలం ఘనం| శేషం సుగమం| ఇక్షుమేహమాహ– ఇక్షోరిత్యాది| సుగమం| సాంద్రమేహమాహ– సాంద్రీభవేదిత్యాది| పర్యుషితం రాత్రౌ పాత్రే స్థాపితం| సురామేహమాహ– ఉపరి అచ్ఛం అధో ఘనం| పిష్టమేహమాహ– సంహృష్టేత్యాది| తండులాదికృతాలేపనపిష్టవత్| సంహృష్టరోమా రోమాంచితశరీరః| పిష్టమిత్యనేన శ్వేతత్వం, శ్లేష్మణః శ్వేతత్వాత్| శుక్రమేహమాహ– శుక్రాభమిత్యాది| శుక్రేణ మిశ్రితం శుక్రమిశ్రితం; శుక్రాభమితి శుక్రసదృశం, న తు వాస్తవం శుక్రం, తస్యాసాధ్యత్వప్రసంగః| సికతామేహమాహ– మూర్తాణూనితి| కఠినానల్పాన్| మలానితి బహువచనం దోషావయవబహుత్వాదితి వాప్యచంద్రః| మలోऽత్ర ప్రకరణాత్ కఫః, సికతా వాలుకా| శీతమేహమాహ– శీతమేహీతి| అతిశీతలం| శనైర్మేహమాహ– మందశబ్దేన శ్లేష్మైవోచ్యతే, మధురత్వాన్మూత్రం మందేన వేగేన శనైః ప్రమేహతి| లాలాప్రమేహమాహ– లాలేత్యాది| ఏవం దశ శ్లేష్మణః| ఏతే దోషదూష్యసంయోగగుణాత్ వింశతిసంఖ్యాం లభంతే| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే– “శీతాచ్ఛశీతైరుదకప్రమేహః స్యాదిక్షువాలీ మధురాచ్ఛశీతాత్| పిత్తోత్కటః స్వచ్ఛగుణాత్సురాఖ్యో మూత్రేణ యుక్తః సికతాప్రమేహః| మందేన మూత్రేణ శనైః ప్రమేహో గురోర్విదగ్ధాల్లవణప్రమేహః| పిష్టప్రమేహః ఖలు శుక్రభాగాత్సమస్తసాంద్రేణ తు సాంద్రమేహః| స్నిగ్ధేన శుక్రేణ చ శుక్రమేహః స్యాత్ఫేనమేహో గురుశుక్రయోగాత్| ఇత్యేభిరంశైః కఫదోషజాతైర్నృణాం ప్రమేహా దశ సంభవంతి| ఔత్కట్యతోऽయం వ్యపదేశ ఏషు సంసర్గభావో గుణదోషదూష్యాత్| పిత్తాన్నీలహరిద్రామ్లక్షారమాంజిష్ఠశోణితైః| సర్పిర్మేహం మరుత్కుర్యాద్యుక్తశ్చ లవణేన హి| మేదోయుక్తో వసాయుక్తో వసామేహకరస్తు సః| క్షౌద్రమేహే రౌక్ష్యగుణాద్విష్టంభో హస్తిమేహతః||” ఇతి||7-12||
Adhikarana క్షారమేహ-నీలమేహ-కాలమేహ-హారిద్రమేహ-మాంజిష్ఠమేహ-రక్తమేహలక్షణం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౫
గంధవర్ణరసస్పర్శైః క్షారేణ క్షారతోయవత్ |
నీలమేహేన నీలాభం కాలమేహీ మసీనిభం ||13||
హారిద్రమేహీ కటుకం హరిద్రాసన్నిభం దహత్ |
విస్రం మాంజిష్ఠమేహేన మంజిష్ఠాసలిలోపమం ||14||
విస్రముష్ణం సలవణం రక్తాభం రక్తమేహతః |15|
(వా. ని. అ. 10) |
View original
गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत् |
नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ||१३||
हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत् |
विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम् ||१४||
विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः |१५|
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తాత్తు షడ్భిః పిత్తగుణైః క్షారనీలకాలపీతలోహితవిస్రైర్యథాక్రమం క్షారమేహాదయః షట్, తాన్ గంధవర్ణరసస్పర్శైరిత్యాదినా దర్శయతి– గంధేత్యాది| నీలాభమితి చాసపక్షప్రభం, చాసః ‘స్వర్ణచూడ’ ఇతి లోకే ఖ్యాతః; క్వచిత్ ‘టాక్సనా చాసః’ ఇతి గదాధరః, తత్పక్షశ్చ స్నిగ్ధనీలో భవతి| దహదితి మూత్రవిశేషణం| ‘దహన్’ ఇతి పాఠాంతరే దాహమనుభవన్ పురుషః||13-14||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పైత్తికానాహ– తత్ర క్షారప్రమేహమాహ– గంధేత్యాది| గంధాదిభిః క్షారతోయవత్ క్షారమేహేన| నీలమేహమాహ– నీలేత్యాది| నీలాభం చాషపక్షప్రతిమం, చాషః పక్షివిశేషః, ‘సువర్ణచూడ’ ఇతి లోకే| కాలమేహమాహ– కాలేత్యాది| సుగమం| హరిద్రామేహమాహ– హారిద్రేత్యాది| దహదితి మూత్రవిశేషణం, ‘దహన్’ ఇతి పాఠాంతరే దాహమనుభవన్ ‘పురుషః’ ఇతి శేషః| మాంజిష్ఠమేహమాహ– విస్రం విస్రగంధి| రక్తమేహమాహ– విస్రమిత్యాది| సుగమం| ఏవం షట్ పైత్తికాః సర్వేషాం మూత్రం యోజ్యం||13-14||
