௩௩. ப்ரமேஹப்ரமேஹபிடகாநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

சந்த்ரோதயப்ரணயபீவரதுக்தஸிந்துபூரப்ரமஂ வஹதி யத்குணகீர்திகுச்சஃ| தேந வ்யதாயி குருணா விஜயேந ஶிஷ்யப்ரேம்ணாऽஶ்மரீருகவதேர்மதுகோஷபந்தஃ||௧|| ஶ்ரீகண்டதத்தபிஷஜா குருபக்திலேஶாதாரப்யதே ப்ரபதி ஸம்ப்ரதி மேஹரோகாத்| ஸூக்தீர்விசிந்த்ய மதுஶீகரமுத்கிரந்தீஷ்டீகாகதஃ கதிபயஸ்ய ததீயஶேஷஃ||௨|| அஶ்மரீரோகாநந்தரஂ பஸ்திவிகதிஸாம்யாத் ப்ரமேஹநிதாநமுச்யதே– ஆஸ்யாஸுகமித்யாதி| ஆஸ்யா உபவிஷ்டஸ்ய சேஷ்டோபரமஃ, தேந கதஂ ஸுகமாஸ்யாஸுகம்; ஏவஂ ஸ்வப்நஸுகமிதி த்ரஷ்டவ்யம்| தேநாஸநாதிதோஷாதாஸ்யாதுஃகஂ ஸ்வப்நதுஃகஂ வா ந ப்ரமேஹஹேதுஃ| குடவைகதமிதி குடவிகாராஃ ஶர்கராதயஃ ததா குடகதாஶ்ச பக்ஷ்யாஃ| ப்ரமேஹஹேதுஃ கபகச்ச ஸர்வமித்யநுக்தஹேதுஸங்க்ரஹார்தமுக்தம்| ஏஷ ஸாதாரணோ ஹேதுஃ ப்ரமேஹஸ்ய; விஶேஷஹேதுஸ்து சரகே நிதாநஸ்தாநே– ‘ஹாயநகோத்தாலக’ இத்யாதிநா கபஜஸ்ய, ‘உஷ்ணாம்லலவண’ இத்யாதிநா பித்தஜஸ்ய, ‘கடுதிக்தகஷாய’ (ச. நி. அ. ௪) இத்யாதிநா வாதஜஸ்யாபிஹிதஃ| ஏதேந ஸாமாந்யஹேதுஸஹிதோ விஶிஷ்டஹேதுஃ கபஜாதிப்ரமேஹஸ்ய| கிஞ்ச கபஜநிதாநமப்யேததாஸ்யாஸுகாதி போத்தவ்யம்||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஶ்மரீரோகாநந்தரஂ பஸ்திவிகத்யதிகாராத் ப்ரமேஹநிதாநமாஹ– ஆஸ்யேத்யாதி| ஆஸநமாஸ்யா உபவிஷ்டஸ்ய சேஷ்டோபரமஃ, தேந கதஂ ஸுகம், ஏவஂ ஸ்வப்நஸுகஂ த்ரஷ்டவ்யம்| ததீநீதி பஹுவசநாத் ஸர்வஜாதீநாஂ தத்நாஂ நிஷேதஃ| க்ராம்யௌதகாநூபரஸாஃ ரஸ்யந்த இதி ரஸாஃ; ரஸஶப்தேந ஆஹார உச்யதே, கார்யே காரணோபசாராத்| காநி க்ராம்யௌதகாநி? மாஂஸாநி; தத்ர க்ராம்யாஃ சாகோரப்ரமேதஃபுச்சப்ரபதயஃ, ஔதகா மத்ஸ்யகூர்மாதயஃ, ஆநூபாஃ ஜலஸந்நிதிசாரிணோ ஹஂஸசக்ரவாகாதயஃ, ஏவஂ மாஂஸாநி; பயாஂஸி க்ஷீராணி, அத்ராபி பஹுவசநஂ ததிவத்| பாநஂ நவாபிவஷ்டஜலபாநம்| குடவைகதமிதி ஶர்கராதயோ குடவிகாரா குடகதபக்ஷ்யாஶ்ச, ஏதத்ஸர்வஂ ப்ரமேஹஹேதுஃ| கபகச்ச ஸர்வமிதி ஆஹாராசாராதிகஂ கபகாரி; ஏஷ ஸாதாரணோ ஹேதுஃ, ப்ரமேஹஸ்ய விஶிஷ்டஹேதுஸ்து சரகே நிதாநஸ்தாநே– “ஹாயநகோத்தாலக” இத்யாதிநா கபஜஸ்ய, “உஷ்ணாம்லலவண” இத்யாதிநா பித்தஜஸ்ய, “கடுதிக்தகஷாய” இத்யாதிநா வாதஜஸ்யாபிஹிதஃ||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கபபித்தவாதஜமேஹாநாஂ க்ரமேண ஸம்ப்ராப்திமாஹ– மேத இத்யாதிநா| அத்ர கபஜா ஏவ மேஹா பூயஸ்த்வேந ஸாத்யத்வேந ச ஆதாவுச்யந்தே| தாநேவேதி மேதோமாஂஸஶரீரஜக்லேதாந்| உஷ்ணைரிதி உஷ்ணவீர்யஸ்பர்ஶைர்த்ரவ்யைஃ| க்ஷீணேஷு தோஷேஷ்விதி ப்ரவத்தத்வேநைவ க்ஷீணேஷு, ந து ஸமாநாபேக்ஷயா க்ஷீணேஷு; அநேந வத்தே கபே பித்தே வா யோ வாயுர்லங்கநாதிநா க்ரமேண வத்தோ பவதி, ஸ நேஹாஸாத்யமேஹசதுஷ்டயப்ரகரணே விவக்ஷித இதி ஸூச்யதே| தத்ர ஹி சிகித்ஸாவிதாநாத் ஸாத்யத்வமஸ்தி| யதுக்தம்– “யா வாதமேஹாந் ப்ரதி பூர்வமுக்தா வாதோல்பணாநாஂ விஹிதா க்ரியா ஸா| வாயுர்ஹி தாதுஷ்வதிகர்ஷிதேஷு குப்யத்யஸாத்யாந் ப்ரதி நாஸ்தி சிந்தா||” (ச. சி. அ. ௬) இதி| தோஷேஷ்விதி கபபித்தேஷு, த்வயோஶ்ச பஹுவசநஂ வ்யக்த்யபேக்ஷயா பஹுத்வாத்| அவகஷ்யேதி பஸ்திமுகஂ நீத்வா| தாதூநிதி வஸாமஜ்ஜௌஜோலஸீகாக்யாந்| ஸமக்ரியத்வாதிதி கபஸ்ய தோஷஸ்ய தூஷ்யஸ்ய ச மேதஃப்ரபதேஃ ஸமாநத்வாத் கடுதிக்தாதிக்ரியாயாஃ| அத்ர வ்யாதிமஹிம்நா துல்யதூஷ்யதா ஸாத்யதாயா ஹேதுஃ| தேந “ந ச துல்யகுணோ தூஷ்யோ ந தோஷஃ ப்ரகதிர்பவேத்|” (ச. ஸூ. அ. ௧௧) இதி சரகவசநஂ கஷ்டஸாத்யதார்தஂ நோத்பாவநீயம்| யதுக்தம்– “ஜ்வரே துல்யர்துதோஷத்வஂ ப்ரமேஹே துல்யதூஷ்யதா| ரக்தகுல்மே புராணத்வஂ ஸுகஸாத்யஸ்ய லக்ஷணம்||” இதி| விஷமக்ரியத்வாதிதி பித்தஸ்ய ப்ரமேஹப்ரதாநதூஷ்யஸ்ய ச மேதஃப்ரபதேஶ்சாந்யோந்யவிபரீதக்ரியத்வாத்; பித்தஹரஂ ஹி மதுராதி மேதஸ்கரஂ, மேதோஹரஂ ச கடுகாதி பித்தகரமிதி க்ரியாவைஷம்யம்; அத்ர வ்யாதிஸ்வபாவோ ஹேதுஃ, தேநாந்யேஷு வ்யாதிஷு பரஸ்பரவிருத்ததோஷதூஷ்யஸஂஸர்கேऽப்யுபயப்ரத்யநீகபேஷஜவிதிரவிரோதீதி| மஹாத்யயத்வாதிதி மஜ்ஜாதிகம்பீரதாத்வபகர்ஷகத்வேந பஹுவ்யாபத்திகரத்வாத்; ஆஶுகாரித்வாதிதி ஈஶாநஃ| சகாராத் விஷமக்ரியத்வஂ ச வாதஜாநாஂ ஸமுச்சீயதே||௨-௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கபபித்தவாதமேஹாநாஂ க்ரமேண ஸம்ப்ராப்திமாஹ– அத்ர கபஜா ஏவ மேஹா பூயஸ்த்வேந ஸாத்யத்வேந சாதாவுச்யந்தே| ஶரீரஜஂ க்லேதஂ பஸ்திகதஂ பஸ்திப்ராப்தஂ ப்ரதூஷ்ய ஶ்லைஷ்மிகாந் மேஹாந் கரோதி| யதுக்தம்– “மூத்ராகாதாஃ ப்ரமேஹாஶ்ச ஶுக்ரதோஷாஸ்ததைவ ச| மூத்ரதோஷாஶ்ச யே சாபி பஸ்தௌ சைவ பவந்தி ஹி||” இதி| உஷ்ணைருஷ்ணவீர்யஸ்பர்ஶைர்த்ரவ்யைஃ, ஸமுதீர்ணவேகஂ பித்தஂ தாநேவ மேதோமாஂஸஶரீரக்லேதாந் பஸ்திகதாந் ப்ரதூஷ்ய பைத்திகாந் மேஹாந் கரோதி| பித்தப்ரமேஹஸம்ப்ராப்திமுக்த்வா வாதப்ரமேஹஸம்ப்ராப்திமாஹ– க்ஷீணேஷ்வித்யாதி| அநிலோ தோஷேஷு க்ஷீணேஷு பஸ்தௌ தாதூநவகஷ்ய மேஹாந் வாதஜாந் குருதே| தாதூந் வஸாமஜ்ஜௌஜோலஸீகாக்யாந்; அவகஷ்ய பஸ்திமுகஂ நீத்வா| மேஹாநிதி பஹுவசநஂ வ்யக்த்யபேக்ஷயா பஹுத்வாத்| க்ரமேண கபபித்தவாதஜாநாஂ தூஷ்யவர்கத்வேந ஸாத்யாஸாத்யத்வமாஹ– ஸாத்யா இத்யாதி| தோஷதூஷ்யாணாஂ ஸமக்ரியத்வாதிதி| அத்ர தோஷஃ ஶ்லேஷ்மா, தூஷ்யாணி ரஸமாஂஸமேதோமஜ்ஜாஶுக்ரலஸீகௌஜாஂஸி; தோஷஸ்ய ஶ்லேஷ்மணஃ, ஏஷாஂ தூஷ்யவர்காணாஂ ச கடுதிக்தகஷாயாதிபிஃ ஸமைவ க்ரியா, அத ஏவ கபஜாஃ ப்ரமேஹாஃ தஶ ஸாத்யாஃ; ப்ரமேஹேந விநா அந்யேஷாஂ ரோகாணாமதுல்யதூஷ்யத்வமேவ ஸாத்யத்வஹேதுஃ| யதுக்தம்– “ஜ்வரே துல்யர்துதோஷத்வஂ ப்ரமேஹே துல்யதூஷ்யதா| ரக்தகுல்மே புராணத்வஂ ஸுகஸாத்யஸ்யத்வஹேதவஃ||” இதி| தோஷதூஷ்யாணாஂ விஷமக்ரியத்வாதிதி| அத்ர தோஷஃ பித்தஂ, தூஷ்யாணி ரஸமாஂஸாதீநி; ஶீதமதுராதிகா க்ரியா பித்தஹந்த்ரீ, ஸா ரஸமாஂஸமேதோஜநயித்ரீ; ஏதேந விஷமக்ரியத்வாத் ஷட் பித்தஜா யாப்யாஃ| மஜ்ஜாதிகம்பீரதாத்வகர்ஷகத்வேந பஹுவ்யாப்திபரத்வாத் ஆஶுகாரித்வாத் வாதஜசதுஷ்டயஸ்யாஸாத்யத்வஂ, மஹாத்யயத்வாத்விநாஶகாரித்வாத்| அப்ரவத்தே கபே பித்தே வா வாயுர்வத்தோ பவதி, தத்ர ஹி சிகித்ஸாவிதாநாத் வாதசதுஷ்டயஸ்யாஸாத்யத்வமுக்தம்– “யா வாதமேஹாந்ப்ரதி பூர்வமுக்தா வாதோல்பணாநாஂ விஹிதா க்ரியா ஸா| வாயுர்ஹி மேஹேஷ்வதிகர்ஷிதேஷு குப்யத்யஸாத்யாந்ப்ரதி நாஸ்தி சிந்தா||” இதி||௨-௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸர்வமேஹாநாஂ தோஷதூஷ்யஸங்க்ரஹமாஹ– கப இத்யாதிநா| வஸா மாஂஸஸ்நேஹஃ, ஸர்வதேஹஸ்நேஹ இத்யந்யே| லஸீகா உதகவிஶேஷஃ| யதாஹ சரகஃ– “யத்து மாஂஸத்வகந்தரே உதகஂ தல்லஸீகாஶப்தஂ லபதே|” (ச. ஶா. அ. ௭) இதி| ரஸௌஜ இதி ரஸஶ்ச ஓஜஶ்ச இதி த்வந்த்வஃ| ஓஜஶ்சாத்ரார்தாஞ்ஜலிபரிமிதஂ ஶ்லேஷ்மரூபஂ; யதுக்தம்– “ஶ்லேஷ்மலஸ்யௌஜஸோऽர்தாஞ்ஜலிஃ பரிமாணம்|” (ச. ஶா. அ. ௭) இதி; நத்வஷ்டபிந்த்வாத்மகஂ, தஸ்ய ப்ரஂஶேந மரணாபிதாநாத்| நநு, ரஸ ஏவௌஜோ ரஸௌஜ இதி குதோ ந கல்ப்யதே? ரஸோऽப்யோஜஃஶப்தேநோச்யதே; யதுக்தம்– “தஸ்மிந் காலே பசத்யக்நிர்யதந்நஂ கோஷ்டமாகதம்| மலீபவதி தத் ப்ராயஃ கல்பதே கிஞ்சிதோஜஸே||” (ச. சி. அ. ௮) இதி; ஓஜஸே இதி ரஸாயேத்யர்தஃ| நைவம், ஓஜஸோ ஹி மதுமேஹே தூஷ்யத்வேநோக்தத்வாத், ஓஜஃஶப்தோபாதாநவைபல்யாச்ச| யத்யப்யத்ர பஹூநி மேதஃப்ரபதீநி தூஷ்யத்வேநோச்யந்தே, ததாऽபி பூர்வஂ மேதோமாஂஸஶரீரஜக்லேதாநாஂ ஸர்வமேஹேஷ்வவஶ்யம்பாவிதூஷ்யத்வேந பதகபிதாநம்| மஜ்ஜாதயஸ்து மேஹவிஶேஷே தூஷ்யாஃ| தத்யதா– லஸீகாவஸாமஜ்ஜௌஜாஂஸி வாதிகே, ந பைத்திகே, ந ஶ்லைஷ்மிகே| ஈஶாநஃ புநராஹ– ரஸரக்தஶுக்ராணி ஸர்வமேஹேஷு கதாசித் துஷ்யந்தே, ந த்வவஶ்யமிதி| கிஞ்ச ஸர்வமேஹாநாமேவ தோஷத்ரயஜந்யத்வஂ ஸகலதூஷ்யாஶ்ரயித்வஂ ச ‘கபஃ ஸபித்தஃ’ இத்யாதிநோபதர்ஶ்யதே| மேதோமாஂஸாதீநி து அத்யந்ததூஷ்யோபதர்ஶநார்தஂ பதகுக்தாநி| யதஶ்சரகேऽபி கியந்தஃஶிரஸீயாத்யாயே ஸகலமேஹவாசகமதுமேஹகதநே தோஷத்ரயப்ரகோபோऽபிஹிதஃ| ததாஹி– “ஸமாருதஸ்ய பித்தஸ்ய கபஸ்ய ச முஹுர்முஹுஃ| தர்ஶயத்யாகதிஂ கத்வா க்ஷயமாப்யாய்யதே புநஃ||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| ததா ஸுஶ்ருதோऽப்யாஹ– “வாதபித்தமேதோபிரந்விதஃ ஶ்லேஷ்மா மேஹாந் ஜநயதி|” (ஸு. நி. அ. ௬) இத்யாதி| கபாதீநாஂ த்வ்யுல்பணாதிஸஂஸர்கஸ்யாநந்த்யேந ஸர்வமேஹாவஸ்தாவிஶேஷேண மதுமேஹேந ச ஸங்க்யாதிக்யப்ரஸங்கநிராஸாயாவதாரணார்தமாஹ– விஂஶதிரேவ மேஹா இதி||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ப்ரமேஹே தூஷ்யவர்கமாஹ– கப இத்யாதி| ஸர்வத்ர மேஹாநாமயஂ தோஷதூஷ்யஸங்க்ரஹஃ– த்ரயோ தோஷாஃ, அஸ்ரஂ ரக்தம், அம்பு ஶரீரக்லேதஃ, வஸா மாஂஸஸ்நேஹஃ, லஸீகா உதகவிஶேஷஃ, யதுக்தஂ சரகே– “யத்து மாஂஸத்வகந்தரே உதகஂ, தல்லஸீகாஶப்தேந லப்யதே|” யதுக்தமந்யத்ராபி– “தேஜோபூதஃ பரஂ ஸூக்ஷ்மஃ ஸ ரக்தரஸ உச்யதே| ‘லஸீகா’ நாம லபதே ஸாமகந்திஸ்த்வகாஶ்ரிதஃ||” இதி| ரஸஶ்ச ஓஜஶ்ச ரஸௌஜ இதி த்வந்த்வஃ| ஓஜஶ்சாத்ரார்தாஞ்ஜலிபரிமிதஂ ஶ்லேஷ்மரூபம்| யதுக்தஂ “ஶ்லேஷ்மரூபஸ்யௌஜஸோऽர்தாஞ்ஜலிஃ பரிமாணம்|” இதி| ந த்வஷ்டபிந்துகம், தஸ்ய ப்ரஂஶேந நியதஂ மரணமிதி| கபாதீநாஂ ஸஂஸர்கஸ்யாநந்த்யேந ததா ஸர்வமேஹாவஸ்தாவிஶேஷேண மதுமேஹேந ஸங்க்யாதிக்யப்ரஸங்கநிராஸாயாவதாரணமாஹ– விஂஶதிரேவ மேஹா இதி| தந்த்ராந்தரேऽபி தூஷ்யஸங்க்ரஹ உக்தஃ– “ வஸா மாஂஸஂ ஶரீரஸ்ய க்லேதஃ ஶுக்ரஂ ஸஶோணிதம்| மேதோ மஜ்ஜா லஸீகௌஜஃ ப்ரமேஹே தூஷ்யஸங்க்ரஹஃ||” இதி||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபமாஹ– தந்தாதீநாமித்யாதி| ஆதிஶப்தேந நயநதாலுகர்ணாதீநாஂ க்ரஹணம்| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– ‘தாலுகலஜிஹ்வாதந்தேஷு மலோத்பத்திஃ|’ (ஸு. நி. அ. ௬) இதி| அத்ர ச மலபூயஸ்த்வஂ மேதோதோஷாத்| சிக்கணதா தேஹே மேதஃகபதுஷ்டேஃ| அத்ர சகாராத் ஸுஶ்ருதோக்தகேஶஜடிலீபாவநகாதிவத்தீ போத்யே| ஏதச்ச வ்யாதிவிஶேஷநியதமேவ, யேநாந்யத்ர, வித்யமாநாऽபி கபமேதோதுஷ்டிஃ நைவஂ கர்துஂ க்ஷமா||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பூர்வரூபமாஹ– தந்தாதீநாமித்யாதி| ஆதிஶப்தேந தால்வாதீநாஂ க்ரஹணம்| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “தாலுகலஜிஹ்வாதந்தேஷு மலோத்பத்திஃ|” (ஸு. நி. ஸ்தா. அ. ௬) இதி| அத்ர மலபூயஸ்த்வஂ மேதோதோஷாத்| ஹஸ்தபாதயோஃ ஸந்தாபஃ, சிக்கணதா தேஹே மேதஃகபதுஷ்டேஃ| ஸ்வாத்வாஸ்யஂ மதுராஸ்யதா, சகாராத் ஸுஶ்ருதோக்தகேஶஜடிலீபாவநகவத்தீ போத்யே| ஏதச்ச வ்யாதிமஹிம்நா போத்தவ்யம், அந்யதா கபமேதோதுஷ்டிரேவஂ கர்துஂ ந க்ஷமா||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ– ஸாமாந்யமித்யாதி| ப்ரபூதேத்யாதி ப்ரபூதமூத்ரத்வஂ தூஷ்யத்ரவதாதுஸம்பந்தாத் ஆவிலத்வஂ தோஷதூஷ்யஸஂஸர்காத்| நநு, கதஂ கபேந தஶ, பித்தேந ஷடித்யாதிவ்யவஸ்தா? யதஃ காரணபேதாத் கார்யபேத இத்யாஶங்க்யாஹ– தோஷதூஷ்யாவிஶேஷேऽபி தத்ஸஂயோகவிஶேஷத இதி| தேஷாஂ தோஷதூஷ்யாணாமுத்கர்ஷாபகர்ஷகதாத் ஸஂயோகபேதாத்பேதோ மேஹேஷு பவதி| யதா– பஞ்சாநாஂ வர்ணாநாஂ ஶ்வேதகஷ்ணபீதலோஹிதஶ்யாவாநாஂ ஸஂயோகபேதாதநேகபிங்கலபாடலாதிபேதாஃ| ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தம்– “யதா பஞ்சாநாஂ வர்ணாநாமுத்கர்ஷாபகர்ஷகதேந ஸஂயோகவிஶேஷேண கபிலாதிநாநாவர்ணோத்பத்திரேவஂ தோஷாதிஸஂஸர்காந்மேஹாநாஂ நாநாத்வம்|” (ஸு. நி. அ. ௬) இதி| ஸஂயோகபேதப்ரதீதிஃ குத இத்யத ஆஹ– மூத்ரேத்யாதி| மூத்ரவர்ணாதிபேதஂ தஷ்ட்வா காரணாநாஂ ஸமாநாநாஂ பேதஃ கல்பநீயஃ, யதா– மதாதிகாரணகலாபஸ்யாபேதேऽபி கும்பகாராதிஸஂயோகபேதாதுதஞ்சநாதிப்ரபஞ்சபேதஃ| நநு, உதஞ்சநாதௌ கும்பகாராதிப்ரயத்நபேதாத் ஸஂயோகபேதஃ, அத்ர து கஃ ஸஂயோகபேதஹேதுஃ? உச்யதே– தத்ததாஹாராதிகமதஷ்டஂ ச பவதீத்யதோஷஃ||௬||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ– ஸாமாந்யமித்யாதி| ப்ரபூதமூத்ரஂ தூஷ்யத்ரவதாதுஸம்பந்தாத், ஆவிலமூத்ரத்வஂ தோஷதூஷ்யஸஂஸர்காத்| நநு, கதஂ கபேந தஶ, பித்தேந ஷட் இத்யாதிவ்யவஸ்தா? யதஃ காரணபேதாத் கார்யபேத இத்யாஶங்க்யாஹ– தோஷேத்யாதி| தோஷதூஷ்யயோரவிஶேஷேऽபி தத்ஸஂயோகவிஶேஷதஃ, தேஷாஂ தோஷதூஷ்யாணாமுத்கர்ஷாபகர்ஷகதாத் ஸஂயோகபேதாத் மேஹேஷு பேதோ பவதி| தஶ ஷட் சத்வார இத்யாதிகா| தோஷா வாதாதயஃ, தூஷ்யா மேதோமஜ்ஜாதிகாஃ, யதா பஞ்சாநாஂ ஶ்வேதபீதகஷ்ணலோஹிதஶ்யாமவர்ணாநாஂ ஸஂயோகபேதாத் அநேகபிங்கலாதிபேதோ ஜாயதே| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “யதா பஞ்சாநாஂ வர்ணாநாமுத்கர்ஷாபகர்ஷகதேந ஸஂயோகவிஶேஷேண கபிலாதிநாநாவர்ணோத்பத்திரேவஂ தோஷதூஷ்யஸஂயோகாந்மேஹாநாஂ நாநாத்வம்|” இதி| மூத்ரவர்ணாதிபேதேந மூத்ரவர்ணாதிபேதஂ தஷ்ட்வா காரணாநாஂ ஸமாநாநாஂ பேதஃ கல்பநீயஃ, யதா மத்பாத்ராணாஂ மதாதிகாரணகலாபஸ்யாபேதேऽபி கும்பகாராதிஸஂயோகாத் கடஸ்தால்யாதிப்ரபஞ்சபேதஃ||௬||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அத்ர கபஸ்ய ஶ்வேதஶீதமூர்தபிச்சிலாச்சஸ்நிக்தகுருமதுரஸாந்த்ரப்ரஸாதமந்தேஷு குணேஷு மத்யே குத்ரசித் கிஞ்சித்குணப்ரகர்ஷாதுதகமேஹாதயோ தஶ தஶ்யந்த இத்யாஹ– அச்சமித்யாதி| ஸாந்த்ரப்ரஸாதஸ்து ஏக ஏவ குணோ கணநீயஃ, ஸாந்த்ரமேஹவ்யபதேஶஸ்த்வேகதேஶேந பவிஷ்யதீதி| ஏதைஶ்ச ஶ்வேதாதிபிர்குணைர்வ்யஸ்தைஃ ஸமஸ்தைஶ்ச யோகாத்தஶ மேஹா ந து யதாக்ரமஂ, “யேந குணேநைகேநாநேகேந வா பூயஸ்தரமுபஸஜ்யதே தத்ஸமாக்யஂ கௌணஂ நாமவிஶேஷஂ ப்ராப்நோதி|” (ச. நி. அ. ௪) இதி சரகவசநாத்| நச யதா தஶபிர்குணைர்தஶ மேஹாந் கரோதி ததா ஸஂஸர்கவிகல்பாந்தரேணாபராநபி குதோ ந கரோதீத்யாஶங்கநீயஂ, பாவஸ்வபாவஸ்யாபர்யநுயோஜ்யத்வாத், அதஷ்டகல்பநாயாஶ்சாநர்ஹத்வாத்| தத்ர ஶ்வேதாச்சஶீதைர்குணைருதகமேஹஃ; மதுரஶீதாப்யாமிக்ஷுமேஹஃ; ஸாந்த்ரபிச்சிலாப்யாஂ ஸாந்த்ரமேஹஃ; அச்சேந பித்தாநுராகிணா ஸுராமேஹஃ; ஶுக்லேந பிஷ்டமேஹஃ, அத்ர பிஷ்டவதித்யாலேபநபிஷ்டவத்; ஶ்வேதஸ்நிக்தாப்யாஂ ஶுக்ரமேஹஃ; அத்ர ஶுக்ராபமிதி ஸர்வமேவ மூத்ரஂ ஶுக்ரதுல்யஂ, ஶுக்ரமிஶ்ரஂ வேதி ஶுக்ராபஶுக்ரமிஶ்ரஂ; வாஸ்தவஶுக்ரமிஶ்ரத்வே து கபஜஸ்யாப்யஸாத்யத்வஂ ஸ்யாதிதி; வாப்யசந்த்ரஸ்து ஶுக்ரஸ்ய மூத்ரேண குணகதஂ ஸாதஶ்யஂ, ஶுக்ரமிஶ்ரஂ வேதி ச ஶுக்ரகுணாநாஂ ஸஂயுக்தஸமவாயாத் மூத்ரே தர்ஶநமித்யாஹ; ஸாந்த்ரமூர்தாப்யாஂ ஸிகதாமேஹஃ, அத்ர மூர்தாணூநிதி மூர்தாந் கடிநாந், அணூந் அல்பாந்; மலாநிதி பஹுவசநஂ தோஷாணாமவயவபஹுத்வாத், ஜாத்யாக்யாயாமேகஸ்மிந் பஹுவசநமிதி வாப்யசந்த்ரஃ, மலோऽத்ர ப்ரகரணாத் கபஃ; குருமதுரஶீதைஃ ஶீதமேஹஃ; மந்தமூர்தாப்யாஂ ஶநைர்மேஹஃ; பிச்சிலேந லாலாமேஹஃ| சரகே ஸுராமேஹஸ்தாநே ஸாந்த்ரப்ரஸாதமேஹஃ படிதஃ, ததா பிஷ்டமேஹஃ ஶுக்லமேஹஶப்தேந, தேநைவ ஶீதமேஹலாலாமேஹௌ படிதௌ, பித்தஜஶ்ச காலமேஹஃ; ஸுஶ்ருதஸ்து சரகோக்தஶீதமேஹலாலாமேஹயோஃ ஸ்தாநே பேநமேஹலவணமேஹௌ, காலமேஹஸ்தாநே சாம்லமேஹஂ படிதவாந்| ஸாமஞ்ஜஸ்யஂ சாத்ர நாஸ்த்யேவ, பரஸ்பரலக்ஷணஸஂவாதாபாவாத். ஸ்மதிர்த்வைதவத் ஸர்வஂ ப்ரமாணம்||௭-௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தத்ர கபஸ்ய ஶ்வேதமதுபிச்சிலஸ்நிக்தகுருமதுரஸாந்த்ரப்ரஸாதமந்தேஷு குணேஷு மத்யே க்வசித் கிஞ்சித்கணப்ரகர்ஷாத் உதகமேஹாதயோ தஶ ஸ்யுஸ்தாந் கபஜாநாஹ– தத்ராதாவுதகமேஹமாஹ– அச்சமித்யாதி| ஆவிலஂ கநம்| ஶேஷஂ ஸுகமம்| இக்ஷுமேஹமாஹ– இக்ஷோரித்யாதி| ஸுகமம்| ஸாந்த்ரமேஹமாஹ– ஸாந்த்ரீபவேதித்யாதி| பர்யுஷிதஂ ராத்ரௌ பாத்ரே ஸ்தாபிதம்| ஸுராமேஹமாஹ– உபரி அச்சம் அதோ கநம்| பிஷ்டமேஹமாஹ– ஸஂஹஷ்டேத்யாதி| தண்டுலாதிகதாலேபநபிஷ்டவத்| ஸஂஹஷ்டரோமா ரோமாஞ்சிதஶரீரஃ| பிஷ்டமித்யநேந ஶ்வேதத்வஂ, ஶ்லேஷ்மணஃ ஶ்வேதத்வாத்| ஶுக்ரமேஹமாஹ– ஶுக்ராபமித்யாதி| ஶுக்ரேண மிஶ்ரிதஂ ஶுக்ரமிஶ்ரிதஂ; ஶுக்ராபமிதி ஶுக்ரஸதஶஂ, ந து வாஸ்தவஂ ஶுக்ரஂ, தஸ்யாஸாத்யத்வப்ரஸங்கஃ| ஸிகதாமேஹமாஹ– மூர்தாணூநிதி| கடிநாநல்பாந்| மலாநிதி பஹுவசநஂ தோஷாவயவபஹுத்வாதிதி வாப்யசந்த்ரஃ| மலோऽத்ர ப்ரகரணாத் கபஃ, ஸிகதா வாலுகா| ஶீதமேஹமாஹ– ஶீதமேஹீதி| அதிஶீதலம்| ஶநைர்மேஹமாஹ– மந்தஶப்தேந ஶ்லேஷ்மைவோச்யதே, மதுரத்வாந்மூத்ரஂ மந்தேந வேகேந ஶநைஃ ப்ரமேஹதி| லாலாப்ரமேஹமாஹ– லாலேத்யாதி| ஏவஂ தஶ ஶ்லேஷ்மணஃ| ஏதே தோஷதூஷ்யஸஂயோககுணாத் விஂஶதிஸங்க்யாஂ லபந்தே| உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே– “ஶீதாச்சஶீதைருதகப்ரமேஹஃ ஸ்யாதிக்ஷுவாலீ மதுராச்சஶீதாத்| பித்தோத்கடஃ ஸ்வச்சகுணாத்ஸுராக்யோ மூத்ரேண யுக்தஃ ஸிகதாப்ரமேஹஃ| மந்தேந மூத்ரேண ஶநைஃ ப்ரமேஹோ குரோர்விதக்தால்லவணப்ரமேஹஃ| பிஷ்டப்ரமேஹஃ கலு ஶுக்ரபாகாத்ஸமஸ்தஸாந்த்ரேண து ஸாந்த்ரமேஹஃ| ஸ்நிக்தேந ஶுக்ரேண ச ஶுக்ரமேஹஃ ஸ்யாத்பேநமேஹோ குருஶுக்ரயோகாத்| இத்யேபிரஂஶைஃ கபதோஷஜாதைர்நணாஂ ப்ரமேஹா தஶ ஸம்பவந்தி| ஔத்கட்யதோऽயஂ வ்யபதேஶ ஏஷு ஸஂஸர்கபாவோ குணதோஷதூஷ்யாத்| பித்தாந்நீலஹரித்ராம்லக்ஷாரமாஞ்ஜிஷ்டஶோணிதைஃ| ஸர்பிர்மேஹஂ மருத்குர்யாத்யுக்தஶ்ச லவணேந ஹி| மேதோயுக்தோ வஸாயுக்தோ வஸாமேஹகரஸ்து ஸஃ| க்ஷௌத்ரமேஹே ரௌக்ஷ்யகுணாத்விஷ்டம்போ ஹஸ்திமேஹதஃ||” இதி||௭-௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பித்தாத்து ஷட்பிஃ பித்தகுணைஃ க்ஷாரநீலகாலபீதலோஹிதவிஸ்ரைர்யதாக்ரமஂ க்ஷாரமேஹாதயஃ ஷட், தாந் கந்தவர்ணரஸஸ்பர்ஶைரித்யாதிநா தர்ஶயதி– கந்தேத்யாதி| நீலாபமிதி சாஸபக்ஷப்ரபஂ, சாஸஃ ‘ஸ்வர்ணசூட’ இதி லோகே க்யாதஃ; க்வசித் ‘டாக்ஸநா சாஸஃ’ இதி கதாதரஃ, தத்பக்ஷஶ்ச ஸ்நிக்தநீலோ பவதி| தஹதிதி மூத்ரவிஶேஷணம்| ‘தஹந்’ இதி பாடாந்தரே தாஹமநுபவந் புருஷஃ||௧௩-௧௪||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பைத்திகாநாஹ– தத்ர க்ஷாரப்ரமேஹமாஹ– கந்தேத்யாதி| கந்தாதிபிஃ க்ஷாரதோயவத் க்ஷாரமேஹேந| நீலமேஹமாஹ– நீலேத்யாதி| நீலாபஂ சாஷபக்ஷப்ரதிமஂ, சாஷஃ பக்ஷிவிஶேஷஃ, ‘ஸுவர்ணசூட’ இதி லோகே| காலமேஹமாஹ– காலேத்யாதி| ஸுகமம்| ஹரித்ராமேஹமாஹ– ஹாரித்ரேத்யாதி| தஹதிதி மூத்ரவிஶேஷணஂ, ‘தஹந்’ இதி பாடாந்தரே தாஹமநுபவந் ‘புருஷஃ’ இதி ஶேஷஃ| மாஞ்ஜிஷ்டமேஹமாஹ– விஸ்ரஂ விஸ்ரகந்தி| ரக்தமேஹமாஹ– விஸ்ரமித்யாதி| ஸுகமம்| ஏவஂ ஷட் பைத்திகாஃ ஸர்வேஷாஂ மூத்ரஂ யோஜ்யம்||௧௩-௧௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதேந யதாக்ரமஂ வஸாமஜ்ஜௌஜோலஸீகாபிர்யதாக்ரமஂ வஸாமேஹாதயஃ; தாநாஹ– வஸேத்யாதி| அயஂ வஸாமேஹஃ ஸுஶ்ருதே ஸர்பிர்மேஹநாம்நா, க்ஷௌத்ரமேஹஶ்சரகே மதுமேஹநாம்நா படிதஃ||௧௫-௧௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அத சதுர்ணாஂ வாதஜாநாஂ லக்ஷணம்| வஸாமேஹமாஹ– வஸா மாஂஸஸ்நேஹஃ, வஸாமிஶ்ரஂ வஸாமிலிதஂ, வஸாபஂ வஸாதுல்யஂ, முஹுர்மூத்ரயேத்| மஜ்ஜமேஹமாஹ– மஜ்ஜாபமித்யாதி| ஸுஶ்ருதேऽயஂ ஸர்பிர்மேஹநாம்நா படிதஃ, ஶேஷஂ பூர்வவத் வ்யாக்யேயம்| க்ஷௌத்ரமேஹமாஹ– கஷாயமித்யாதி| ஸுகமம்| ஹஸ்திமேஹமாஹ– ஹஸ்தீத்யாதி| அஜஸ்ரமநவரதஂ, வேகவிவர்ஜிதஂ வேகரஹிதஂ, ஸலஸீகஂ லஸீகயா ஸஹ, விபத்தஂ பிண்டீபூதமிவ||௧௫-௧௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதாநீஂ கபஜாதிமேஹாநாஂ கச்ச்ரஸாத்யத்வமஸாத்யத்வஂ ச ஜ்ஞாபயிதுஂ பேதேநோபத்ரவாநாஹ– அவிபாகோऽருசிரித்யாதி| கபஜே காஸ ஆர்த்ரஃ, வாதஜே ஶுஷ்கஃ| தோதஃ ஸஂஸர்கிவாதஜந்யஃ, மேஹாநாஂ த்ரிதோஷஜந்யத்வாத்| முஷ்காவதரணஂ பாகேந| அம்லிகா அம்லோத்காரஃ| லோலதா ஸர்வரஸபக்ஷணேச்சா, இயஂ து ப்ரபாவாத் தாதுக்ஷயாத்வா பவதி; யதா வாதக்ரஹண்யாஂ ‘கத்திஃ ஸர்வரஸாநாம்’ இத்யுக்தம்||௧௮-௨௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதாநீமுபத்ரவாநாஹ– அவிபாக இத்யாதி| கபஜே காஸ ஆர்த்ரஃ, வாதஜே ஶுஷ்கஃ, ஸபீநஸஃ ப்ரதிஶ்யாயயுக்தஃ, ஏதே கபஜாநாமுபத்ரவாஃ| பித்தஜாநாமுபத்ரவாநாஹ– பஸ்தீத்யாதி| பஸ்திஃ மூத்ராஶயஃ, மேஹநஂ மேட்ரஂ, ஶூலஂ தோதஃ ஸஂஸர்கிவாதஜந்யஃ, மேஹாநாஂ த்ரிதோஷஜந்யத்வாத், முஷ்காவதரணஂ பாகேந, அம்லிகா அம்லோத்காரஃ, விட்பேதஃ பிந்நபுரீஷதா| வாதஜாநாமுபத்ரவாநாஹ– வாதஜாநாமித்யாதி| லோலதா ஸர்வரஸபக்ஷணேச்சா, அயஂ ச ப்ரபாவோ ரோகஸ்ய, அதவா தாதுக்ஷயாத்பவதி, யதா வாதக்ரஹண்யாஂ ‘கத்திஃ ஸர்வரஸாநாம்’ இத்யுக்தஂ; ஶூலஂ பஸ்திமேஹநயோரேவ, காஸோऽத்ர ஶுஷ்கஃ||௧௮-௨௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யதாமாஹ– யதோக்தோபத்ரவாவிஷ்டமித்யாதி| உக்தைரவிபாகாதிபிரந்யைஶ்ச ஸுஶ்ருதாத்யுக்தைருபத்ரவைஃ; தத்யதா– கபஜே ஆலஸ்யாஸ்யோபதேஹஶைதில்யகபப்ரஸேகமக்ஷிகோபஸர்பணாதிகஂ, பித்தஜே பாண்டுரோகாதிகம்| அதிப்ரஸ்ருதமிதி அதிஶயஂ தாதுமூத்ரஸ்ராவயுக்தம்| பிடகாபீடிதமிதி ஶராவிகாதிபிடகாபீடிதம்| காடஃ காலப்ரகர்ஷாத்| யத்யபி பிடகா அப்யுபத்ரவத்வேநாபிமதாஃ; யதுக்தஂ சரகே– “உபத்ரவாஸ்து கலு ப்ரமேஹிணாஂ தஷ்ணாதீஸாரஜ்வரதாஹதௌர்பல்யாரோசகாவிபாகாஃ பூதிமாஂஸபிடகாலஜீவித்ரத்யாதயஃ|” (ச. நி. அ. ௪) இதி, ததாऽபி பிடகாநாஂ பதகுத்பாதஸூசநார்தஂ பதக்கரணம்| உக்தஂ ச சரகே– “விநா ப்ரமேஹமப்யேதா ஜாயந்தே துஷ்டமேதஸஃ|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| அந்யதபி அஸாத்யலக்ஷணஂ போத்தவ்யம்| யதாஹ சரகஃ– “ஸபூர்வரூபாஃ கபபித்தமேஹாஃ க்ரமேண யே வாதகதாஶ்ச மேஹாஃ| ஸாத்யா ந தே, பித்தகதாஸ்து யாப்யாஃ, ஸாத்யாஸ்து மேதோ யதி ந ப்ரதுஷ்டம்||” (ச. சி. அ. ௬) இதி| அஸ்யார்தஃ– யே கபஜாஃ ஸாத்யாஸ்தே ஸபூர்வரூபாஃ ஸந்தோऽஸாத்யாஃ, பித்தகதாஸ்து யாப்யா யே தே ஸபூர்வரூபா ஏவ அஸாத்யாஃ ப்ரத்யாக்யேயாஃ| ஸர்வரோகாணாமேவ யத்யபி பூர்வரூபாநுவத்தௌ அஸாத்யத்வமுக்தஂ, ததாऽப்யத்ராஸகலபூர்வரூபாந்வயே அஸாத்யத்வம், அந்யத்ர து ஸகலபூர்வரூபாந்வயே ஸதீதி விஶேஷஃ| க்ரமேணேதி ஸ்வநிதாநக்ரமேண| தேந நிஜஹேத்வாதிகதா யே வாதஜாஶ்சத்வாரோ மேஹாஸ்தே பூர்வரூபரஹிதா அபி நஹி ஸாத்யாஃ, யே து பஶ்சாத் தாத்வபகர்ஷணாத்வாதாநுபந்தேந வாதஜாஸ்தே ஸாத்யாஃ யாப்யா வா| அத ஏவோக்தம்– “யா வாதமேஹாந் ப்ரதி பூர்வமுக்தா வாதோல்பணாநாஂ விஹிதா க்ரியா ஸா” (ச. சி. அ. ௬) இத்யாதி||௨௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யதாமாஹ– யதேத்யாதி| உக்தோபத்ரவைரபாகாதிபிரந்யைஶ்ச ஸுஶ்ருதோக்தைஃ– “ஆலஸ்யாஸ்யோபதேஹஶைதில்யகபப்ரஸேகமக்ஷிகோபஸர்பணாதிபிஃ யுக்தமதிப்ரஸ்ருதமதிஶயஂ தாதுமூத்ரஸ்ராவயுக்தம்|” இத்யாதிபிஃ பிடகாபீடிதஂ ஶராவிகாதிபிடகாபீடிதஂ, காடஂ காலப்ரகர்ஷாத்||௨௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யதாயாஃ ப்ரகாராந்தரமாஹ– ஜாத இத்யாதி| ஶ்லேஷ்மமேதஸோரதிதுஷ்ட்யா மூத்ரமேதஃஶ்லேஷ்மணாமதிமாதுர்யாத் மதுமேஹிநோ ஜாதோ யஃ ப்ரமேஹீ ஸ சாப்யஸாத்யோ பவதீதி| பீஜதோஷாதிதி ப்ரமேஹாரம்பகதோஷதுஷ்டபீஜஜாதப்ரமேஹித்வாத்| மதுமேஹஶப்தேந சாத்ர மேஹமாத்ரமுச்யதே, யதி து வாதிக உபேக்ஷிதோ வா மேஹோ மதுமேஹ உச்யதே, ததா சேதரப்ரமேஹயுக்தமாதபிதஜநிதப்ரமேஹிணோ நாஸாத்யத்வமுக்தஂ ஸ்யாத்; கிஞ்ச மதுமேஹிநா ஜநிதஸ்ய மதுமேஹித்வமேவ காரணாநுரூபதயா யுக்தஂ ததஶ்ச மதுமேஹீ மதுமேஹிநா வா ஜாதோ ந ஸாத்ய இதி வக்துமுசிதஂ; தஸ்யாஸாத்யத்வமபி ந வக்தவ்யஂ, மதுமேஹஸ்யாஸாத்யத்வாதேவ| அந்யத்ராபி மதுமேஹஶப்தேந மேஹமாத்ரமுக்தம்| யதா– “ குல்மீ ச மதுமேஹீ ச ராஜயக்ஷ்மீ ச யோ நரஃ| அசிகித்ஸ்யா