Adhikarana వసామేహ-మజ్జమేహ-క్షౌద్రమేహ-హస్తిమేహలక్షణం (౧౫-౧౭) · Śloka ౧౭
వసామేహీ వసామిశ్రం వసాభం మూత్రయేన్ముహుః ||15||
మజ్జాభం మజ్జమిశ్రం వా మజ్జమేహీ ముహుర్ముహుః |
కషాయం మధురం రూక్షం క్షౌద్రమేహం వదేద్బుధః ||16||
హస్తీ మత్త ఇవాజస్రం మూత్రం వేగవివర్జితం |
సలసీకం విబద్ధం చ హస్తిమేహీ ప్రమేహతి ||17||
(వా. ని. అ. 10) |
View original
वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः ||१५||
मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः |
कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेहं वदेद्बुधः ||१६||
हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् |
सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ||१७||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతేన యథాక్రమం వసామజ్జౌజోలసీకాభిర్యథాక్రమం వసామేహాదయః; తానాహ– వసేత్యాది| అయం వసామేహః సుశ్రుతే సర్పిర్మేహనామ్నా, క్షౌద్రమేహశ్చరకే మధుమేహనామ్నా పఠితః||15-17||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ చతుర్ణాం వాతజానాం లక్షణం| వసామేహమాహ– వసా మాంసస్నేహః, వసామిశ్రం వసామిలితం, వసాభం వసాతుల్యం, ముహుర్మూత్రయేత్| మజ్జమేహమాహ– మజ్జాభమిత్యాది| సుశ్రుతేऽయం సర్పిర్మేహనామ్నా పఠితః, శేషం పూర్వవత్ వ్యాఖ్యేయం| క్షౌద్రమేహమాహ– కషాయమిత్యాది| సుగమం| హస్తిమేహమాహ– హస్తీత్యాది| అజస్రమనవరతం, వేగవివర్జితం వేగరహితం, సలసీకం లసీకయా సహ, విబద్ధం పిండీభూతమివ||15-17||
Adhikarana ప్రమేహోపద్రవాః (౧౮-౨౦) · Śloka ౨౦
అవిపాకోऽరుచిశ్ఛర్దిర్నిద్రా కాసః సపీనసః |
ఉపద్రవాః ప్రజాయంతే మేహానాం కఫజన్మనాం ||18||
బస్తిమేహనయోస్తోదో ముష్కావదరణం జ్వరః |
దాహస్తృష్ణాऽమ్లికా మూర్ఛా విడ్భేదః పిత్తజన్మనాం ||19||
వాతజానాముదావర్తః కంపహృద్గ్రహలోలతాః |
శూలమున్నిద్రతా శోషః కాసః శ్వాసశ్చ జాయతే ||20||
(వా. ని. అ. 10) |
View original
अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः |
उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् ||१८||
बस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः |
दाहस्तृष्णाऽम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् ||१९||
वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः |
शूलमुन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते ||२०||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇదానీం కఫజాదిమేహానాం కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వమసాధ్యత్వం చ జ్ఞాపయితుం భేదేనోపద్రవానాహ– అవిపాకోऽరుచిరిత్యాది| కఫజే కాస ఆర్ద్రః, వాతజే శుష్కః| తోదః సంసర్గివాతజన్యః, మేహానాం త్రిదోషజన్యత్వాత్| ముష్కావదరణం పాకేన| అమ్లికా అమ్లోద్గారః| లోలతా సర్వరసభక్షణేచ్ఛా, ఇయం తు ప్రభావాత్ ధాతుక్షయాద్వా భవతి; యథా వాతగ్రహణ్యాం ‘గృద్ధిః సర్వరసానాం’ ఇత్యుక్తం||18-20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇదానీముపద్రవానాహ– అవిపాక ఇత్యాది| కఫజే కాస ఆర్ద్రః, వాతజే శుష్కః, సపీనసః ప్రతిశ్యాయయుక్తః, ఏతే కఫజానాముపద్రవాః| పిత్తజానాముపద్రవానాహ– బస్తీత్యాది| బస్తిః మూత్రాశయః, మేహనం మేఢ్రం, శూలం తోదః సంసర్గివాతజన్యః, మేహానాం త్రిదోషజన్యత్వాత్, ముష్కావదరణం పాకేన, అమ్లికా అమ్లోద్గారః, విడ్భేదః భిన్నపురీషతా| వాతజానాముపద్రవానాహ– వాతజానామిత్యాది| లోలతా సర్వరసభక్షణేచ్ఛా, అయం చ ప్రభావో రోగస్య, అథవా ధాతుక్షయాద్భవతి, యథా వాతగ్రహణ్యాం ‘గృద్ధిః సర్వరసానాం’ ఇత్యుక్తం; శూలం బస్తిమేహనయోరేవ, కాసోऽత్ర శుష్కః||18-20||
Adhikarana ప్రమేహస్యాసాధ్యలక్షణం (౨౧) · Śloka ౨౧
యథోక్తోపద్రవావిష్టమతిప్రస్రుతమేవ చ |
పిడకాపీడితం గాఢః ప్రమేహో హంతి మానవం ||21||
(సు. సూ. అ. 33) |
View original
यथोक्तोपद्रवाविष्टमतिप्रस्रुतमेव च |
पिडकापीडितं गाढः प्रमेहो हन्ति मानवम् ||२१||
(सु. सू. अ. ३३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యతామాహ– యథోక్తోపద్రవావిష్టమిత్యాది| ఉక్తైరవిపాకాదిభిరన్యైశ్చ సుశ్రుతాద్యుక్తైరుపద్రవైః; తద్యథా– కఫజే ఆలస్యాస్యోపదేహశైథిల్యకఫప్రసేకమక్షికోపసర్పణాదికం, పిత్తజే పాండురోగాదికం| అతిప్రస్రుతమితి అతిశయం ధాతుమూత్రస్రావయుక్తం| పిడకాపీడితమితి శరావికాదిపిడకాపీడితం| గాఢః కాలప్రకర్షాత్| యద్యపి పిడకా అప్యుపద్రవత్వేనాభిమతాః; యదుక్తం చరకే– “ఉపద్రవాస్తు ఖలు ప్రమేహిణాం తృష్ణాతీసారజ్వరదాహదౌర్బల్యారోచకావిపాకాః పూతిమాంసపిడకాలజీవిద్రధ్యాదయః|” (చ. ని. అ. 4) ఇతి, తథాऽపి పిడకానాం పృథగుత్పాదసూచనార్థం పృథక్కరణం| ఉక్తం చ చరకే– “వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| అన్యదపి అసాధ్యలక్షణం బోద్ధవ్యం| యదాహ చరకః– “సపూర్వరూపాః కఫపిత్తమేహాః క్రమేణ యే వాతకృతాశ్చ మేహాః| సాధ్యా న తే, పిత్తకృతాస్తు యాప్యాః, సాధ్యాస్తు మేదో యది న ప్రదుష్టం||” (చ. చి. అ. 6) ఇతి| అస్యార్థః– యే కఫజాః సాధ్యాస్తే సపూర్వరూపాః సంతోऽసాధ్యాః, పిత్తకృతాస్తు యాప్యా యే తే సపూర్వరూపా ఏవ అసాధ్యాః ప్రత్యాఖ్యేయాః| సర్వరోగాణామేవ యద్యపి పూర్వరూపానువృత్తౌ అసాధ్యత్వముక్తం, తథాऽప్యత్రాసకలపూర్వరూపాన్వయే అసాధ్యత్వం, అన్యత్ర తు సకలపూర్వరూపాన్వయే సతీతి విశేషః| క్రమేణేతి స్వనిదానక్రమేణ| తేన నిజహేత్వాదికృతా యే వాతజాశ్చత్వారో మేహాస్తే పూర్వరూపరహితా అపి నహి సాధ్యాః, యే తు పశ్చాత్ ధాత్వపకర్షణాద్వాతానుబంధేన వాతజాస్తే సాధ్యాః యాప్యా వా| అత ఏవోక్తం– “యా వాతమేహాన్ ప్రతి పూర్వముక్తా వాతోల్బణానాం విహితా క్రియా సా” (చ. చి. అ. 6) ఇత్యాది||21||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యతామాహ– యథేత్యాది| ఉక్తోపద్రవైరపాకాదిభిరన్యైశ్చ సుశ్రుతోక్తైః– “ఆలస్యాస్యోపదేహశైథిల్యకఫప్రసేకమక్షికోపసర్పణాదిభిః యుక్తమతిప్రస్రుతమతిశయం ధాతుమూత్రస్రావయుక్తం|” ఇత్యాదిభిః పిడకాపీడితం శరావికాదిపిడకాపీడితం, గాఢం కాలప్రకర్షాత్||21||
Adhikarana మధుమేహీజాతస్య ప్రమేహిణోऽసాధ్యత్వం (౨౨) · Śloka ౨౨
జాతః ప్రమేహీ మధుమేహినో వా న సాధ్య ఉక్తః స హి బీజదోషాత్ |
యే చాపి కేచిత్ కులజా వికారా భవంతి తాంస్తాన్ ప్రవదంత్యసాధ్యాన్ ||22||
(చ. చి. అ. 6) |
View original
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात् |
ये चापि केचित् कुलजा विकारा भवन्ति तांस्तान् प्रवदन्त्यसाध्यान् ||२२||
(च. चि. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యతాయాః ప్రకారాంతరమాహ– జాత ఇత్యాది| శ్లేష్మమేదసోరతిదుష్ట్యా మూత్రమేదఃశ్లేష్మణామతిమాధుర్యాత్ మధుమేహినో జాతో యః ప్రమేహీ స చాప్యసాధ్యో భవతీతి| బీజదోషాదితి ప్రమేహారంభకదోషదుష్టబీజజాతప్రమేహిత్వాత్| మధుమేహశబ్దేన చాత్ర మేహమాత్రముచ్యతే, యది తు వాతిక ఉపేక్షితో వా మేహో మధుమేహ ఉచ్యతే, తదా చేతరప్రమేహయుక్తమాతృపితృజనితప్రమేహిణో నాసాధ్యత్వముక్తం స్యాత్; కించ మధుమేహినా జనితస్య మధుమేహిత్వమేవ కారణానురూపతయా యుక్తం తతశ్చ మధుమేహీ మధుమేహినా వా జాతో న సాధ్య ఇతి వక్తుముచితం; తస్యాసాధ్యత్వమపి న వక్తవ్యం, మధుమేహస్యాసాధ్యత్వాదేవ| అన్యత్రాపి మధుమేహశబ్దేన మేహమాత్రముక్తం| యథా– “ గుల్మీ చ మధుమేహీ చ రాజయక్ష్మీ చ యో నరః| అచికిత్స్యా