பவந்த்யேதே பலமாஂஸபரிக்ஷயாத்|” (ச. இ. அ. ௯) இதி| யதி ஹ்யத்ர மதுமேஹோऽபீஷ்டஃ ஸ்யாத்ததா பலமாஂஸபரிக்ஷயாதிதி ந கதஂ ஸ்யாத், தஸ்ய ஸ்வரூபத ஏவாஸாத்யத்வாத்| யதா கியந்தஃஶிரஸீயாத்யாயே “உபேக்ஷயாऽஸ்ய ஜாயந்தே பிடகா மதுமேஹிகாஃ|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இத்யாதிநா யா மதுமேஹஸம்பந்தித்வேநோக்தாஸ்தா ஏவ “ப்ரமேஹிணாஂ யாஃ பிடகா மயோக்தாஃ” (ச. சி. அ. ௬) இத்யந்தேந ச சிகித்ஸாஸ்தாநே ப்ரமேஹிமாத்ரஸம்பந்திதயா அநூத்ய சிகித்ஸாயாஂ ஸஂயோஜிதாஃ| தஸ்மாத்பாவிநீஂ மதுமேஹதாமாஶ்ரித்ய ஸர்வ ஏவ மேஹா மதுமேஹஶப்தவாச்யாஃ| உக்தஂ ஹி வாக்படே– “மதுரஂ யச்ச மேஹேஷு ப்ராயோ மத்விவ மேஹதி| ஸர்வேऽபி மதுமேஹாக்யா மாதுர்யாச்ச தநோரதஃ||” (வா. நி. அ. ௧௦) இதி| கதாதரேண து பிடகாஸம்பந்தேநைவ மதுமேஹத்வமுக்தஂ, யதஶ்சரகே கியந்தஃஶிரஸீயாத்யாயே (ச. ஸூ. அ. ௧௭) மதுமேஹமபிதாய பிடகா உக்தா இதி| தந்ந மநோஹரஂ, தத்ர மதுமேஹஶப்தேந ப்ரமேஹமாத்ராபிதாநாத்| யதி து மதுமேஹ ஏவாபீஷ்டஃ ஸ்யாத், ததா “உபேக்ஷயாऽஸ்ய ஜாயந்தே” இதி உபேக்ஷணாபிதாநமநுபபந்நஂ ஸ்யாத், பிடகாநாஂ ச மதுமேஹபவாநாஂ சிகித்ஸோபதேஶோ வ்யர்தஃ ஸ்யாதிதி| குலஜமேஹஸ்யாஸாத்யதாப்ரஸங்கேநாபரேஷாமபி குலஜாநாமஸாத்யத்வமாஹ– யே சாபீத்யாதி| கேசிதிதி குஷ்டாதயஃ| குலஜா இதி பிதபிதாமஹாதிஸம்பூதாஃ| ஏதேந ப்ரமேஹிபிதபிதாமஹமாதாமஹஸ்யாபி ப்ரமேஹமஸாத்யஂ தர்ஶயதி| நநு, யஸ்ய பிதாமஹஃ ப்ரமேஹீ தஸ்ய பிதாऽபி ப்ரமேஹீ, ப்ரமேஹிஜாதத்வாத்; ததாச ஸதி “ஜாதஃ ப்ரமேஹீ மதுமேஹிநோ வா ந ஸாத்ய உக்தஃ ஸ ஹி பீஜதோஷாத்|” இத்யநேநைவ கதார்தம்| நைவஂ, ந ஹி ப்ரமேஹிணோ ஜாத இத்யேதாவதா உத்பந்நமாத்ர ஏவ ப்ரமேஹீ பவதி, கிஂ தர்ஹி காலவஶேந துஷ்டேரபிவ்யக்த்யா; யதா– குஷ்டிஜாதஸ்ய குஷ்டம்; ஏதேந யதா அநதிதுஷ்டபீஜேந ப்ரமேஹிஜாதேந பித்ரா ஜந்யதே புருஷஃ ப்ரமேஹீ ஸோऽப்யஸாத்ய இதி| குலஜா இத்யநேநைவ மேஹஸ்யாப்யஸாத்யதாயாஂ லப்ததாயாஂ புநஸ்தத்வசநஂ ப்ரமேஹிணாஂ ப்ராயேண ஸந்தாநாநுபந்தித்வப்ரதர்ஶநார்தம்| உக்தஂ ச– ‘ ப்ரமேஹோऽநுஷங்கிணாம்’ (ச. ஸூ. அ. ௨௫) இதி||௨௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ப்ரகாராந்தரேணாஸாத்யத்வமாஹ– ஜாத இத்யாதி| மதுமேஹிநோ ஜாதோ ஜநிதோ யஃ புருஷஃ ப்ரமேஹீ, ஸ சாஸாத்யோ பவதி; பீஜதோஷாதிதி மேஹாரம்பகதோஷதுஷ்டபீஜஜாதமதுமேஹத்வாத், மதுமேஹஶப்தேந சாத்ர மேஹமாத்ரமுச்யதே; யதி து வாதிக உபேக்ஷிதோ வா மேஹோ மதுமேஹ உச்யதே, ததா இதரமேஹயுக்தமாதாபிதஜநிதப்ரமேஹிணாஂ நாஸாத்யத்வமுக்தஂ ஸ்யாத்; மதுமேஹிஜநிதஸ்ய மதுமேஹித்வமேவ காரணாநுரூபதயா யுக்தஂ, ததஶ்ச மதுப்ரமேஹீ மதுமேஹிநா வா ஜாதோ ந ஸாத்ய இதி வக்துமுசிதஂ; தஸ்யாஸாத்யத்வமபி ந வக்தவ்யஂ, மதுமேஹஸ்யாஸாத்யத்வாத்| அந்யத்ராபி மதுமேஹஶப்தேந மேஹமாத்ரமுக்தம்| ததா ச– “குஷ்டீ ச மதுமேஹீ ச ராஜயக்ஷ்மீ ச யோ நரஃ| அசிகித்ஸ்யா பவந்த்யேவ பலமாஂஸபரிக்ஷயாத்||” இதி| யத்யத்ர மதுமேஹோऽபீஷ்டஃ ஸ்யாத், ததா பலமாஂஸபரிக்ஷயாதிதி ந கதஂ ஸ்யாத், தஸ்ய ஸ்வரூபத ஏவாஸாத்யத்வாத்| ததா ச ஸுஶ்ருதே– “மதுரஂ யச்ச மேஹேஷு ப்ராயோ மத்விவ மேஹதி| ஸர்வேऽபி மதுமேஹாக்யா மாதுர்யாச்ச தநோரதஃ||” இதி| யே சாபி கேசித்குலஜா இதி கேசிதிதி பிதபிதாமஹாதிஸம்பூதாஃ குஷ்டாதயஃ||௨௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உபேக்ஷயா ஹி பித்தகபஜாநாமபி மதுமேஹத்வஂ ப்ரதர்ஶயிதுமாஹ– ஸர்வ ஏவேத்யாதி| தாதுக்ஷயாவரணாப்யாஂ குபிதவாதேந மதுமேஹஸம்பவமாஹ– மதுமேஹ இத்யாதி| மதுஸமமிதி ‘மூத்ரம்’ இதி ஶேஷஃ| ஸ இதி மதுமேஹஃ| ஸாவரணலிங்கமாஹ– ஆவத இத்யாதி| ஆவத இதி ஆவதவாதகதஃ| தோஷலிங்காநீதி யேந பித்தாதிநா ஆவதஸ்தஸ்ய வாதஸ்ய ச லிங்காநி ப்ரதர்ஶயதி| அநிமித்தம் அகஸ்மாத்| க்ஷீணஃ க்ஷணாத் க்ஷணாத் பூர்ண இதி ஆவரணேந புநஃ பூர்ணோ பவந் கச்ச்ரஸாத்யோ பவதி| ததாச சரகஃ– “ஸமாருதஸ்ய பித்தஸ்ய கபஸ்ய ச முஹுர்முஹுஃ| தர்ஶயத்யாகதிஂ கத்வா க்ஷயமாப்யாய்யதே புநஃ||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| தாதுக்ஷயகுபிதவாதஜஸ்ய து கேவலவாதஜமேவ லிங்கம்| கதாதரஸ்த்வாஹ– மதுமேஹஃ ஸாவரணவாயுநைவ க்ரியதே| யதாஹ சரகஃ– “தைராவதகதிர்வாயுரோஜ ஆதாய கச்சதி| யதா பஸ்திஂ ததா கச்ச்ரோ மதுமேஹஃ ப்ரவர்ததே||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| கேவலவாதஜேஷு து கஷாயாதிவமநாத்யதியோகாதிகதேஷு தாதுக்ஷயஜேஷு வாயோராவரணஂ நாஸ்தீதி பேதஃ||௨௩-௨௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உபேக்ஷயா பித்தகபஜாநாமபி மதுமேஹித்வஂ தர்ஶயந்நாஹ– ஸர்வ இத்யாதி| ஸர்வ ஏவ ப்ரமேஹாஃ அப்ரதிகாரிணஃ ப்ரதீகாரமகுர்வதஃ புஂஸஃ காலேந மதுமேஹத்வமாயாந்தி, ததா அஸாத்யா பவந்தி| தாதுக்ஷயாவரணாப்யாஂ குபிதவாதேந மதுமேஹஸம்பவமாஹ– மத்வித்யாதி மதுமேஹஸமமிதி ‘மூத்ரம்’ இதி ஶேஷஃ| ஸ ச த்விதா பவதி, ஏகோ தாதுக்ஷயாத் குபிதவாயௌ, தாதுக்ஷயகுபிதவாதஜஸ்ய து மதுமேஹஸ்ய கேவலவாதமேஹலிங்கஂ; யதுக்தம்– “கத்ஸ்நஂ ஶரீரஂ நிஷ்பீட்ய மேதோமஜ்ஜவஸாயுதஃ| அதஃ ப்ரக்ரமதே வாயுஸ்தேநாஸாத்யாஸ்து வாதஜாஃ||” இதி; அபரஸ்து தோஷைராவதபதே| கதாதரஸ்து– மதுமேஹஃ ஸாவரணேந வாயுநா க்ரியதே| யதுக்தஂ சரகே– “ தைராவதகதிர்வாயுரோஜ ஆதாய கச்சதி| யதா பஸ்திஂ ததா கச்ச்ரோ மதுமேஹஃ ப்ரவர்ததே||” இதி| கேவலவாதஜேஷு து கஷாயாதிவமநாத்யதியோகாத்தாதுக்ஷயே வாயோராவரணஂ நாஸ்தீதி பேதஃ| ஸாவரணலிங்கமாஹ– ஆவத இத்யாதி| யேந பித்தாதிநா தோஷேணாவதஶ்ச பவதி தஸ்ய லிங்கஂ லக்ஷணஂ தர்ஶயந், அநிமித்தமகஸ்மாத் க்ஷீணஃ, க்ஷணாத் புநஃ ஆவரணே ஸதி பூர்ணோ பவேத், ஸ கச்ச்ரஸாத்யோ பவதி| உக்தஂ சரகே– “ஸமாருதஸ்ய பித்தஸ்ய கபஸ்ய ச முஹுர்முஹுஃ| தர்ஶயத்யாகதிஂ கத்வா க்ஷயமாபாத்யதே புநஃ||” இதி||௨௩-௨௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மதுமேஹஶப்தப்ரவத்தௌ நிமித்தமாஹ– மதுரஂ யச்ச மேஹேஷ்வித்யாதி||௨௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மதுமேஹஶப்தப்ரவத்தௌ நிமித்தமாஹ– மதுரமித்யாதி| ஶரீரஸ்ய மாதுர்யாததஃ ஸர்வ ஏவ ப்ரமேஹா மதுமேஹாக்யாஂ லபந்தே| ஶேஷஂ ஸுகமம்||௨௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ப்ரமேஹோபேக்ஷயா பிடகாஸம்பவஂ தர்ஶயிதுமாஹ– ஶராவிகேத்யாதி| இஹ தஶபிடகாஸு விநதாயாஃ பாடோ போஜவிருத்தஃ, போஜே ஹி நவ பிடகாஃ; தத்யதா– “ஶராவிகா ஸர்ஷபிகா கூர்மிகா ஜாலிநீ ததா| குலத்திகாऽலஜீ புத்ரீ விதாரீ வித்ரதீ ததா|| நவைதாஃ பிடகா ஜ்ஞேயாஃ” இத்யாதி| குலத்திகா போஜே மஸூரிகா ஜ்ஞேயா; கிந்து போஜே ஏவ விநதா ந்யூநேதி வக்துஂ ஸுகரஂ, ஸுஶ்ருதே சரகே ச விநதாயா தர்ஶநாத்| சரகே து ஸப்த பிடகாஃ| தத்யதா– “ஶராவிகா கச்சபிகா ஜாலிநீ ஸர்ஷபீ ததா| அலஜீ விநதாக்யா ச வித்ரதீ சேதி ஸப்தமீ||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| தத்ர ப்ராயோபாவாத் ஸப்தாநாமபிதாநம்| யதஃ தேநைவ கியந்தஃஶிரஸீயே “ததாऽந்யாஃ பிடகாஃ ஸந்தி” இத்யாதிநா அதிகபிடகாஸம்பவஃ ஸூசிதஃ| ப்ரமேஹோபேக்ஷயேத்யபிதாநஂ மதுமேஹேந ப்ரமேஹமாத்ரேண ச பிடகாஸம்பவஂ தர்ஶயதி| அத ஏவ “விநா ப்ரமேஹமப்யேதாஃ” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இத்யத்ர ப்ரமேஹமாத்ரக்ரஹணஂ கதம்| தாமஸ்விதி ஸ்தாநேஷு||௨௭-௨௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ப்ரமேஹோபேக்ஷயா பிடகாஸம்பவஂ தர்ஶயிதுமாஹ– ஶராவிகேத்யாதி| ஏதைஃ ஸ்வநாமபிஃ ப்ரஸித்தாஃ| ப்ரமேஹோபேக்ஷயா அப்ரதிக்ரியமாணேஷு காலப்ரகர்ஷாதித்யர்தஃ| ப்ரமேஹோபேக்ஷயேத்யபிதாநஂ மதுமேஹேந ப்ரமேஹமாத்ரேண ச பிடகாஸம்பவஂ தர்ஶயதி| தாமஸு ஸ்தாநேஷு, அத ஏவ ‘விநா ப்ரமேஹமப்யேதா’ இத்யாதி| ஸந்திமர்மஸு ஸந்த்யாஶ்ரிதேஷு மர்மஸு, அந்யே ஸந்தௌ மர்மஸு சேதி வ்யாக்யாநயந்தி||௨௭-௨௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸர்வாஸாமாகதிமாஹ– அந்தோந்நதேத்யாதி| தத்ரூபேதி ஶராவரூபா| அல்பசிதா அல்பபிடகாந்தராசிதா| வித்ரதேர்லக்ஷணைர்யுக்தேத்யபிதாநேந வித்ரதேரஸ்யா பேதோ போத்யஃ||௨௯-௩௩||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶராவிகாலக்ஷணமாஹ– அந்தோந்நதேத்யாதி| அந்தே உந்நதா மத்யே நிம்நா, தத்ரூபா ஶராவரூபா| கச்சபிகாமாஹ– ஸதாஹேத்யாதி| தாஹயுக்தா கூர்மாऽऽகாரா| ஜாலிநீமாஹ– ஜாலிநீத்யாதி| அதிஶயதாஹயுக்தா மாஂஸஜாலைர்வ்யாவதேவ, அஸ்யா லக்ஷணஂ தந்த்ராந்தரே– “பரஸ்பராபிஸம்பந்தாத்பிடகா சைகதேஶஜா| பித்தோத்கடா தாஹவதீ பஶருக்ஜாலிநீ மதா||” இதி| விநதாமாஹ– அவகாடேத்யாதி| அவகாடருஜா க்லேதா, அந்தர்நிவிஷ்டவேதநா க்லேதா பஷ்டே வா ஜடரே வா ஜாயதே| மஹதீ ஸ்தூலா, நீலா நீலவர்ணா| அல்பசிதேதி அல்பபிடகாந்தரசிதா, ஸா புத்ரிணீ ஜ்ஞேயா| விதாரிகா பிடகா விதாரீகந்தவத்வத்தா பரிவர்துலா, கடிநா அஶ்மவத்| வித்ரதேர்லக்ஷணைர்யுக்தேத்யபிதாநேந வித்ரதேரஸ்யா அபேதோ போத்தவ்யஃ||௨௯-௩௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பிடகாநாமாரம்பககாரணமாஹ– யே யந்மயா இத்யாதி| தந்மயா இதி நிர்தேஶஃ க்வசிதபவாதவிஷயேऽப்யுத்ஸர்கோऽபிநிவிஶத இதி ஙீபஂ பாதித்வா டாபா ஸாதநீயஃ| தத்தோஷஂ மத்வா கைஶ்சித் ‘தத்கதாஃ’ இதி பாடாந்தரஂ கதம்| அயமத்ர பிண்டார்தஃ– யோ யத்தோஷோல்பணோ மேஹஸ்தத்தோஷோல்பணேநைவ பிடகா பவந்தி| நநு, ஜாலிந்யாஂ தீவ்ரதாஹஃ படிதஃ, ஸ ச பித்தகதஃ, போஜேऽபி ஜாலிநீ பித்தகதைவ படிதா; யதா– “பரஸ்பராபிஸம்பந்தா பிடகா சைகதேஶஜா| பித்தோத்கடா தாஹவதீ பஶருக் ஜாலிநீ மதா||” இதி| தத்கதஂ ஜாலிந்யாஂ பித்தஜத்வநியமாத் யே யந்மயா இத்யாதிக்ரந்தார்தஸங்கதிஃ? நைவஂ, ப்ரசுரபிடகாநாஂ தந்மயத்வேந பாஹுல்யேநாபிதாநஂ; யதா– சத்ரிணோ கச்சந்தீதி கதாதரஃ; கிஂவா ஸ்வமஹிம்நா ஜாலிநீ பித்தப்ரதாநா பவதி, ஶ்லேஷ்மவாதஜமேஹபவத்வேந ஶ்லேஷ்மவாதப்ரதாநா ச; தேந தோஷத்ரயப்ரதாநத்வாத் ஸர்வதா ஸா பவதி| அந்யஸ்த்வாஹ– தீவ்ரதாஹத்வஂ பித்தோத்கடத்வஂ ச பைத்திகமேஹஜாயாஂ ஜாலிந்யாமவகந்தவ்யம், அந்யமேஹஜா து அந்யதோஷோத்கடா நிர்தாஹா ச| அத ஏவ சரகே ஜாலிநீ கபோல்பணா நிர்தாஹா ஏவ படிதா| தத்யதா– “ஶராவிகா கச்சபிகா ஜாலிநீ சேதி துஃஸஹாஃ| ஜாயந்தே தா ஹ்யதிபலாஃ ப்ரபூதஶ்லேஷ்மமேதஸாம்|| ஸ்தப்தா ஸிராஜாலவதீ ஸ்நிக்தஸ்ராவா மஹாஶ்ரயா| ருஜாநிஸ்தோதபஹுலா ஸூக்ஷ்மச்சித்ரா ச ஜாலிநீ||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| ந சாதிப்ரஸக்திஃ, உக்தஂ ஹி சரகே ஸமர்த்யதே; அஸ்மிஂஶ்ச ஸமாதாநே யே யந்மயா இத்யாதி ந வ்யாஹந்யதே| சரகபோஜவசநயோஶ்சாவிரோதார்தஂ யத்நாந்தரஂ மக்யம்| கார்திகஸ்த்வாஹ– பாககாலே பித்தோத்கடத்வஂ, “தஸ்மாத்தி ஸர்வே பரிபாககாலே பசந்தி ஶோதாஂஸ்த்ரய ஏவ தோஷாஃ|” (ஸு. ஸூ. அ. ௧௭) இதி வசநாத்; ஏதத்து ஸர்வத்ராவிஶேஷாந்நாத்ரியந்தே||௩௪-௩௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பிடகாநாமாரம்பகாரணமாஹ– ய இத்யாதி| யே மேஹா யந்மயா யத்தோஷாரப்தாஃ தேஷாஂ மேஹாநாமேதாஃ பிடகாஸ்தந்மயாஸ்தத்தோஷமயா வாச்யாஃ| ஶ்லேஷ்மஜேஷு ஶ்லேஷ்மஜாஃ, பித்தஜேஷு பித்தஜாஃ, வாதஜேஷு வாதஜாஃ| கதாசித்ப்ரமேஹாந் விநாऽபி வாதாதிதுஷ்டமேதஸஃ புருஷஸ்ய ஜாயந்தே, ஏதாஸ்தாவந்ந ஜ்ஞாயந்தே, யாவத்வாஸ்துபரிக்ரஹோ வாஸ்த்வதிஷ்டாநஂ ந பவதி||௩௪-௩௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யபிடகாலக்ஷணமாஹ– குதே இத்யாதி| ஸோபத்ரவா இதி உபத்ரவாஶ்ச தட்காஸாதயஃ| யதாஹ சரகஃ– “தட்காஸமாஂஸஸங்கோசமோஹஹிக்காமதஜ்வராஃ| விஸர்பமர்மஸஂரோதாஃ பிடகாநாமுபத்ரவாஃ||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| பிடகாஸ்து ப்ராயேணாதஃகாய ஏவ, தோஷதூஷ்யாணாமதஃப்ரஸரணாத், “ரஸாயநீநாஂ ச தௌர்பல்யாந்நோர்த்வமுத்திஷ்டந்தி ப்ரமேஹிணாஂ தோஷாஃ||” (ஸு. சி. அ. ௧௨) இதி வசநாச்ச| கேசிதாஹுஃ– ஸ்த்ரீணாஂ ப்ரமேஹோ ந பவதீதி| ததாச தந்த்ராந்தரே– “ரஜஃப்ரஸேகாந்நாரீணாஂ மாஸி மாஸி விஶுத்யதி| ஸர்வஂ ஶரீரஂ தோஷாஶ்ச ந ப்ரமேஹந்த்யதஃ ஸ்த்ரியஃ||” இதி| கிந்து ஸ்த்ரீஷு ப்ரமேஹதர்ஶநாத், ஏதத்தேதுபலாதந்யரோகாஸம்பவத்வாச்சைதத் ப்ராயோவாதமாஶ்ரித்யோக்தம்| மேஹநிவத்திலக்ஷணஂ ச ஸுஶ்ருதே படிதம்| தத்யதா– “ப்ரமேஹிணோ யதா மூத்ரமநாவிலமபிச்சிலம்| விஶதஂ திக்தகடுகஂ ததாऽऽரோக்யஂ ப்ரசக்ஷதே||” (ஸு. சி. அ. ௧௨) இதி||௩௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பிடகாநாமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– குத இத்யாதி| அஂஸே பாஹுமூலே, மர்மஸு ஶாரீரோக்தேஷு, ஸோபத்ரவாஃ உபத்ரவாஶ்ச தட்காஸாதயஶ்சரகோக்தாஃ| யதுக்தம்– “தட்காஸமாஂஸஸங்கோசமோஹஹிக்காமதஜ்வராஃ| விஸர்பமர்மஸஂரோதாஃ பிடகாநாமுபத்ரவாஃ||” இதி| பிடகாஸ்து ப்ராயேணாதஃகாய ஏவ பவந்தி, தோஷதூஷ்யாணாமதஃப்ரக்ரமணாத் ‘ரஸாயநீநாஂ ச தௌர்பல்யாத் நோர்த்வமுத்திஷ்டந்தி தோஷா’ இதி வசநாத்| கேசிதாஹுஃ– “ஸ்த்ரீணாஂ ப்ரமேஹோ ந பவதி|” இதி| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “ரஜஃப்ரஸேகாந்நாரீணாஂ மாஸி மாஸி விஶுத்த்யதி| கத்ஸ்நஂ ஶரீரஂ தோஷாஶ்ச ந ப்ரமேஹந்த்யதஃ ஸ்த்ரியஃ||” இதி| கிந்து ஸ்த்ரீஷு ப்ரமேஹஹேதுதர்ஶநாதேதத்தேதுநாऽந்யரோகாஸம்பவாச்சைதத்ப்ராயோவாதமாஶ்ரித்யோக்தம்| ப்ரமேஹநிவத்திலிங்கஂ ச ஸுஶ்ருதே படிதஂ, தத்யதா– “ப்ரமேஹிணாஂ யதா மூத்ரமநாவிலமபிச்சிலம்| விஶதஂ கடு திக்தஂ ச ததாரோக்யஂ ப்ரசக்ஷதே||” இதி| மேஹரக்தபித்தயோர்வ்யக்திமாசஷ்டே வாக்படஃ– “ஹாரித்ரவர்ணஂ ரக்தஂ வா மேஹப்ராக்ரூபவர்ஜிதம்| யோ மூத்ரயேந்ந தஂ மேஹஂ ரக்தபித்தஂ து தஂ விதுஃ||” இதி||௩௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ப்ரமேஹப்ரமேஹபிடகாநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௩௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ ப்ரமேஹப்ரமேஹபிடகாநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௩௩||