భవంత్యేతే బలమాంసపరిక్షయాత్|” (చ. ఇ. అ. 9) ఇతి| యది హ్యత్ర మధుమేహోऽభీష్టః స్యాత్తదా బలమాంసపరిక్షయాదితి న కృతం స్యాత్, తస్య స్వరూపత ఏవాసాధ్యత్వాత్| యథా కియంతఃశిరసీయాధ్యాయే “ఉపేక్షయాऽస్య జాయంతే పిడకా మధుమేహికాః|” (చ. సూ. అ. 17) ఇత్యాదినా యా మధుమేహసంబంధిత్వేనోక్తాస్తా ఏవ “ప్రమేహిణాం యాః పిడకా మయోక్తాః” (చ. చి. అ. 6) ఇత్యంతేన చ చికిత్సాస్థానే ప్రమేహిమాత్రసంబంధితయా అనూద్య చికిత్సాయాం సంయోజితాః| తస్మాద్భావినీం మధుమేహతామాశ్రిత్య సర్వ ఏవ మేహా మధుమేహశబ్దవాచ్యాః| ఉక్తం హి వాగ్భటే– “మధురం యచ్చ మేహేషు ప్రాయో మధ్వివ మేహతి| సర్వేऽపి మధుమేహాఖ్యా మాధుర్యాచ్చ తనోరతః||” (వా. ని. అ. 10) ఇతి| గదాధరేణ తు పిడకాసంబంధేనైవ మధుమేహత్వముక్తం, యతశ్చరకే కియంతఃశిరసీయాధ్యాయే (చ. సూ. అ. 17) మధుమేహమభిధాయ పిడకా ఉక్తా ఇతి| తన్న మనోహరం, తత్ర మధుమేహశబ్దేన ప్రమేహమాత్రాభిధానాత్| యది తు మధుమేహ ఏవాభీష్టః స్యాత్, తదా “ఉపేక్షయాऽస్య జాయంతే” ఇతి ఉపేక్షణాభిధానమనుపపన్నం స్యాత్, పిడకానాం చ మధుమేహభవానాం చికిత్సోపదేశో వ్యర్థః స్యాదితి| కులజమేహస్యాసాధ్యతాప్రసంగేనాపరేషామపి కులజానామసాధ్యత్వమాహ– యే చాపీత్యాది| కేచిదితి కుష్ఠాదయః| కులజా ఇతి పితృపితామహాదిసంభూతాః| ఏతేన ప్రమేహిపితృపితామహమాతామహస్యాపి ప్రమేహమసాధ్యం దర్శయతి| నను, యస్య పితామహః ప్రమేహీ తస్య పితాऽపి ప్రమేహీ, ప్రమేహిజాతత్వాత్; తథాచ సతి “జాతః ప్రమేహీ మధుమేహినో వా న సాధ్య ఉక్తః స హి బీజదోషాత్|” ఇత్యనేనైవ గతార్థం| నైవం, న హి ప్రమేహిణో జాత ఇత్యేతావతా ఉత్పన్నమాత్ర ఏవ ప్రమేహీ భవతి, కిం తర్హి కాలవశేన దుష్టేరభివ్యక్త్యా; యథా– కుష్ఠిజాతస్య కుష్ఠం; ఏతేన యదా అనతిదుష్టబీజేన ప్రమేహిజాతేన పిత్రా జన్యతే పురుషః ప్రమేహీ సోऽప్యసాధ్య ఇతి| కులజా ఇత్యనేనైవ మేహస్యాప్యసాధ్యతాయాం లబ్ధతాయాం పునస్తద్వచనం ప్రమేహిణాం ప్రాయేణ సంతానానుబంధిత్వప్రదర్శనార్థం| ఉక్తం చ– ‘ ప్రమేహోऽనుషంగిణాం’ (చ. సూ. అ. 25) ఇతి||22||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ప్రకారాంతరేణాసాధ్యత్వమాహ– జాత ఇత్యాది| మధుమేహినో జాతో జనితో యః పురుషః ప్రమేహీ, స చాసాధ్యో భవతి; బీజదోషాదితి మేహారంభకదోషదుష్టబీజజాతమధుమేహత్వాత్, మధుమేహశబ్దేన చాత్ర మేహమాత్రముచ్యతే; యది తు వాతిక ఉపేక్షితో వా మేహో మధుమేహ ఉచ్యతే, తదా ఇతరమేహయుక్తమాతాపితృజనితప్రమేహిణాం నాసాధ్యత్వముక్తం స్యాత్; మధుమేహిజనితస్య మధుమేహిత్వమేవ కారణానురూపతయా యుక్తం, తతశ్చ మధుప్రమేహీ మధుమేహినా వా జాతో న సాధ్య ఇతి వక్తుముచితం; తస్యాసాధ్యత్వమపి న వక్తవ్యం, మధుమేహస్యాసాధ్యత్వాత్| అన్యత్రాపి మధుమేహశబ్దేన మేహమాత్రముక్తం| తథా చ– “కుష్ఠీ చ మధుమేహీ చ రాజయక్ష్మీ చ యో నరః| అచికిత్స్యా భవంత్యేవ బలమాంసపరిక్షయాత్||” ఇతి| యద్యత్ర మధుమేహోऽభీష్టః స్యాత్, తదా బలమాంసపరిక్షయాదితి న కృతం స్యాత్, తస్య స్వరూపత ఏవాసాధ్యత్వాత్| తథా చ సుశ్రుతే– “మధురం యచ్చ మేహేషు ప్రాయో మధ్వివ మేహతి| సర్వేऽపి మధుమేహాఖ్యా మాధుర్యాచ్చ తనోరతః||” ఇతి| యే చాపి కేచిత్కులజా ఇతి కేచిదితి పితృపితామహాదిసంభూతాః కుష్ఠాదయః||22||
Adhikarana ఉపేక్షయా హి కఫపిత్తజానామపి మధుమేహత్వం, ధాతుక్షయావరణాభ్యాం కుపితవాతేన మధుమేహసంభవశ్చ (౨౩-౨౫) · Śloka ౨౫
సర్వ ఏవ ప్రమేహాస్తు కాలేనాప్రతికారిణః |
మధుమేహత్వమాయాంతి తదాऽసాధ్యా భవంతి హి ||23||
(సు. ని. అ. 6) |
మధుమేహే మధుసమం జాయతే స కిల ద్విధా |
క్రుద్ధే ధాతుక్షయాద్వాయౌ దోషావృతపథేऽథవా ||24||
ఆవృతో దోషలింగాని సోऽనిమిత్తం ప్రదర్శయన్ |
క్షణాత్ క్షీణః క్షణాత్ పూర్ణో భజతే కృచ్ఛ్రసాధ్యతాం ||25||
(వా. ని. అ. 10) |
View original
सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः |
मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२३||
(सु. नि. अ. ६) |
मधुमेहे मधुसमं जायते स किल द्विधा |
क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा ||२४||
आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् |
क्षणात् क्षीणः क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम् ||२५||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉపేక్షయా హి పిత్తకఫజానామపి మధుమేహత్వం ప్రదర్శయితుమాహ– సర్వ ఏవేత్యాది| ధాతుక్షయావరణాభ్యాం కుపితవాతేన మధుమేహసంభవమాహ– మధుమేహ ఇత్యాది| మధుసమమితి ‘మూత్రం’ ఇతి శేషః| స ఇతి మధుమేహః| సావరణలింగమాహ– ఆవృత ఇత్యాది| ఆవృత ఇతి ఆవృతవాతకృతః| దోషలింగానీతి యేన పిత్తాదినా ఆవృతస్తస్య వాతస్య చ లింగాని ప్రదర్శయతి| అనిమిత్తం అకస్మాత్| క్షీణః క్షణాత్ క్షణాత్ పూర్ణ ఇతి ఆవరణేన పునః పూర్ణో భవన్ కృచ్ఛ్రసాధ్యో భవతి| తథాచ చరకః– “సమారుతస్య పిత్తస్య కఫస్య చ ముహుర్ముహుః| దర్శయత్యాకృతిం గత్వా క్షయమాప్యాయ్యతే పునః||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| ధాతుక్షయకుపితవాతజస్య తు కేవలవాతజమేవ లింగం| గదాధరస్త్వాహ– మధుమేహః సావరణవాయునైవ క్రియతే| యదాహ చరకః– “తైరావృతగతిర్వాయురోజ ఆదాయ గచ్ఛతి| యదా బస్తిం తదా కృచ్ఛ్రో మధుమేహః ప్రవర్తతే||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| కేవలవాతజేషు తు కషాయాదివమనాద్యతియోగాదికృతేషు ధాతుక్షయజేషు వాయోరావరణం నాస్తీతి భేదః||23-25||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉపేక్షయా పిత్తకఫజానామపి మధుమేహిత్వం దర్శయన్నాహ– సర్వ ఇత్యాది| సర్వ ఏవ ప్రమేహాః అప్రతికారిణః ప్రతీకారమకుర్వతః పుంసః కాలేన మధుమేహత్వమాయాంతి, తదా అసాధ్యా భవంతి| ధాతుక్షయావరణాభ్యాం కుపితవాతేన మధుమేహసంభవమాహ– మధ్విత్యాది మధుమేహసమమితి ‘మూత్రం’ ఇతి శేషః| స చ ద్విధా భవతి, ఏకో ధాతుక్షయాత్ కుపితవాయౌ, ధాతుక్షయకుపితవాతజస్య తు మధుమేహస్య కేవలవాతమేహలింగం; యదుక్తం– “కృత్స్నం శరీరం నిష్పీడ్య మేదోమజ్జవసాయుతః| అధః ప్రక్రమతే వాయుస్తేనాసాధ్యాస్తు వాతజాః||” ఇతి; అపరస్తు దోషైరావృతపథే| గదాధరస్తు– మధుమేహః సావరణేన వాయునా క్రియతే| యదుక్తం చరకే– “ తైరావృతగతిర్వాయురోజ ఆదాయ గచ్ఛతి| యదా బస్తిం తదా కృచ్ఛ్రో మధుమేహః ప్రవర్తతే||” ఇతి| కేవలవాతజేషు తు కషాయాదివమనాద్యతియోగాద్ధాతుక్షయే వాయోరావరణం నాస్తీతి భేదః| సావరణలింగమాహ– ఆవృత ఇత్యాది| యేన పిత్తాదినా దోషేణావృతశ్చ భవతి తస్య లింగం లక్షణం దర్శయన్, అనిమిత్తమకస్మాత్ క్షీణః, క్షణాత్ పునః ఆవరణే సతి పూర్ణో భవేత్, స కృచ్ఛ్రసాధ్యో భవతి| ఉక్తం చరకే– “సమారుతస్య పిత్తస్య కఫస్య చ ముహుర్ముహుః| దర్శయత్యాకృతిం గత్వా క్షయమాపాద్యతే పునః||” ఇతి||23-25||
Adhikarana సర్వేషాం ప్రమేహాణాం మధుమేహవాచిత్వే నిమిత్తం (౨౬) · Śloka ౨౬
మధురం యచ్చ మేహేషు ప్రాయో మధ్వివ మేహతి |
సర్వేऽపి మధుమేహాఖ్యా మాధుర్యాచ్చ తనోరతః ||26||
(వా. ని. అ. 10) |
View original
मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति |
सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः ||२६||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మధుమేహశబ్దప్రవృత్తౌ నిమిత్తమాహ– మధురం యచ్చ మేహేష్విత్యాది||26||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మధుమేహశబ్దప్రవృత్తౌ నిమిత్తమాహ– మధురమిత్యాది| శరీరస్య మాధుర్యాదతః సర్వ ఏవ ప్రమేహా మధుమేహాఖ్యాం లభంతే| శేషం సుగమం||26||
Adhikarana ప్రమేహోపేక్షయా పిడకాసంభవః (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ వినతాऽలజీ |
మసూరికా సర్షపికా పుత్రిణీ సవిదారికా ||27||
విద్రధిశ్చేతి పిడకాః ప్రమేహోపేక్షయా దశ |
సంధిమర్మసు జాయంతే మాంసలేషు చ ధామసు ||28||
(వా. ని. అ. 10) |
View original
शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी |
मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका ||२७||
विद्रधिश्चेति पिडकाः प्रमेहोपेक्षया दश |
सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु ||२८||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రమేహోపేక్షయా పిడకాసంభవం దర్శయితుమాహ– శరావికేత్యాది| ఇహ దశపిడకాసు వినతాయాః పాఠో భోజవిరుద్ధః, భోజే హి నవ పిడకాః; తద్యథా– “శరావికా సర్షపికా కూర్మికా జాలినీ తథా| కులత్థికాऽలజీ పుత్రీ విదారీ విద్రధీ తథా|| నవైతాః పిడకా జ్ఞేయాః” ఇత్యాది| కులత్థికా భోజే మసూరికా జ్ఞేయా; కింతు భోజే ఏవ వినతా న్యూనేతి వక్తుం సుకరం, సుశ్రుతే చరకే చ వినతాయా దర్శనాత్| చరకే తు సప్త పిడకాః| తద్యథా– “శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ సర్షపీ తథా| అలజీ వినతాఖ్యా చ విద్రధీ చేతి సప్తమీ||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| తత్ర ప్రాయోభావాత్ సప్తానామభిధానం| యతః తేనైవ కియంతఃశిరసీయే “తథాऽన్యాః పిడకాః సంతి” ఇత్యాదినా అధికపిడకాసంభవః సూచితః| ప్రమేహోపేక్షయేత్యభిధానం మధుమేహేన ప్రమేహమాత్రేణ చ పిడకాసంభవం దర్శయతి| అత ఏవ “వినా ప్రమేహమప్యేతాః” (చ. సూ. అ. 17) ఇత్యత్ర ప్రమేహమాత్రగ్రహణం కృతం| ధామస్వితి స్థానేషు||27-28||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ప్రమేహోపేక్షయా పిడకాసంభవం దర్శయితుమాహ– శరావికేత్యాది| ఏతైః స్వనామభిః ప్రసిద్ధాః| ప్రమేహోపేక్షయా అప్రతిక్రియమాణేషు కాలప్రకర్షాదిత్యర్థః| ప్రమేహోపేక్షయేత్యభిధానం మధుమేహేన ప్రమేహమాత్రేణ చ పిడకాసంభవం దర్శయతి| ధామసు స్థానేషు, అత ఏవ ‘వినా ప్రమేహమప్యేతా’ ఇత్యాది| సంధిమర్మసు సంధ్యాశ్రితేషు మర్మసు, అన్యే సంధౌ మర్మసు చేతి వ్యాఖ్యానయంతి||27-28||
Adhikarana శరావికా-సర్షపికా-కచ్ఛపికా-జాలినీ-వినతా-పుత్రిణీ-మసూరికా-అలజీ-విదారికా-విద్రధిలక్షణం (౨౯-౩౩) · Śloka ౩౪
అంతోన్నతా తు తద్రూపా నిమ్నమధ్యా శరావికా |
గౌరసర్షపసంస్థానా తత్ప్రమాణా చ సర్షపీ ||29||
సదాహా కూర్మసంస్థానా జ్ఞేయా కచ్ఛపికా బుధైః |
జాలినీ తీవ్రదాహా తు మాంసజాలసమావృతా ||30||
అవగాఢరుజాక్లేదా పృష్ఠే వాऽప్యుదరేऽపి వా |
మహతీ పిడకా నీలా వినతా నామ సా స్మృతా ||31||
మహత్యల్పచితా జ్ఞేయా పిడకా చాపి పుత్రిణీ |
మసూరాకృతిసంస్థానా విజ్ఞేయా తు మసూరికా ||32||
రక్తా సితా స్ఫోటచితా దారుణా త్వలజీ భవేత్ |
విదారీకందవద్వృత్తా కఠినా చ విదారికా ||33||
విద్రధేర్లక్షణైర్యుక్తా జ్ఞేయా విద్రధికా తు సా |34|
(సు. ని. అ. 6) |
View original
अन्तोन्नता तु तद्रूपा निम्नमध्या शराविका |
गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सर्षपी ||२९||
सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः |
जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता ||३०||
अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा |
महती पिडका नीला विनता नाम सा स्मृता ||३१||
महत्यल्पचिता ज्ञेया पिडका चापि पुत्रिणी |
मसूराकृतिसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका ||३२||
रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् |
विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका ||३३||
विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा |३४|
(सु. नि. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సర్వాసామాకృతిమాహ– అంతోన్నతేత్యాది| తద్రూపేతి శరావరూపా| అల్పచితా అల్పపిడకాంతరాచితా| విద్రధేర్లక్షణైర్యుక్తేత్యభిధానేన విద్రధేరస్యా భేదో బోధ్యః||29-33||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శరావికాలక్షణమాహ– అంతోన్నతేత్యాది| అంతే ఉన్నతా మధ్యే నిమ్నా, తద్రూపా శరావరూపా| కచ్ఛపికామాహ– సదాహేత్యాది| దాహయుక్తా కూర్మాऽऽకారా| జాలినీమాహ– జాలినీత్యాది| అతిశయదాహయుక్తా మాంసజాలైర్వ్యావృతేవ, అస్యా లక్షణం తంత్రాంతరే– “పరస్పరాభిసంబంధాత్పిడకా చైకదేశజా| పిత్తోత్కటా దాహవతీ భృశరుగ్జాలినీ మతా||” ఇతి| వినతామాహ– అవగాఢేత్యాది| అవగాఢరుజా క్లేదా, అంతర్నివిష్టవేదనా క్లేదా పృష్ఠే వా జఠరే వా జాయతే| మహతీ స్థూలా, నీలా నీలవర్ణా| అల్పచితేతి అల్పపిడకాంతరచితా, సా పుత్రిణీ జ్ఞేయా| విదారికా పిడకా విదారీకందవద్వృత్తా పరివర్తులా, కఠినా అశ్మవత్| విద్రధేర్లక్షణైర్యుక్తేత్యభిధానేన విద్రధేరస్యా అభేదో బోద్ధవ్యః||29-33||
Adhikarana పిడకానామారంభకకారణం (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
యే యన్మయాః స్మృతా మేహాస్తేషామేతాస్తు తన్మయాః ||34||
(సు. ని. అ. 6) |
వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః |
తావచ్చైతా న లక్ష్యంతే యావద్వాస్తుపరిగ్రహాః ||35||
(చ. సూ. అ. 17) |
View original
ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तन्मयाः ||३४||
(सु. नि. अ. ६) |
विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः |
तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहाः ||३५||
(च. सू. अ. १७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిడకానామారంభకకారణమాహ– యే యన్మయా ఇత్యాది| తన్మయా ఇతి నిర్దేశః క్వచిదపవాదవిషయేऽప్యుత్సర్గోऽభినివిశత ఇతి ఙీపం బాధిత్వా టాపా సాధనీయః| తద్దోషం మత్వా కైశ్చిత్ ‘తత్కృతాః’ ఇతి పాఠాంతరం కృతం| అయమత్ర పిండార్థః– యో యద్దోషోల్బణో మేహస్తద్దోషోల్బణేనైవ పిడకా భవంతి| నను, జాలిన్యాం తీవ్రదాహః పఠితః, స చ పిత్తకృతః, భోజేऽపి జాలినీ పిత్తకృతైవ పఠితా; యథా– “పరస్పరాభిసంబంధా పిడకా చైకదేశజా| పిత్తోత్కటా దాహవతీ భృశరుగ్ జాలినీ మతా||” ఇతి| తత్కథం జాలిన్యాం పిత్తజత్వనియమాత్ యే యన్మయా ఇత్యాదిగ్రంథార్థసంగతిః? నైవం, ప్రచురపిడకానాం తన్మయత్వేన బాహుల్యేనాభిధానం; యథా– ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతి గదాధరః; కింవా స్వమహిమ్నా జాలినీ పిత్తప్రధానా భవతి, శ్లేష్మవాతజమేహభవత్వేన శ్లేష్మవాతప్రధానా చ; తేన దోషత్రయప్రధానత్వాత్ సర్వదా సా భవతి| అన్యస్త్వాహ– తీవ్రదాహత్వం పిత్తోత్కటత్వం చ పైత్తికమేహజాయాం జాలిన్యామవగంతవ్యం, అన్యమేహజా తు అన్యదోషోత్కటా నిర్దాహా చ| అత ఏవ చరకే జాలినీ కఫోల్బణా నిర్దాహా ఏవ పఠితా| తద్యథా– “శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ చేతి దుఃసహాః| జాయంతే తా హ్యతిబలాః ప్రభూతశ్లేష్మమేదసాం|| స్తబ్ధా సిరాజాలవతీ స్నిగ్ధస్రావా మహాశ్రయా| రుజానిస్తోదబహులా సూక్ష్మచ్ఛిద్రా చ జాలినీ||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| న చాతిప్రసక్తిః, ఉక్తం హి చరకే సమర్థ్యతే; అస్మింశ్చ సమాధానే యే యన్మయా ఇత్యాది న వ్యాహన్యతే| చరకభోజవచనయోశ్చావిరోధార్థం యత్నాంతరం మృగ్యం| కార్తికస్త్వాహ– పాకకాలే పిత్తోత్కటత్వం, “తస్మాద్ధి సర్వే పరిపాకకాలే పచంతి శోథాంస్త్రయ ఏవ దోషాః|” (సు. సూ. అ. 17) ఇతి వచనాత్; ఏతత్తు సర్వత్రావిశేషాన్నాద్రియంతే||34-35||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిడకానామారంభకారణమాహ– య ఇత్యాది| యే మేహా యన్మయా యద్దోషారబ్ధాః తేషాం మేహానామేతాః పిడకాస్తన్మయాస్తద్దోషమయా వాచ్యాః| శ్లేష్మజేషు శ్లేష్మజాః, పిత్తజేషు పిత్తజాః, వాతజేషు వాతజాః| కదాచిత్ప్రమేహాన్ వినాऽపి వాతాదిదుష్టమేదసః పురుషస్య జాయంతే, ఏతాస్తావన్న జ్ఞాయంతే, యావద్వాస్తుపరిగ్రహో వాస్త్వధిష్ఠానం న భవతి||34-35||
Adhikarana అసాధ్యపిడకాలక్షణం (౩౬) · Śloka ౩౬
గుదే హృది శిరస్యంస్యే పృష్ఠే మర్మసు చోత్థితాః |
సోపద్రవా దుర్బలాగ్నేః పిడకాః పరివర్జయేత్ ||36||
(సు. ని. అ. 6) |
View original
गुदे हृदि शिरस्यंस्ये पृष्ठे मर्मसु चोत्थिताः |
सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत् ||३६||
(सु. नि. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యపిడకాలక్షణమాహ– గుదే ఇత్యాది| సోపద్రవా ఇతి ఉపద్రవాశ్చ తృట్కాసాదయః| యథాహ చరకః– “తృట్కాసమాంససంకోచమోహహిక్కామదజ్వరాః| విసర్పమర్మసంరోధాః పిడకానాముపద్రవాః||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| పిడకాస్తు ప్రాయేణాధఃకాయ ఏవ, దోషదూష్యాణామధఃప్రసరణాత్, “రసాయనీనాం చ దౌర్బల్యాన్నోర్ధ్వముత్తిష్ఠంతి ప్రమేహిణాం దోషాః||” (సు. చి. అ. 12) ఇతి వచనాచ్చ| కేచిదాహుః– స్త్రీణాం ప్రమేహో న భవతీతి| తథాచ తంత్రాంతరే– “రజఃప్రసేకాన్నారీణాం మాసి మాసి విశుధ్యతి| సర్వం శరీరం దోషాశ్చ న ప్రమేహంత్యతః స్త్రియః||” ఇతి| కింతు స్త్రీషు ప్రమేహదర్శనాత్, ఏతద్ధేతుబలాదన్యరోగాసంభవత్వాచ్చైతత్ ప్రాయోవాదమాశ్రిత్యోక్తం| మేహనివృత్తిలక్షణం చ సుశ్రుతే పఠితం| తద్యథా– “ప్రమేహిణో యదా మూత్రమనావిలమపిచ్ఛిలం| విశదం తిక్తకటుకం తదాऽऽరోగ్యం ప్రచక్షతే||” (సు. చి. అ. 12) ఇతి||36||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిడకానామసాధ్యలక్షణమాహ– గుద ఇత్యాది| అంసే బాహుమూలే, మర్మసు శారీరోక్తేషు, సోపద్రవాః ఉపద్రవాశ్చ తృట్కాసాదయశ్చరకోక్తాః| యదుక్తం– “తృట్కాసమాంససంకోచమోహహిక్కామదజ్వరాః| విసర్పమర్మసంరోధాః పిడకానాముపద్రవాః||” ఇతి| పిడకాస్తు ప్రాయేణాధఃకాయ ఏవ భవంతి, దోషదూష్యాణామధఃప్రక్రమణాత్ ‘రసాయనీనాం చ దౌర్బల్యాత్ నోర్ధ్వముత్తిష్ఠంతి దోషా’ ఇతి వచనాత్| కేచిదాహుః– “స్త్రీణాం ప్రమేహో న భవతి|” ఇతి| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “రజఃప్రసేకాన్నారీణాం మాసి మాసి విశుద్ధ్యతి| కృత్స్నం శరీరం దోషాశ్చ న ప్రమేహంత్యతః స్త్రియః||” ఇతి| కింతు స్త్రీషు ప్రమేహహేతుదర్శనాదేతద్ధేతునాऽన్యరోగాసంభవాచ్చైతత్ప్రాయోవాదమాశ్రిత్యోక్తం| ప్రమేహనివృత్తిలింగం చ సుశ్రుతే పఠితం, తద్యథా– “ప్రమేహిణాం యదా మూత్రమనావిలమపిచ్ఛిలం| విశదం కటు తిక్తం చ తదారోగ్యం ప్రచక్షతే||” ఇతి| మేహరక్తపిత్తయోర్వ్యక్తిమాచష్టే వాగ్భటః– “హారిద్రవర్ణం రక్తం వా మేహప్రాగ్రూపవర్జితం| యో మూత్రయేన్న తం మేహం రక్తపిత్తం తు తం విదుః||” ఇతి||36||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩౩
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే ప్రమేహప్రమేహపిడకానిదానం సమాప్తం ||33||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने प्रमेहप्रमेहपिडकानिदानं समाप्तम् ||३३||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం ప్రమేహప్రమేహపిడకానిదానం సమాప్తం||33||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం ప్రమేహప్రమేహపిడకానిదానం సమాప్తం||33||