Adhikarana പ്രമേഹനിദാനമ് (൧) · Śloka ൧
അഥ പ്രമേഹ-പ്രമേഹപിഡകാനിദാനമ് |
ആസ്യാസുഖം സ്വപ്നസുഖം ദധീനി ഗ്രാമ്യൌദകാനൂപരസാഃ പയാംസി |
നവാന്നപാനം ഗുഡവൈകൃതം ച പ്രമേഹഹേതുഃ കഫകൃച്ച സര്വമ് ||൧||
(ച. ചി. അ. ൭) |
View original
अथ प्रमेह-प्रमेहपिडकानिदानम् |
आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि |
नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम् ||१||
(च. चि. अ. ७) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ചന്ദ്രോദയപ്രണയപീവരദുഗ്ധസിന്ധുപൂരഭ്രമം വഹതി യദ്ഗുണകീര്തിഗുച്ഛഃ| തേന വ്യധായി ഗുരുണാ വിജയേന ശിഷ്യപ്രേമ്ണാऽശ്മരീരുഗവധേര്മധുകോഷബന്ധഃ||൧|| ശ്രീകണ്ഠദത്തഭിഷജാ ഗുരുഭക്തിലേശാദാരഭ്യതേ പ്രഭൃതി സമ്പ്രതി മേഹരോഗാത്| സൂക്തീര്വിചിന്ത്യ മധുശീകരമുദ്ഗിരന്തീഷ്ടീകാകൃതഃ കതിപയസ്യ തദീയശേഷഃ||൨|| അശ്മരീരോഗാനന്തരം ബസ്തിവികൃതിസാമ്യാത് പ്രമേഹനിദാനമുച്യതേ– ആസ്യാസുഖമിത്യാദി| ആസ്യാ ഉപവിഷ്ടസ്യ ചേഷ്ടോപരമഃ, തേന കൃതം സുഖമാസ്യാസുഖമ്; ഏവം സ്വപ്നസുഖമിതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തേനാസനാദിദോഷാദാസ്യാദുഃഖം സ്വപ്നദുഃഖം വാ ന പ്രമേഹഹേതുഃ| ഗുഡവൈകൃതമിതി ഗുഡവികാരാഃ ശര്കരാദയഃ തഥാ ഗുഡകൃതാശ്ച ഭക്ഷ്യാഃ| പ്രമേഹഹേതുഃ കഫകൃച്ച സര്വമിത്യനുക്തഹേതുസങ്ഗ്രഹാര്ഥമുക്തമ്| ഏഷ സാധാരണോ ഹേതുഃ പ്രമേഹസ്യ; വിശേഷഹേതുസ്തു ചരകേ നിദാനസ്ഥാനേ– ‘ഹായനകോദ്ദാലക’ ഇത്യാദിനാ കഫജസ്യ, ‘ഉഷ്ണാമ്ലലവണ’ ഇത്യാദിനാ പിത്തജസ്യ, ‘കടുതിക്തകഷായ’ (ച. നി. അ. ൪) ഇത്യാദിനാ വാതജസ്യാഭിഹിതഃ| ഏതേന സാമാന്യഹേതുസഹിതോ വിശിഷ്ടഹേതുഃ കഫജാദിപ്രമേഹസ്യ| കിഞ്ച കഫജനിദാനമപ്യേതദാസ്യാസുഖാദി ബോദ്ധവ്യമ്||൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അശ്മരീരോഗാനന്തരം ബസ്തിവികൃത്യധികാരാത് പ്രമേഹനിദാനമാഹ– ആസ്യേത്യാദി| ആസനമാസ്യാ ഉപവിഷ്ടസ്യ ചേഷ്ടോപരമഃ, തേന കൃതം സുഖമ്, ഏവം സ്വപ്നസുഖം ദ്രഷ്ടവ്യമ്| ദധീനീതി ബഹുവചനാത് സര്വജാതീനാം ദധ്നാം നിഷേധഃ| ഗ്രാമ്യൌദകാനൂപരസാഃ രസ്യന്ത ഇതി രസാഃ; രസശബ്ദേന ആഹാര ഉച്യതേ, കാര്യേ കാരണോപചാരാത്| കാനി ഗ്രാമ്യൌദകാനി? മാംസാനി; തത്ര ഗ്രാമ്യാഃ ഛാഗോരഭ്രമേദഃപുച്ഛപ്രഭൃതയഃ, ഔദകാ മത്സ്യകൂര്മാദയഃ, ആനൂപാഃ ജലസന്നിധിചാരിണോ ഹംസചക്രവാകാദയഃ, ഏവം മാംസാനി; പയാംസി ക്ഷീരാണി, അത്രാപി ബഹുവചനം ദധിവത്| പാനം നവാഭിവൃഷ്ടജലപാനമ്| ഗുഡവൈകൃതമിതി ശര്കരാദയോ ഗുഡവികാരാ ഗുഡകൃതഭക്ഷ്യാശ്ച, ഏതത്സര്വം പ്രമേഹഹേതുഃ| കഫകൃച്ച സര്വമിതി ആഹാരാചാരാദികം കഫകാരി; ഏഷ സാധാരണോ ഹേതുഃ, പ്രമേഹസ്യ വിശിഷ്ടഹേതുസ്തു ചരകേ നിദാനസ്ഥാനേ– “ഹായനകോദ്ദാലക” ഇത്യാദിനാ കഫജസ്യ, “ഉഷ്ണാമ്ലലവണ” ഇത്യാദിനാ പിത്തജസ്യ, “കടുതിക്തകഷായ” ഇത്യാദിനാ വാതജസ്യാഭിഹിതഃ||൧||
Adhikarana പ്രമേഹസമ്പ്രാപ്തിഃ (൨-൩) · Śloka ൩
മേദശ്ച മാംസം ച ശരീരജം ച ക്ലേദം കഫോ ബസ്തിഗതഃ പ്രദൂഷ്യ |
കരോതി മേഹാന് സമുദീര്ണമുഷ്ണൈസ്താനേവ പിത്തം പരിദൂഷ്യ ചാപി ||൨||
ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷ്വവകൃഷ്യ ധാതൂന് സന്ദൂഷ്യ മേഹാന് കുരുതേऽനിലശ്ച |
സാധ്യാഃ കഫോത്ഥാ ദശ, പിത്തജാഃ ഷഡ് യാപ്യാ, ന സാധ്യഃ പവനാച്ചതുഷ്കഃ ||൩||
സമക്രിയത്വാദ്വിഷമക്രിയത്വാന്മഹാത്യയത്വാച്ച യഥാക്രമം തേ |
(ച. ചി. അ. ൬) |
View original
मेदश्च मांसं च शरीरजं च क्लेदं कफो बस्तिगतः प्रदूष्य |
करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि ||२||
क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य धातून् सन्दूष्य मेहान् कुरुतेऽनिलश्च |
साध्याः कफोत्था दश, पित्तजाः षड् याप्या, न साध्यः पवनाच्चतुष्कः ||३||
समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते |
(च. चि. अ. ६) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കഫപിത്തവാതജമേഹാനാം ക്രമേണ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– മേദ ഇത്യാദിനാ| അത്ര കഫജാ ഏവ മേഹാ ഭൂയസ്ത്വേന സാധ്യത്വേന ച ആദാവുച്യന്തേ| താനേവേതി മേദോമാംസശരീരജക്ലേദാന്| ഉഷ്ണൈരിതി ഉഷ്ണവീര്യസ്പര്ശൈര്ദ്രവ്യൈഃ| ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷ്വിതി പ്രവൃദ്ധത്വേനൈവ ക്ഷീണേഷു, ന തു സമാനാപേക്ഷയാ ക്ഷീണേഷു; അനേന വൃദ്ധേ കഫേ പിത്തേ വാ യോ വായുര്ലങ്ഘനാദിനാ ക്രമേണ വൃദ്ധോ ഭവതി, സ നേഹാസാധ്യമേഹചതുഷ്ടയപ്രകരണേ വിവക്ഷിത ഇതി സൂച്യതേ| തത്ര ഹി ചികിത്സാവിധാനാത് സാധ്യത്വമസ്തി| യദുക്തമ്– “യാ വാതമേഹാന് പ്രതി പൂര്വമുക്താ വാതോല്ബണാനാം വിഹിതാ ക്രിയാ സാ| വായുര്ഹി ധാതുഷ്വതികര്ഷിതേഷു കുപ്യത്യസാധ്യാന് പ്രതി നാസ്തി ചിന്താ||” (ച. ചി. അ. ൬) ഇതി| ദോഷേഷ്വിതി കഫപിത്തേഷു, ദ്വയോശ്ച ബഹുവചനം വ്യക്ത്യപേക്ഷയാ ബഹുത്വാത്| അവകൃഷ്യേതി ബസ്തിമുഖം നീത്വാ| ധാതൂനിതി വസാമജ്ജൌജോലസീകാഖ്യാന്| സമക്രിയത്വാദിതി കഫസ്യ ദോഷസ്യ ദൂഷ്യസ്യ ച മേദഃപ്രഭൃതേഃ സമാനത്വാത് കടുതിക്താദിക്രിയായാഃ| അത്ര വ്യാധിമഹിമ്നാ തുല്യദൂഷ്യതാ സാധ്യതായാ ഹേതുഃ| തേന “ന ച തുല്യഗുണോ ദൂഷ്യോ ന ദോഷഃ പ്രകൃതിര്ഭവേത്|” (ച. സൂ. അ. ൧൧) ഇതി ചരകവചനം കഷ്ടസാധ്യതാര്ഥം നോദ്ഭാവനീയമ്| യദുക്തമ്– “ജ്വരേ തുല്യര്തുദോഷത്വം പ്രമേഹേ തുല്യദൂഷ്യതാ| രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമ്||” ഇതി| വിഷമക്രിയത്വാദിതി പിത്തസ്യ പ്രമേഹപ്രധാനദൂഷ്യസ്യ ച മേദഃപ്രഭൃതേശ്ചാന്യോന്യവിപരീതക്രിയത്വാത്; പിത്തഹരം ഹി മധുരാദി മേദസ്കരം, മേദോഹരം ച കടുകാദി പിത്തകരമിതി ക്രിയാവൈഷമ്യമ്; അത്ര വ്യാധിസ്വഭാവോ ഹേതുഃ, തേനാന്യേഷു വ്യാധിഷു പരസ്പരവിരുദ്ധദോഷദൂഷ്യസംസര്ഗേऽപ്യുഭയപ്രത്യനീകഭേഷജവിധിരവിരോധീതി| മഹാത്യയത്വാദിതി മജ്ജാദിഗമ്ഭീരധാത്വപകര്ഷകത്വേന ബഹുവ്യാപത്തികരത്വാത്; ആശുകാരിത്വാദിതി ഈശാനഃ| ചകാരാത് വിഷമക്രിയത്വം ച വാതജാനാം സമുച്ചീയതേ||൨-൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
കഫപിത്തവാതമേഹാനാം ക്രമേണ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– അത്ര കഫജാ ഏവ മേഹാ ഭൂയസ്ത്വേന സാധ്യത്വേന ചാദാവുച്യന്തേ| ശരീരജം ക്ലേദം ബസ്തിഗതം ബസ്തിപ്രാപ്തം പ്രദൂഷ്യ ശ്ലൈഷ്മികാന് മേഹാന് കരോതി| യദുക്തമ്– “മൂത്രാഘാതാഃ പ്രമേഹാശ്ച ശുക്രദോഷാസ്തഥൈവ ച| മൂത്രദോഷാശ്ച യേ ചാപി ബസ്തൌ ചൈവ ഭവന്തി ഹി||” ഇതി| ഉഷ്ണൈരുഷ്ണവീര്യസ്പര്ശൈര്ദ്രവ്യൈഃ, സമുദീര്ണവേഗം പിത്തം താനേവ മേദോമാംസശരീരക്ലേദാന് ബസ്തിഗതാന് പ്രദൂഷ്യ പൈത്തികാന് മേഹാന് കരോതി| പിത്തപ്രമേഹസമ്പ്രാപ്തിമുക്ത്വാ വാതപ്രമേഹസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ക്ഷീണേഷ്വിത്യാദി| അനിലോ ദോഷേഷു ക്ഷീണേഷു ബസ്തൌ ധാതൂനവകൃഷ്യ മേഹാന് വാതജാന് കുരുതേ| ധാതൂന് വസാമജ്ജൌജോലസീകാഖ്യാന്; അവകൃഷ്യ ബസ്തിമുഖം നീത്വാ| മേഹാനിതി ബഹുവചനം വ്യക്ത്യപേക്ഷയാ ബഹുത്വാത്| ക്രമേണ കഫപിത്തവാതജാനാം ദൂഷ്യവര്ഗത്വേന സാധ്യാസാധ്യത്വമാഹ– സാധ്യാ ഇത്യാദി| ദോഷദൂഷ്യാണാം സമക്രിയത്വാദിതി| അത്ര ദോഷഃ ശ്ലേഷ്മാ, ദൂഷ്യാണി രസമാംസമേദോമജ്ജാശുക്രലസീകൌജാംസി; ദോഷസ്യ ശ്ലേഷ്മണഃ, ഏഷാം ദൂഷ്യവര്ഗാണാം ച കടുതിക്തകഷായാദിഭിഃ സമൈവ ക്രിയാ, അത ഏവ കഫജാഃ പ്രമേഹാഃ ദശ സാധ്യാഃ; പ്രമേഹേന വിനാ അന്യേഷാം രോഗാണാമതുല്യദൂഷ്യത്വമേവ സാധ്യത്വഹേതുഃ| യദുക്തമ്– “ജ്വരേ തുല്യര്തുദോഷത്വം പ്രമേഹേ തുല്യദൂഷ്യതാ| രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യസ്യത്വഹേതവഃ||” ഇതി| ദോഷദൂഷ്യാണാം വിഷമക്രിയത്വാദിതി| അത്ര ദോഷഃ പിത്തം, ദൂഷ്യാണി രസമാംസാദീനി; ശീതമധുരാദികാ ക്രിയാ പിത്തഹന്ത്രീ, സാ രസമാംസമേദോജനയിത്രീ; ഏതേന വിഷമക്രിയത്വാത് ഷട് പിത്തജാ യാപ്യാഃ| മജ്ജാദിഗമ്ഭീരധാത്വകര്ഷകത്വേന ബഹുവ്യാപ്തിപരത്വാത് ആശുകാരിത്വാത് വാതജചതുഷ്ടയസ്യാസാധ്യത്വം, മഹാത്യയത്വാദ്വിനാശകാരിത്വാത്| അപ്രവൃദ്ധേ കഫേ പിത്തേ വാ വായുര്വൃദ്ധോ ഭവതി, തത്ര ഹി ചികിത്സാവിധാനാദ് വാതചതുഷ്ടയസ്യാസാധ്യത്വമുക്തമ്– “യാ വാതമേഹാന്പ്രതി പൂര്വമുക്താ വാതോല്ബണാനാം വിഹിതാ ക്രിയാ സാ| വായുര്ഹി മേഹേഷ്വതികര്ഷിതേഷു കുപ്യത്യസാധ്യാന്പ്രതി നാസ്തി ചിന്താ||” ഇതി||൨-൩||
Adhikarana പ്രമേഹാണാം ദോഷദൂഷ്യസങ്ഗ്രഹഃ (൪) · Śloka ൪
കഫഃ സപിത്തഃ പവനശ്ച ദോഷാ മേദോऽസ്രശുക്രാമ്ബുവസാലസീകാഃ |
മജ്ജാ രസൌജഃ പിശിതം ച ദൂഷ്യാഃ പ്രമേഹിണാം വിംശതിരേവ മേഹാഃ ||൪||
(ച. ചി. അ. ൬) |
View original
कफः सपित्तः पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः |
मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः प्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः ||४||
(च. चि. अ. ६) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സര്വമേഹാനാം ദോഷദൂഷ്യസങ്ഗ്രഹമാഹ– കഫ ഇത്യാദിനാ| വസാ മാംസസ്നേഹഃ, സര്വദേഹസ്നേഹ ഇത്യന്യേ| ലസീകാ ഉദകവിശേഷഃ| യഥാഹ ചരകഃ– “യത്തു മാംസത്വഗന്തരേ ഉദകം തല്ലസീകാശബ്ദം ലഭതേ|” (ച. ശാ. അ. ൭) ഇതി| രസൌജ ഇതി രസശ്ച ഓജശ്ച ഇതി ദ്വന്ദ്വഃ| ഓജശ്ചാത്രാര്ധാഞ്ജലിപരിമിതം ശ്ലേഷ്മരൂപം; യദുക്തമ്– “ശ്ലേഷ്മലസ്യൌജസോऽര്ധാഞ്ജലിഃ പരിമാണമ്|” (ച. ശാ. അ. ൭) ഇതി; നത്വഷ്ടബിന്ദ്വാത്മകം, തസ്യ ഭ്രംശേന മരണാഭിധാനാത്| നനു, രസ ഏവൌജോ രസൌജ ഇതി കുതോ ന കല്പ്യതേ? രസോऽപ്യോജഃശബ്ദേനോച്യതേ; യദുക്തമ്– “തസ്മിന് കാലേ പചത്യഗ്നിര്യദന്നം കോഷ്ഠമാഗതമ്| മലീഭവതി തത് പ്രായഃ കല്പതേ കിഞ്ചിദോജസേ||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി; ഓജസേ ഇതി രസായേത്യര്ഥഃ| നൈവമ്, ഓജസോ ഹി മധുമേഹേ ദൂഷ്യത്വേനോക്തത്വാത്, ഓജഃശബ്ദോപാദാനവൈഫല്യാച്ച| യദ്യപ്യത്ര ബഹൂനി മേദഃപ്രഭൃതീനി ദൂഷ്യത്വേനോച്യന്തേ, തഥാऽപി പൂര്വം മേദോമാംസശരീരജക്ലേദാനാം സര്വമേഹേഷ്വവശ്യമ്ഭാവിദൂഷ്യത്വേന പൃഥഗഭിധാനമ്| മജ്ജാദയസ്തു മേഹവിശേഷേ ദൂഷ്യാഃ| തദ്യഥാ– ലസീകാവസാമജ്ജൌജാംസി വാതികേ, ന പൈത്തികേ, ന ശ്ലൈഷ്മികേ| ഈശാനഃ പുനരാഹ– രസരക്തശുക്രാണി സര്വമേഹേഷു കദാചിത് ദുഷ്യന്തേ, ന ത്വവശ്യമിതി| കിഞ്ച സര്വമേഹാനാമേവ ദോഷത്രയജന്യത്വം സകലദൂഷ്യാശ്രയിത്വം ച ‘കഫഃ സപിത്തഃ’ ഇത്യാദിനോപദര്ശ്യതേ| മേദോമാംസാദീനി തു അത്യന്തദൂഷ്യോപദര്ശനാര്ഥം പൃഥഗുക്താനി| യതശ്ചരകേऽപി കിയന്തഃശിരസീയാധ്യായേ സകലമേഹവാചകമധുമേഹകഥനേ ദോഷത്രയപ്രകോപോऽഭിഹിതഃ| തഥാഹി– “സമാരുതസ്യ പിത്തസ്യ കഫസ്യ ച മുഹുര്മുഹുഃ| ദര്ശയത്യാകൃതിം ഗത്വാ ക്ഷയമാപ്യായ്യതേ പുനഃ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| തഥാ സുശ്രുതോऽപ്യാഹ– “വാതപിത്തമേദോഭിരന്വിതഃ ശ്ലേഷ്മാ മേഹാന് ജനയതി|” (സു. നി. അ. ൬) ഇത്യാദി| കഫാദീനാം ദ്വ്യുല്ബണാദിസംസര്ഗസ്യാനന്ത്യേന സര്വമേഹാവസ്ഥാവിശേഷേണ മധുമേഹേന ച സങ്ഖ്യാധിക്യപ്രസങ്ഗനിരാസായാവധാരണാര്ഥമാഹ– വിംശതിരേവ മേഹാ ഇതി||൪||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പ്രമേഹേ ദൂഷ്യവര്ഗമാഹ– കഫ ഇത്യാദി| സര്വത്ര മേഹാനാമയം ദോഷദൂഷ്യസങ്ഗ്രഹഃ– ത്രയോ ദോഷാഃ, അസ്രം രക്തമ്, അമ്ബു ശരീരക്ലേദഃ, വസാ മാംസസ്നേഹഃ, ലസീകാ ഉദകവിശേഷഃ, യദുക്തം ചരകേ– “യത്തു മാംസത്വഗന്തരേ ഉദകം, തല്ലസീകാശബ്ദേന ലഭ്യതേ|” യദുക്തമന്യത്രാപി– “തേജോഭൂതഃ പരം സൂക്ഷ്മഃ സ രക്തരസ ഉച്യതേ| ‘ലസീകാ’ നാമ ലഭതേ സാമഗന്ധിസ്ത്വഗാശ്രിതഃ||” ഇതി| രസശ്ച ഓജശ്ച രസൌജ ഇതി ദ്വന്ദ്വഃ| ഓജശ്ചാത്രാര്ധാഞ്ജലിപരിമിതം ശ്ലേഷ്മരൂപമ്| യദുക്തം “ശ്ലേഷ്മരൂപസ്യൌജസോऽര്ധാഞ്ജലിഃ പരിമാണമ്|” ഇതി| ന ത്വഷ്ടബിന്ദുകമ്, തസ്യ ഭ്രംശേന നിയതം മരണമിതി| കഫാദീനാം സംസര്ഗസ്യാനന്ത്യേന തഥാ സര്വമേഹാവസ്ഥാവിശേഷേണ മധുമേഹേന സങ്ഖ്യാധിക്യപ്രസങ്ഗനിരാസായാവധാരണമാഹ– വിംശതിരേവ മേഹാ ഇതി| തന്ത്രാന്തരേऽപി ദൂഷ്യസങ്ഗ്രഹ ഉക്തഃ– “ വസാ മാംസം ശരീരസ്യ ക്ലേദഃ ശുക്രം സശോണിതമ്| മേദോ മജ്ജാ ലസീകൌജഃ പ്രമേഹേ ദൂഷ്യസങ്ഗ്രഹഃ||” ഇതി||൪||
Adhikarana പ്രമേഹപൂര്വരൂപമ് (൫) · Śloka ൫
ദന്താദീനാം മലാഢ്യത്വം പ്രാഗ്രൂപം പാണിപാദയോഃ |
ദാഹശ്ചിക്കണതാ ദേഹേ തൃട് സ്വാദ്വാസ്യം ച ജായതേ ||൫||
View original
दन्तादीनां मलाढ्यत्वं प्राग्रूपं पाणिपादयोः |
दाहश्चिक्कणता देहे तृट् स्वाद्वास्यं च जायते ||५||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പൂര്വരൂപമാഹ– ദന്താദീനാമിത്യാദി| ആദിശബ്ദേന നയനതാലുകര്ണാദീനാം ഗ്രഹണമ്| യദുക്തം സുശ്രുതേ– ‘താലുഗലജിഹ്വാദന്തേഷു മലോത്പത്തിഃ|’ (സു. നി. അ. ൬) ഇതി| അത്ര ച മലഭൂയസ്ത്വം മേദോദോഷാത്| ചിക്കണതാ ദേഹേ മേദഃകഫദുഷ്ടേഃ| അത്ര ചകാരാത് സുശ്രുതോക്തകേശജടിലീഭാവനഖാതിവൃദ്ധീ ബോധ്യേ| ഏതച്ച വ്യാധിവിശേഷനിയതമേവ, യേനാന്യത്ര, വിദ്യമാനാऽപി കഫമേദോദുഷ്ടിഃ നൈവം കര്തും ക്ഷമാ||൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പൂര്വരൂപമാഹ– ദന്താദീനാമിത്യാദി| ആദിശബ്ദേന താല്വാദീനാം ഗ്രഹണമ്| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “താലുഗലജിഹ്വാദന്തേഷു മലോത്പത്തിഃ|” (സു. നി. സ്ഥാ. അ. ൬) ഇതി| അത്ര മലഭൂയസ്ത്വം മേദോദോഷാത്| ഹസ്തപാദയോഃ സന്താപഃ, ചിക്കണതാ ദേഹേ മേദഃകഫദുഷ്ടേഃ| സ്വാദ്വാസ്യം മധുരാസ്യതാ, ചകാരാത് സുശ്രുതോക്തകേശജടിലീഭാവനഖവൃദ്ധീ ബോധ്യേ| ഏതച്ച വ്യാധിമഹിമ്നാ ബോദ്ധവ്യമ്, അന്യഥാ കഫമേദോദുഷ്ടിരേവം കര്തും ന ക്ഷമാ||൫||
Adhikarana പ്രമേഹസാമാന്യലക്ഷണമ് (൬) · Śloka ൬
സാമാന്യം ലക്ഷണം തേഷാം പ്രഭൂതാവിലമൂത്രതാ |
ദോഷദൂഷ്യാവിശേഷേऽപി തത്സംയോഗവിശേഷതഃ ||൬||
മൂത്രവര്ണാദിഭേദേന ഭേദോ മേഹേഷു കല്പ്യതേ |
(വാ. നി. അ. ൧൦) |
View original
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता |
दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ||६||
मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते |
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– സാമാന്യമിത്യാദി| പ്രഭൂതേത്യാദി പ്രഭൂതമൂത്രത്വം ദൂഷ്യദ്രവധാതുസമ്ബന്ധാത് ആവിലത്വം ദോഷദൂഷ്യസംസര്ഗാത്| നനു, കഥം കഫേന ദശ, പിത്തേന ഷഡിത്യാദിവ്യവസ്ഥാ? യതഃ കാരണഭേദാത് കാര്യഭേദ ഇത്യാശങ്ക്യാഹ– ദോഷദൂഷ്യാവിശേഷേऽപി തത്സംയോഗവിശേഷത ഇതി| തേഷാം ദോഷദൂഷ്യാണാമുത്കര്ഷാപകര്ഷകൃതാത് സംയോഗഭേദാദ്ഭേദോ മേഹേഷു ഭവതി| യഥാ– പഞ്ചാനാം വര്ണാനാം ശ്വേതകൃഷ്ണപീതലോഹിതശ്യാവാനാം സംയോഗഭേദാദനേകപിങ്ഗലപാടലാദിഭേദാഃ| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തമ്– “യഥാ പഞ്ചാനാം വര്ണാനാമുത്കര്ഷാപകര്ഷകൃതേന സംയോഗവിശേഷേണ കപിലാദിനാനാവര്ണോത്പത്തിരേവം ദോഷാദിസംസര്ഗാന്മേഹാനാം നാനാത്വമ്|” (സു. നി. അ. ൬) ഇതി| സംയോഗഭേദപ്രതീതിഃ കുത ഇത്യത ആഹ– മൂത്രേത്യാദി| മൂത്രവര്ണാദിഭേദം ദൃഷ്ട്വാ കാരണാനാം സമാനാനാം ഭേദഃ കല്പനീയഃ, യഥാ– മൃദാദികാരണകലാപസ്യാഭേദേऽപി കുമ്ഭകാരാദിസംയോഗഭേദാദുദഞ്ചനാദിപ്രപഞ്ചഭേദഃ| നനു, ഉദഞ്ചനാദൌ കുമ്ഭകാരാദിപ്രയത്നഭേദാത് സംയോഗഭേദഃ, അത്ര തു കഃ സംയോഗഭേദഹേതുഃ? ഉച്യതേ– തത്തദാഹാരാദികമദൃഷ്ടം ച ഭവതീത്യദോഷഃ||൬||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– സാമാന്യമിത്യാദി| പ്രഭൂതമൂത്രം ദൂഷ്യദ്രവധാതുസമ്ബന്ധാത്, ആവിലമൂത്രത്വം ദോഷദൂഷ്യസംസര്ഗാത്| നനു, കഥം കഫേന ദശ, പിത്തേന ഷട് ഇത്യാദിവ്യവസ്ഥാ? യതഃ കാരണഭേദാത് കാര്യഭേദ ഇത്യാശങ്ക്യാഹ– ദോഷേത്യാദി| ദോഷദൂഷ്യയോരവിശേഷേऽപി തത്സംയോഗവിശേഷതഃ, തേഷാം ദോഷദൂഷ്യാണാമുത്കര്ഷാപകര്ഷകൃതാത് സംയോഗഭേദാത് മേഹേഷു ഭേദോ ഭവതി| ദശ ഷട് ചത്വാര ഇത്യാദികാ| ദോഷാ വാതാദയഃ, ദൂഷ്യാ മേദോമജ്ജാദികാഃ, യഥാ പഞ്ചാനാം ശ്വേതപീതകൃഷ്ണലോഹിതശ്യാമവര്ണാനാം സംയോഗഭേദാത് അനേകപിങ്ഗലാദിഭേദോ ജായതേ| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “യഥാ പഞ്ചാനാം വര്ണാനാമുത്കര്ഷാപകര്ഷകൃതേന സംയോഗവിശേഷേണ കപിലാദിനാനാവര്ണോത്പത്തിരേവം ദോഷദൂഷ്യസംയോഗാന്മേഹാനാം നാനാത്വമ്|” ഇതി| മൂത്രവര്ണാദിഭേദേന മൂത്രവര്ണാദിഭേദം ദൃഷ്ട്വാ കാരണാനാം സമാനാനാം ഭേദഃ കല്പനീയഃ, യഥാ മൃത്പാത്രാണാം മൃദാദികാരണകലാപസ്യാഭേദേऽപി കുമ്ഭകാരാദിസംയോഗാത് ഘടസ്ഥാല്യാദിപ്രപഞ്ചഭേദഃ||൬||–
Adhikarana ഉദകമേഹ-ഇക്ഷുമേഹ-സാന്ദ്രമേഹ-സുരാമേഹ-പിഷ്ടമേഹ-ശുക്രമേഹ-സികതാമേഹ-ശീതമേഹ-ശനൈര്മേഹ-ലാലാമേഹലക്ഷണമ് (൭-൧൨) · Śloka ൧൨
അച്ഛം ബഹു സിതം ശീതം നിര്ഗന്ധമുദകോപമമ് ||൭||
മേഹത്യുദകമേഹേന കിഞ്ചിദാവിലപിച്ഛിലമ് |
ഇക്ഷോ രസമിവാത്യര്ഥം മധുരം ചേക്ഷുമേഹതഃ ||൮||
സാന്ദ്രീഭവേത് പര്യുഷിതം സാന്ദ്രമേഹേന മേഹതി |
സുരാമേഹീ സുരാതുല്യമുപര്യച്ഛമധോ ഘനമ് ||൯||
സംഹൃഷ്ടരോമാ പിഷ്ടേന പിഷ്ടവദ്ബഹലം സിതമ് |
ശുക്രാഭം ശുക്രമിശ്രം വാ ശുക്രമേഹീ പ്രമേഹതി ||൧൦||
മൂര്താണൂന് സികതാമേഹീ സികതാരൂപിണോ മലാന് |
ശീതമേഹീ സുബഹുശോ മധുരം ഭൃശശീതലമ് ||൧൧||
ശനൈഃ ശനൈഃ ശനൈര്മേഹീ മന്ദം മന്ദം പ്രമേഹതി |
ലാലാതന്തുയുതം മൂത്രം ലാലാമേഹേന പിച്ഛിലമ് ||൧൨||
(വാ. നി. അ. ൧൦) |
View original
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ||७||
मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् |
इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ||८||
सान्द्रीभवेत् पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति |
सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधो घनम् ||९||
संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहलं सितम् |
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ||१०||
मूर्ताणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् |
शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ||११||
शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति |
लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ||१२||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അത്ര കഫസ്യ ശ്വേതശീതമൂര്തപിച്ഛിലാച്ഛസ്നിഗ്ധഗുരുമധുരസാന്ദ്രപ്രസാദമന്ദേഷു ഗുണേഷു മധ്യേ കുത്രചിത് കിഞ്ചിദ്ഗുണപ്രകര്ഷാദുദകമേഹാദയോ ദശ ദൃശ്യന്ത ഇത്യാഹ– അച്ഛമിത്യാദി| സാന്ദ്രപ്രസാദസ്തു ഏക ഏവ ഗുണോ ഗണനീയഃ, സാന്ദ്രമേഹവ്യപദേശസ്ത്വേകദേശേന ഭവിഷ്യതീതി| ഏതൈശ്ച ശ്വേതാദിഭിര്ഗുണൈര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച യോഗാദ്ദശ മേഹാ ന തു യഥാക്രമം, “യേന ഗുണേനൈകേനാനേകേന വാ ഭൂയസ്തരമുപസൃജ്യതേ തത്സമാഖ്യം ഗൌണം നാമവിശേഷം പ്രാപ്നോതി|” (ച. നി. അ. ൪) ഇതി ചരകവചനാത്| നച യഥാ ദശഭിര്ഗുണൈര്ദശ മേഹാന് കരോതി തഥാ സംസര്ഗവികല്പാന്തരേണാപരാനപി കുതോ ന കരോതീത്യാശങ്കനീയം, ഭാവസ്വഭാവസ്യാപര്യനുയോജ്യത്വാത്, അദൃഷ്ടകല്പനായാശ്ചാനര്ഹത്വാത്| തത്ര ശ്വേതാച്ഛശീതൈര്ഗുണൈരുദകമേഹഃ; മധുരശീതാഭ്യാമിക്ഷുമേഹഃ; സാന്ദ്രപിച്ഛിലാഭ്യാം സാന്ദ്രമേഹഃ; അച്ഛേന പിത്താനുരാഗിണാ സുരാമേഹഃ; ശുക്ലേന പിഷ്ടമേഹഃ, അത്ര പിഷ്ടവദിത്യാലേപനപിഷ്ടവത്; ശ്വേതസ്നിഗ്ധാഭ്യാം ശുക്രമേഹഃ; അത്ര ശുക്രാഭമിതി സര്വമേവ മൂത്രം ശുക്രതുല്യം, ശുക്രമിശ്രം വേതി ശുക്രാഭശുക്രമിശ്രം; വാസ്തവശുക്രമിശ്രത്വേ തു കഫജസ്യാപ്യസാധ്യത്വം സ്യാദിതി; വാപ്യചന്ദ്രസ്തു ശുക്രസ്യ മൂത്രേണ ഗുണകൃതം സാദൃശ്യം, ശുക്രമിശ്രം വേതി ച ശുക്രഗുണാനാം സംയുക്തസമവായാത് മൂത്രേ ദര്ശനമിത്യാഹ; സാന്ദ്രമൂര്താഭ്യാം സികതാമേഹഃ, അത്ര മൂര്താണൂനിതി മൂര്താന് കഠിനാന്, അണൂന് അല്പാന്; മലാനിതി ബഹുവചനം ദോഷാണാമവയവബഹുത്വാത്, ജാത്യാഖ്യായാമേകസ്മിന് ബഹുവചനമിതി വാപ്യചന്ദ്രഃ, മലോऽത്ര പ്രകരണാത് കഫഃ; ഗുരുമധുരശീതൈഃ ശീതമേഹഃ; മന്ദമൂര്താഭ്യാം ശനൈര്മേഹഃ; പിച്ഛിലേന ലാലാമേഹഃ| ചരകേ സുരാമേഹസ്ഥാനേ സാന്ദ്രപ്രസാദമേഹഃ പഠിതഃ, തഥാ പിഷ്ടമേഹഃ ശുക്ലമേഹശബ്ദേന, തേനൈവ ശീതമേഹലാലാമേഹൌ പഠിതൌ, പിത്തജശ്ച കാലമേഹഃ; സുശ്രുതസ്തു ചരകോക്തശീതമേഹലാലാമേഹയോഃ സ്ഥാനേ ഫേനമേഹലവണമേഹൌ, കാലമേഹസ്ഥാനേ ചാമ്ലമേഹം പഠിതവാന്| സാമഞ്ജസ്യം ചാത്ര നാസ്ത്യേവ, പരസ്പരലക്ഷണസംവാദാഭാവാത്. സ്മൃതിര്ദ്വൈധവത് സര്വം പ്രമാണമ്||൭-൧൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തത്ര കഫസ്യ ശ്വേതമൃദുപിച്ഛിലസ്നിഗ്ധഗുരുമധുരസാന്ദ്രപ്രസാദമന്ദേഷു ഗുണേഷു മധ്യേ ക്വചിത് കിഞ്ചിദ്ഗണപ്രകര്ഷാത് ഉദകമേഹാദയോ ദശ സ്യുസ്താന് കഫജാനാഹ– തത്രാദാവുദകമേഹമാഹ– അച്ഛമിത്യാദി| ആവിലം ഘനമ്| ശേഷം സുഗമമ്| ഇക്ഷുമേഹമാഹ– ഇക്ഷോരിത്യാദി| സുഗമമ്| സാന്ദ്രമേഹമാഹ– സാന്ദ്രീഭവേദിത്യാദി| പര്യുഷിതം രാത്രൌ പാത്രേ സ്ഥാപിതമ്| സുരാമേഹമാഹ– ഉപരി അച്ഛമ് അധോ ഘനമ്| പിഷ്ടമേഹമാഹ– സംഹൃഷ്ടേത്യാദി| തണ്ഡുലാദികൃതാലേപനപിഷ്ടവത്| സംഹൃഷ്ടരോമാ രോമാഞ്ചിതശരീരഃ| പിഷ്ടമിത്യനേന ശ്വേതത്വം, ശ്ലേഷ്മണഃ ശ്വേതത്വാത്| ശുക്രമേഹമാഹ– ശുക്രാഭമിത്യാദി| ശുക്രേണ മിശ്രിതം ശുക്രമിശ്രിതം; ശുക്രാഭമിതി ശുക്രസദൃശം, ന തു വാസ്തവം ശുക്രം, തസ്യാസാധ്യത്വപ്രസങ്ഗഃ| സികതാമേഹമാഹ– മൂര്താണൂനിതി| കഠിനാനല്പാന്| മലാനിതി ബഹുവചനം ദോഷാവയവബഹുത്വാദിതി വാപ്യചന്ദ്രഃ| മലോऽത്ര പ്രകരണാത് കഫഃ, സികതാ വാലുകാ| ശീതമേഹമാഹ– ശീതമേഹീതി| അതിശീതലമ്| ശനൈര്മേഹമാഹ– മന്ദശബ്ദേന ശ്ലേഷ്മൈവോച്യതേ, മധുരത്വാന്മൂത്രം മന്ദേന വേഗേന ശനൈഃ പ്രമേഹതി| ലാലാപ്രമേഹമാഹ– ലാലേത്യാദി| ഏവം ദശ ശ്ലേഷ്മണഃ| ഏതേ ദോഷദൂഷ്യസംയോഗഗുണാത് വിംശതിസങ്ഖ്യാം ലഭന്തേ| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ– “ശീതാച്ഛശീതൈരുദകപ്രമേഹഃ സ്യാദിക്ഷുവാലീ മധുരാച്ഛശീതാത്| പിത്തോത്കടഃ സ്വച്ഛഗുണാത്സുരാഖ്യോ മൂത്രേണ യുക്തഃ സികതാപ്രമേഹഃ| മന്ദേന മൂത്രേണ ശനൈഃ പ്രമേഹോ ഗുരോര്വിദഗ്ധാല്ലവണപ്രമേഹഃ| പിഷ്ടപ്രമേഹഃ ഖലു ശുക്രഭാഗാത്സമസ്തസാന്ദ്രേണ തു സാന്ദ്രമേഹഃ| സ്നിഗ്ധേന ശുക്രേണ ച ശുക്രമേഹഃ സ്യാത്ഫേനമേഹോ ഗുരുശുക്രയോഗാത്| ഇത്യേഭിരംശൈഃ കഫദോഷജാതൈര്നൃണാം പ്രമേഹാ ദശ സമ്ഭവന്തി| ഔത്കട്യതോऽയം വ്യപദേശ ഏഷു സംസര്ഗഭാവോ ഗുണദോഷദൂഷ്യാത്| പിത്താന്നീലഹരിദ്രാമ്ലക്ഷാരമാഞ്ജിഷ്ഠശോണിതൈഃ| സര്പിര്മേഹം മരുത്കുര്യാദ്യുക്തശ്ച ലവണേന ഹി| മേദോയുക്തോ വസായുക്തോ വസാമേഹകരസ്തു സഃ| ക്ഷൌദ്രമേഹേ രൌക്ഷ്യഗുണാദ്വിഷ്ടമ്ഭോ ഹസ്തിമേഹതഃ||” ഇതി||൭-൧൨||
Adhikarana ക്ഷാരമേഹ-നീലമേഹ-കാലമേഹ-ഹാരിദ്രമേഹ-മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹ-രക്തമേഹലക്ഷണമ് (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൫
ഗന്ധവര്ണരസസ്പര്ശൈഃ ക്ഷാരേണ ക്ഷാരതോയവത് |
നീലമേഹേന നീലാഭം കാലമേഹീ മസീനിഭമ് ||൧൩||
ഹാരിദ്രമേഹീ കടുകം ഹരിദ്രാസന്നിഭം ദഹത് |
വിസ്രം മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹേന മഞ്ജിഷ്ഠാസലിലോപമമ് ||൧൪||
വിസ്രമുഷ്ണം സലവണം രക്താഭം രക്തമേഹതഃ |൧൫|
(വാ. നി. അ. ൧൦) |
View original
गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत् |
नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ||१३||
हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत् |
विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम् ||१४||
विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः |१५|
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പിത്താത്തു ഷഡ്ഭിഃ പിത്തഗുണൈഃ ക്ഷാരനീലകാലപീതലോഹിതവിസ്രൈര്യഥാക്രമം ക്ഷാരമേഹാദയഃ ഷട്, താന് ഗന്ധവര്ണരസസ്പര്ശൈരിത്യാദിനാ ദര്ശയതി– ഗന്ധേത്യാദി| നീലാഭമിതി ചാസപക്ഷപ്രഭം, ചാസഃ ‘സ്വര്ണചൂഡ’ ഇതി ലോകേ ഖ്യാതഃ; ക്വചിത് ‘ടാക്സനാ ചാസഃ’ ഇതി ഗദാധരഃ, തത്പക്ഷശ്ച സ്നിഗ്ധനീലോ ഭവതി| ദഹദിതി മൂത്രവിശേഷണമ്| ‘ദഹന്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ദാഹമനുഭവന് പുരുഷഃ||൧൩-൧൪||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പൈത്തികാനാഹ– തത്ര ക്ഷാരപ്രമേഹമാഹ– ഗന്ധേത്യാദി| ഗന്ധാദിഭിഃ ക്ഷാരതോയവത് ക്ഷാരമേഹേന| നീലമേഹമാഹ– നീലേത്യാദി| നീലാഭം ചാഷപക്ഷപ്രതിമം, ചാഷഃ പക്ഷിവിശേഷഃ, ‘സുവര്ണചൂഡ’ ഇതി ലോകേ| കാലമേഹമാഹ– കാലേത്യാദി| സുഗമമ്| ഹരിദ്രാമേഹമാഹ– ഹാരിദ്രേത്യാദി| ദഹദിതി മൂത്രവിശേഷണം, ‘ദഹന്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ദാഹമനുഭവന് ‘പുരുഷഃ’ ഇതി ശേഷഃ| മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹമാഹ– വിസ്രം വിസ്രഗന്ധി| രക്തമേഹമാഹ– വിസ്രമിത്യാദി| സുഗമമ്| ഏവം ഷട് പൈത്തികാഃ സര്വേഷാം മൂത്രം യോജ്യമ്||൧൩-൧൪||
Adhikarana വസാമേഹ-മജ്ജമേഹ-ക്ഷൌദ്രമേഹ-ഹസ്തിമേഹലക്ഷണമ് (൧൫-൧൭) · Śloka ൧൭
വസാമേഹീ വസാമിശ്രം വസാഭം മൂത്രയേന്മുഹുഃ ||൧൫||
മജ്ജാഭം മജ്ജമിശ്രം വാ മജ്ജമേഹീ മുഹുര്മുഹുഃ |
കഷായം മധുരം രൂക്ഷം ക്ഷൌദ്രമേഹം വദേദ്ബുധഃ ||൧൬||
ഹസ്തീ മത്ത ഇവാജസ്രം മൂത്രം വേഗവിവര്ജിതമ് |
സലസീകം വിബദ്ധം ച ഹസ്തിമേഹീ പ്രമേഹതി ||൧൭||
(വാ. നി. അ. ൧൦) |
View original
वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः ||१५||
मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः |
कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेहं वदेद्बुधः ||१६||
हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् |
सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ||१७||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
വാതേന യഥാക്രമം വസാമജ്ജൌജോലസീകാഭിര്യഥാക്രമം വസാമേഹാദയഃ; താനാഹ– വസേത്യാദി| അയം വസാമേഹഃ സുശ്രുതേ സര്പിര്മേഹനാമ്നാ, ക്ഷൌദ്രമേഹശ്ചരകേ മധുമേഹനാമ്നാ പഠിതഃ||൧൫-൧൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ ചതുര്ണാം വാതജാനാം ലക്ഷണമ്| വസാമേഹമാഹ– വസാ മാംസസ്നേഹഃ, വസാമിശ്രം വസാമിലിതം, വസാഭം വസാതുല്യം, മുഹുര്മൂത്രയേത്| മജ്ജമേഹമാഹ– മജ്ജാഭമിത്യാദി| സുശ്രുതേऽയം സര്പിര്മേഹനാമ്നാ പഠിതഃ, ശേഷം പൂര്വവത് വ്യാഖ്യേയമ്| ക്ഷൌദ്രമേഹമാഹ– കഷായമിത്യാദി| സുഗമമ്| ഹസ്തിമേഹമാഹ– ഹസ്തീത്യാദി| അജസ്രമനവരതം, വേഗവിവര്ജിതം വേഗരഹിതം, സലസീകം ലസീകയാ സഹ, വിബദ്ധം പിണ്ഡീഭൂതമിവ||൧൫-൧൭||
Adhikarana പ്രമേഹോപദ്രവാഃ (൧൮-൨൦) · Śloka ൨൦
അവിപാകോऽരുചിശ്ഛര്ദിര്നിദ്രാ കാസഃ സപീനസഃ |
ഉപദ്രവാഃ പ്രജായന്തേ മേഹാനാം കഫജന്മനാമ് ||൧൮||
ബസ്തിമേഹനയോസ്തോദോ മുഷ്കാവദരണം ജ്വരഃ |
ദാഹസ്തൃഷ്ണാऽമ്ലികാ മൂര്ഛാ വിഡ്ഭേദഃ പിത്തജന്മനാമ് ||൧൯||
വാതജാനാമുദാവര്തഃ കമ്പഹൃദ്ഗ്രഹലോലതാഃ |
ശൂലമുന്നിദ്രതാ ശോഷഃ കാസഃ ശ്വാസശ്ച ജായതേ ||൨൦||
(വാ. നി. അ. ൧൦) |
View original
अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः |
उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् ||१८||
बस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः |
दाहस्तृष्णाऽम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् ||१९||
वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः |
शूलमुन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते ||२०||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇദാനീം കഫജാദിമേഹാനാം കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമസാധ്യത്വം ച ജ്ഞാപയിതും ഭേദേനോപദ്രവാനാഹ– അവിപാകോऽരുചിരിത്യാദി| കഫജേ കാസ ആര്ദ്രഃ, വാതജേ ശുഷ്കഃ| തോദഃ സംസര്ഗിവാതജന്യഃ, മേഹാനാം ത്രിദോഷജന്യത്വാത്| മുഷ്കാവദരണം പാകേന| അമ്ലികാ അമ്ലോദ്ഗാരഃ| ലോലതാ സര്വരസഭക്ഷണേച്ഛാ, ഇയം തു പ്രഭാവാത് ധാതുക്ഷയാദ്വാ ഭവതി; യഥാ വാതഗ്രഹണ്യാം ‘ഗൃദ്ധിഃ സര്വരസാനാമ്’ ഇത്യുക്തമ്||൧൮-൨൦||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇദാനീമുപദ്രവാനാഹ– അവിപാക ഇത്യാദി| കഫജേ കാസ ആര്ദ്രഃ, വാതജേ ശുഷ്കഃ, സപീനസഃ പ്രതിശ്യായയുക്തഃ, ഏതേ കഫജാനാമുപദ്രവാഃ| പിത്തജാനാമുപദ്രവാനാഹ– ബസ്തീത്യാദി| ബസ്തിഃ മൂത്രാശയഃ, മേഹനം മേഢ്രം, ശൂലം തോദഃ സംസര്ഗിവാതജന്യഃ, മേഹാനാം ത്രിദോഷജന്യത്വാത്, മുഷ്കാവദരണം പാകേന, അമ്ലികാ അമ്ലോദ്ഗാരഃ, വിഡ്ഭേദഃ ഭിന്നപുരീഷതാ| വാതജാനാമുപദ്രവാനാഹ– വാതജാനാമിത്യാദി| ലോലതാ സര്വരസഭക്ഷണേച്ഛാ, അയം ച പ്രഭാവോ രോഗസ്യ, അഥവാ ധാതുക്ഷയാദ്ഭവതി, യഥാ വാതഗ്രഹണ്യാം ‘ഗൃദ്ധിഃ സര്വരസാനാമ്’ ഇത്യുക്തം; ശൂലം ബസ്തിമേഹനയോരേവ, കാസോऽത്ര ശുഷ്കഃ||൧൮-൨൦||
Adhikarana പ്രമേഹസ്യാസാധ്യലക്ഷണമ് (൨൧) · Śloka ൨൧
യഥോക്തോപദ്രവാവിഷ്ടമതിപ്രസ്രുതമേവ ച |
പിഡകാപീഡിതം ഗാഢഃ പ്രമേഹോ ഹന്തി മാനവമ് ||൨൧||
(സു. സൂ. അ. ൩൩) |
View original
यथोक्तोपद्रवाविष्टमतिप्रस्रुतमेव च |
पिडकापीडितं गाढः प्रमेहो हन्ति मानवम् ||२१||
(सु. सू. अ. ३३) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അസാധ്യതാമാഹ– യഥോക്തോപദ്രവാവിഷ്ടമിത്യാദി| ഉക്തൈരവിപാകാദിഭിരന്യൈശ്ച സുശ്രുതാദ്യുക്തൈരുപദ്രവൈഃ; തദ്യഥാ– കഫജേ ആലസ്യാസ്യോപദേഹശൈഥില്യകഫപ്രസേകമക്ഷികോപസര്പണാദികം, പിത്തജേ പാണ്ഡുരോഗാദികമ്| അതിപ്രസ്രുതമിതി അതിശയം ധാതുമൂത്രസ്രാവയുക്തമ്| പിഡകാപീഡിതമിതി ശരാവികാദിപിഡകാപീഡിതമ്| ഗാഢഃ കാലപ്രകര്ഷാത്| യദ്യപി പിഡകാ അപ്യുപദ്രവത്വേനാഭിമതാഃ; യദുക്തം ചരകേ– “ഉപദ്രവാസ്തു ഖലു പ്രമേഹിണാം തൃഷ്ണാതീസാരജ്വരദാഹദൌര്ബല്യാരോചകാവിപാകാഃ പൂതിമാംസപിഡകാലജീവിദ്രധ്യാദയഃ|” (ച. നി. അ. ൪) ഇതി, തഥാऽപി പിഡകാനാം പൃഥഗുത്പാദസൂചനാര്ഥം പൃഥക്കരണമ്| ഉക്തം ച ചരകേ– “വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| അന്യദപി അസാധ്യലക്ഷണം ബോദ്ധവ്യമ്| യദാഹ ചരകഃ– “സപൂര്വരൂപാഃ കഫപിത്തമേഹാഃ ക്രമേണ യേ വാതകൃതാശ്ച മേഹാഃ| സാധ്യാ ന തേ, പിത്തകൃതാസ്തു യാപ്യാഃ, സാധ്യാസ്തു മേദോ യദി ന പ്രദുഷ്ടമ്||” (ച. ചി. അ. ൬) ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ– യേ കഫജാഃ സാധ്യാസ്തേ സപൂര്വരൂപാഃ സന്തോऽസാധ്യാഃ, പിത്തകൃതാസ്തു യാപ്യാ യേ തേ സപൂര്വരൂപാ ഏവ അസാധ്യാഃ പ്രത്യാഖ്യേയാഃ| സര്വരോഗാണാമേവ യദ്യപി പൂര്വരൂപാനുവൃത്തൌ അസാധ്യത്വമുക്തം, തഥാऽപ്യത്രാസകലപൂര്വരൂപാന്വയേ അസാധ്യത്വമ്, അന്യത്ര തു സകലപൂര്വരൂപാന്വയേ സതീതി വിശേഷഃ| ക്രമേണേതി സ്വനിദാനക്രമേണ| തേന നിജഹേത്വാദികൃതാ യേ വാതജാശ്ചത്വാരോ മേഹാസ്തേ പൂര്വരൂപരഹിതാ അപി നഹി സാധ്യാഃ, യേ തു പശ്ചാത് ധാത്വപകര്ഷണാദ്വാതാനുബന്ധേന വാതജാസ്തേ സാധ്യാഃ യാപ്യാ വാ| അത ഏവോക്തമ്– “യാ വാതമേഹാന് പ്രതി പൂര്വമുക്താ വാതോല്ബണാനാം വിഹിതാ ക്രിയാ സാ” (ച. ചി. അ. ൬) ഇത്യാദി||൨൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അസാധ്യതാമാഹ– യഥേത്യാദി| ഉക്തോപദ്രവൈരപാകാദിഭിരന്യൈശ്ച സുശ്രുതോക്തൈഃ– “ആലസ്യാസ്യോപദേഹശൈഥില്യകഫപ്രസേകമക്ഷികോപസര്പണാദിഭിഃ യുക്തമതിപ്രസ്രുതമതിശയം ധാതുമൂത്രസ്രാവയുക്തമ്|” ഇത്യാദിഭിഃ പിഡകാപീഡിതം ശരാവികാദിപിഡകാപീഡിതം, ഗാഢം കാലപ്രകര്ഷാത്||൨൧||
Adhikarana മധുമേഹീജാതസ്യ പ്രമേഹിണോऽസാധ്യത്വമ് (൨൨) · Śloka ൨൨
ജാതഃ പ്രമേഹീ മധുമേഹിനോ വാ ന സാധ്യ ഉക്തഃ സ ഹി ബീജദോഷാത് |
യേ ചാപി കേചിത് കുലജാ വികാരാ ഭവന്തി താംസ്താന് പ്രവദന്ത്യസാധ്യാന് ||൨൨||
(ച. ചി. അ. ൬) |
View original
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात् |
ये चापि केचित् कुलजा विकारा भवन्ति तांस्तान् प्रवदन्त्यसाध्यान् ||२२||
(च. चि. अ. ६) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അസാധ്യതായാഃ പ്രകാരാന്തരമാഹ– ജാത ഇത്യാദി| ശ്ലേഷ്മമേദസോരതിദുഷ്ട്യാ മൂത്രമേദഃശ്ലേഷ്മണാമതിമാധുര്യാത് മധുമേഹിനോ ജാതോ യഃ പ്രമേഹീ സ ചാപ്യസാധ്യോ ഭവതീതി| ബീജദോഷാദിതി പ്രമേഹാരമ്ഭകദോഷദുഷ്ടബീജജാതപ്രമേഹിത്വാത്| മധുമേഹശബ്ദേന ചാത്ര മേഹമാത്രമുച്യതേ, യദി തു വാതിക ഉപേക്ഷിതോ വാ മേഹോ മധുമേഹ ഉച്യതേ, തദാ ചേതരപ്രമേഹയുക്തമാതൃപിതൃജനിതപ്രമേഹിണോ നാസാധ്യത്വമുക്തം സ്യാത്; കിഞ്ച മധുമേഹിനാ ജനിതസ്യ മധുമേഹിത്വമേവ കാരണാനുരൂപതയാ യുക്തം തതശ്ച മധുമേഹീ മധുമേഹിനാ വാ ജാതോ ന സാധ്യ ഇതി വക്തുമുചിതം; തസ്യാസാധ്യത്വമപി ന വക്തവ്യം, മധുമേഹസ്യാസാധ്യത്വാദേവ| അന്യത്രാപി മധുമേഹശബ്ദേന മേഹമാത്രമുക്തമ്| യഥാ– “ ഗുല്മീ ച മധുമേഹീ ച രാജയക്ഷ്മീ ച യോ നരഃ| അചികിത്സ്യാ ഭവന്ത്യേതേ ബലമാംസപരിക്ഷയാത്|” (ച. ഇ. അ. ൯) ഇതി| യദി ഹ്യത്ര മധുമേഹോऽഭീഷ്ടഃ സ്യാത്തദാ ബലമാംസപരിക്ഷയാദിതി ന കൃതം സ്യാത്, തസ്യ സ്വരൂപത ഏവാസാധ്യത്വാത്| യഥാ കിയന്തഃശിരസീയാധ്യായേ “ഉപേക്ഷയാऽസ്യ ജായന്തേ പിഡകാ മധുമേഹികാഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യാദിനാ യാ മധുമേഹസമ്ബന്ധിത്വേനോക്താസ്താ ഏവ “പ്രമേഹിണാം യാഃ പിഡകാ മയോക്താഃ” (ച. ചി. അ. ൬) ഇത്യന്തേന ച ചികിത്സാസ്ഥാനേ പ്രമേഹിമാത്രസമ്ബന്ധിതയാ അനൂദ്യ ചികിത്സായാം സംയോജിതാഃ| തസ്മാദ്ഭാവിനീം മധുമേഹതാമാശ്രിത്യ സര്വ ഏവ മേഹാ മധുമേഹശബ്ദവാച്യാഃ| ഉക്തം ഹി വാഗ്ഭടേ– “മധുരം യച്ച മേഹേഷു പ്രായോ മധ്വിവ മേഹതി| സര്വേऽപി മധുമേഹാഖ്യാ മാധുര്യാച്ച തനോരതഃ||” (വാ. നി. അ. ൧൦) ഇതി| ഗദാധരേണ തു പിഡകാസമ്ബന്ധേനൈവ മധുമേഹത്വമുക്തം, യതശ്ചരകേ കിയന്തഃശിരസീയാധ്യായേ (ച. സൂ. അ. ൧൭) മധുമേഹമഭിധായ പിഡകാ ഉക്താ ഇതി| തന്ന മനോഹരം, തത്ര മധുമേഹശബ്ദേന പ്രമേഹമാത്രാഭിധാനാത്| യദി തു മധുമേഹ ഏവാഭീഷ്ടഃ സ്യാത്, തദാ “ഉപേക്ഷയാऽസ്യ ജായന്തേ” ഇതി ഉപേക്ഷണാഭിധാനമനുപപന്നം സ്യാത്, പിഡകാനാം ച മധുമേഹഭവാനാം ചികിത്സോപദേശോ വ്യര്ഥഃ സ്യാദിതി| കുലജമേഹസ്യാസാധ്യതാപ്രസങ്ഗേനാപരേഷാമപി കുലജാനാമസാധ്യത്വമാഹ– യേ ചാപീത്യാദി| കേചിദിതി കുഷ്ഠാദയഃ| കുലജാ ഇതി പിതൃപിതാമഹാദിസമ്ഭൂതാഃ| ഏതേന പ്രമേഹിപിതൃപിതാമഹമാതാമഹസ്യാപി പ്രമേഹമസാധ്യം ദര്ശയതി| നനു, യസ്യ പിതാമഹഃ പ്രമേഹീ തസ്യ പിതാऽപി പ്രമേഹീ, പ്രമേഹിജാതത്വാത്; തഥാച സതി “ജാതഃ പ്രമേഹീ മധുമേഹിനോ വാ ന സാധ്യ ഉക്തഃ സ ഹി ബീജദോഷാത്|” ഇത്യനേനൈവ ഗതാര്ഥമ്| നൈവം, ന ഹി പ്രമേഹിണോ ജാത ഇത്യേതാവതാ ഉത്പന്നമാത്ര ഏവ പ്രമേഹീ ഭവതി, കിം തര്ഹി കാലവശേന ദുഷ്ടേരഭിവ്യക്ത്യാ; യഥാ– കുഷ്ഠിജാതസ്യ കുഷ്ഠമ്; ഏതേന യദാ അനതിദുഷ്ടബീജേന പ്രമേഹിജാതേന പിത്രാ ജന്യതേ പുരുഷഃ പ്രമേഹീ സോऽപ്യസാധ്യ ഇതി| കുലജാ ഇത്യനേനൈവ മേഹസ്യാപ്യസാധ്യതായാം ലബ്ധതായാം പുനസ്തദ്വചനം പ്രമേഹിണാം പ്രായേണ സന്താനാനുബന്ധിത്വപ്രദര്ശനാര്ഥമ്| ഉക്തം ച– ‘ പ്രമേഹോऽനുഷങ്ഗിണാമ്’ (ച. സൂ. അ. ൨൫) ഇതി||൨൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പ്രകാരാന്തരേണാസാധ്യത്വമാഹ– ജാത ഇത്യാദി| മധുമേഹിനോ ജാതോ ജനിതോ യഃ പുരുഷഃ പ്രമേഹീ, സ ചാസാധ്യോ ഭവതി; ബീജദോഷാദിതി മേഹാരമ്ഭകദോഷദുഷ്ടബീജജാതമധുമേഹത്വാത്, മധുമേഹശബ്ദേന ചാത്ര മേഹമാത്രമുച്യതേ; യദി തു വാതിക ഉപേക്ഷിതോ വാ മേഹോ മധുമേഹ ഉച്യതേ, തദാ ഇതരമേഹയുക്തമാതാപിതൃജനിതപ്രമേഹിണാം നാസാധ്യത്വമുക്തം സ്യാത്; മധുമേഹിജനിതസ്യ മധുമേഹിത്വമേവ കാരണാനുരൂപതയാ യുക്തം, തതശ്ച മധുപ്രമേഹീ മധുമേഹിനാ വാ ജാതോ ന സാധ്യ ഇതി വക്തുമുചിതം; തസ്യാസാധ്യത്വമപി ന വക്തവ്യം, മധുമേഹസ്യാസാധ്യത്വാത്| അന്യത്രാപി മധുമേഹശബ്ദേന മേഹമാത്രമുക്തമ്| തഥാ ച– “കുഷ്ഠീ ച മധുമേഹീ ച രാജയക്ഷ്മീ ച യോ നരഃ| അചികിത്സ്യാ ഭവന്ത്യേവ ബലമാംസപരിക്ഷയാത്||” ഇതി| യദ്യത്ര മധുമേഹോऽഭീഷ്ടഃ സ്യാത്, തദാ ബലമാംസപരിക്ഷയാദിതി ന കൃതം സ്യാത്, തസ്യ സ്വരൂപത ഏവാസാധ്യത്വാത്| തഥാ ച സുശ്രുതേ– “മധുരം യച്ച മേഹേഷു പ്രായോ മധ്വിവ മേഹതി| സര്വേऽപി മധുമേഹാഖ്യാ മാധുര്യാച്ച തനോരതഃ||” ഇതി| യേ ചാപി കേചിത്കുലജാ ഇതി കേചിദിതി പിതൃപിതാമഹാദിസമ്ഭൂതാഃ കുഷ്ഠാദയഃ||൨൨||
Adhikarana ഉപേക്ഷയാ ഹി കഫപിത്തജാനാമപി മധുമേഹത്വം, ധാതുക്ഷയാവരണാഭ്യാം കുപിതവാതേന മധുമേഹസമ്ഭവശ്ച (൨൩-൨൫) · Śloka ൨൫
സര്വ ഏവ പ്രമേഹാസ്തു കാലേനാപ്രതികാരിണഃ |
മധുമേഹത്വമായാന്തി തദാऽസാധ്യാ ഭവന്തി ഹി ||൨൩||
(സു. നി. അ. ൬) |
മധുമേഹേ മധുസമം ജായതേ സ കില ദ്വിധാ |
ക്രുദ്ധേ ധാതുക്ഷയാദ്വായൌ ദോഷാവൃതപഥേऽഥവാ ||൨൪||
ആവൃതോ ദോഷലിങ്ഗാനി സോऽനിമിത്തം പ്രദര്ശയന് |
ക്ഷണാത് ക്ഷീണഃ ക്ഷണാത് പൂര്ണോ ഭജതേ കൃച്ഛ്രസാധ്യതാമ് ||൨൫||
(വാ. നി. അ. ൧൦) |
View original
सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः |
मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२३||
(सु. नि. अ. ६) |
मधुमेहे मधुसमं जायते स किल द्विधा |
क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा ||२४||
आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् |
क्षणात् क्षीणः क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम् ||२५||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഉപേക്ഷയാ ഹി പിത്തകഫജാനാമപി മധുമേഹത്വം പ്രദര്ശയിതുമാഹ– സര്വ ഏവേത്യാദി| ധാതുക്ഷയാവരണാഭ്യാം കുപിതവാതേന മധുമേഹസമ്ഭവമാഹ– മധുമേഹ ഇത്യാദി| മധുസമമിതി ‘മൂത്രമ്’ ഇതി ശേഷഃ| സ ഇതി മധുമേഹഃ| സാവരണലിങ്ഗമാഹ– ആവൃത ഇത്യാദി| ആവൃത ഇതി ആവൃതവാതകൃതഃ| ദോഷലിങ്ഗാനീതി യേന പിത്താദിനാ ആവൃതസ്തസ്യ വാതസ്യ ച ലിങ്ഗാനി പ്രദര്ശയതി| അനിമിത്തമ് അകസ്മാത്| ക്ഷീണഃ ക്ഷണാത് ക്ഷണാത് പൂര്ണ ഇതി ആവരണേന പുനഃ പൂര്ണോ ഭവന് കൃച്ഛ്രസാധ്യോ ഭവതി| തഥാച ചരകഃ– “സമാരുതസ്യ പിത്തസ്യ കഫസ്യ ച മുഹുര്മുഹുഃ| ദര്ശയത്യാകൃതിം ഗത്വാ ക്ഷയമാപ്യായ്യതേ പുനഃ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| ധാതുക്ഷയകുപിതവാതജസ്യ തു കേവലവാതജമേവ ലിങ്ഗമ്| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– മധുമേഹഃ സാവരണവായുനൈവ ക്രിയതേ| യദാഹ ചരകഃ– “തൈരാവൃതഗതിര്വായുരോജ ആദായ ഗച്ഛതി| യദാ ബസ്തിം തദാ കൃച്ഛ്രോ മധുമേഹഃ പ്രവര്തതേ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| കേവലവാതജേഷു തു കഷായാദിവമനാദ്യതിയോഗാദികൃതേഷു ധാതുക്ഷയജേഷു വായോരാവരണം നാസ്തീതി ഭേദഃ||൨൩-൨൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഉപേക്ഷയാ പിത്തകഫജാനാമപി മധുമേഹിത്വം ദര്ശയന്നാഹ– സര്വ ഇത്യാദി| സര്വ ഏവ പ്രമേഹാഃ അപ്രതികാരിണഃ പ്രതീകാരമകുര്വതഃ പുംസഃ കാലേന മധുമേഹത്വമായാന്തി, തദാ അസാധ്യാ ഭവന്തി| ധാതുക്ഷയാവരണാഭ്യാം കുപിതവാതേന മധുമേഹസമ്ഭവമാഹ– മധ്വിത്യാദി മധുമേഹസമമിതി ‘മൂത്രമ്’ ഇതി ശേഷഃ| സ ച ദ്വിധാ ഭവതി, ഏകോ ധാതുക്ഷയാത് കുപിതവായൌ, ധാതുക്ഷയകുപിതവാതജസ്യ തു മധുമേഹസ്യ കേവലവാതമേഹലിങ്ഗം; യദുക്തമ്– “കൃത്സ്നം ശരീരം നിഷ്പീഡ്യ മേദോമജ്ജവസായുതഃ| അധഃ പ്രക്രമതേ വായുസ്തേനാസാധ്യാസ്തു വാതജാഃ||” ഇതി; അപരസ്തു ദോഷൈരാവൃതപഥേ| ഗദാധരസ്തു– മധുമേഹഃ സാവരണേന വായുനാ ക്രിയതേ| യദുക്തം ചരകേ– “ തൈരാവൃതഗതിര്വായുരോജ ആദായ ഗച്ഛതി| യദാ ബസ്തിം തദാ കൃച്ഛ്രോ മധുമേഹഃ പ്രവര്തതേ||” ഇതി| കേവലവാതജേഷു തു കഷായാദിവമനാദ്യതിയോഗാദ്ധാതുക്ഷയേ വായോരാവരണം നാസ്തീതി ഭേദഃ| സാവരണലിങ്ഗമാഹ– ആവൃത ഇത്യാദി| യേന പിത്താദിനാ ദോഷേണാവൃതശ്ച ഭവതി തസ്യ ലിങ്ഗം ലക്ഷണം ദര്ശയന്, അനിമിത്തമകസ്മാത് ക്ഷീണഃ, ക്ഷണാത് പുനഃ ആവരണേ സതി പൂര്ണോ ഭവേത്, സ കൃച്ഛ്രസാധ്യോ ഭവതി| ഉക്തം ചരകേ– “സമാരുതസ്യ പിത്തസ്യ കഫസ്യ ച മുഹുര്മുഹുഃ| ദര്ശയത്യാകൃതിം ഗത്വാ ക്ഷയമാപാദ്യതേ പുനഃ||” ഇതി||൨൩-൨൫||
Adhikarana സര്വേഷാം പ്രമേഹാണാം മധുമേഹവാചിത്വേ നിമിത്തമ് (൨൬) · Śloka ൨൬
മധുരം യച്ച മേഹേഷു പ്രായോ മധ്വിവ മേഹതി |
സര്വേऽപി മധുമേഹാഖ്യാ മാധുര്യാച്ച തനോരതഃ ||൨൬||
(വാ. നി. അ. ൧൦) |
View original
मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति |
सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः ||२६||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മധുമേഹശബ്ദപ്രവൃത്തൌ നിമിത്തമാഹ– മധുരം യച്ച മേഹേഷ്വിത്യാദി||൨൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മധുമേഹശബ്ദപ്രവൃത്തൌ നിമിത്തമാഹ– മധുരമിത്യാദി| ശരീരസ്യ മാധുര്യാദതഃ സര്വ ഏവ പ്രമേഹാ മധുമേഹാഖ്യാം ലഭന്തേ| ശേഷം സുഗമമ്||൨൬||
Adhikarana പ്രമേഹോപേക്ഷയാ പിഡകാസമ്ഭവഃ (൨൭-൨൮) · Śloka ൨൮
ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ വിനതാऽലജീ |
മസൂരികാ സര്ഷപികാ പുത്രിണീ സവിദാരികാ ||൨൭||
വിദ്രധിശ്ചേതി പിഡകാഃ പ്രമേഹോപേക്ഷയാ ദശ |
സന്ധിമര്മസു ജായന്തേ മാംസലേഷു ച ധാമസു ||൨൮||
(വാ. നി. അ. ൧൦) |
View original
शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी |
मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका ||२७||
विद्रधिश्चेति पिडकाः प्रमेहोपेक्षया दश |
सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु ||२८||
(वा. नि. अ. १०) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പ്രമേഹോപേക്ഷയാ പിഡകാസമ്ഭവം ദര്ശയിതുമാഹ– ശരാവികേത്യാദി| ഇഹ ദശപിഡകാസു വിനതായാഃ പാഠോ ഭോജവിരുദ്ധഃ, ഭോജേ ഹി നവ പിഡകാഃ; തദ്യഥാ– “ശരാവികാ സര്ഷപികാ കൂര്മികാ ജാലിനീ തഥാ| കുലത്ഥികാऽലജീ പുത്രീ വിദാരീ വിദ്രധീ തഥാ|| നവൈതാഃ പിഡകാ ജ്ഞേയാഃ” ഇത്യാദി| കുലത്ഥികാ ഭോജേ മസൂരികാ ജ്ഞേയാ; കിന്തു ഭോജേ ഏവ വിനതാ ന്യൂനേതി വക്തും സുകരം, സുശ്രുതേ ചരകേ ച വിനതായാ ദര്ശനാത്| ചരകേ തു സപ്ത പിഡകാഃ| തദ്യഥാ– “ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ സര്ഷപീ തഥാ| അലജീ വിനതാഖ്യാ ച വിദ്രധീ ചേതി സപ്തമീ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| തത്ര പ്രായോഭാവാത് സപ്താനാമഭിധാനമ്| യതഃ തേനൈവ കിയന്തഃശിരസീയേ “തഥാऽന്യാഃ പിഡകാഃ സന്തി” ഇത്യാദിനാ അധികപിഡകാസമ്ഭവഃ സൂചിതഃ| പ്രമേഹോപേക്ഷയേത്യഭിധാനം മധുമേഹേന പ്രമേഹമാത്രേണ ച പിഡകാസമ്ഭവം ദര്ശയതി| അത ഏവ “വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാഃ” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യത്ര പ്രമേഹമാത്രഗ്രഹണം കൃതമ്| ധാമസ്വിതി സ്ഥാനേഷു||൨൭-൨൮||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പ്രമേഹോപേക്ഷയാ പിഡകാസമ്ഭവം ദര്ശയിതുമാഹ– ശരാവികേത്യാദി| ഏതൈഃ സ്വനാമഭിഃ പ്രസിദ്ധാഃ| പ്രമേഹോപേക്ഷയാ അപ്രതിക്രിയമാണേഷു കാലപ്രകര്ഷാദിത്യര്ഥഃ| പ്രമേഹോപേക്ഷയേത്യഭിധാനം മധുമേഹേന പ്രമേഹമാത്രേണ ച പിഡകാസമ്ഭവം ദര്ശയതി| ധാമസു സ്ഥാനേഷു, അത ഏവ ‘വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാ’ ഇത്യാദി| സന്ധിമര്മസു സന്ധ്യാശ്രിതേഷു മര്മസു, അന്യേ സന്ധൌ മര്മസു ചേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൭-൨൮||
Adhikarana ശരാവികാ-സര്ഷപികാ-കച്ഛപികാ-ജാലിനീ-വിനതാ-പുത്രിണീ-മസൂരികാ-അലജീ-വിദാരികാ-വിദ്രധിലക്ഷണമ് (൨൯-൩൩) · Śloka ൩൪
അന്തോന്നതാ തു തദ്രൂപാ നിമ്നമധ്യാ ശരാവികാ |
ഗൌരസര്ഷപസംസ്ഥാനാ തത്പ്രമാണാ ച സര്ഷപീ ||൨൯||
സദാഹാ കൂര്മസംസ്ഥാനാ ജ്ഞേയാ കച്ഛപികാ ബുധൈഃ |
ജാലിനീ തീവ്രദാഹാ തു മാംസജാലസമാവൃതാ ||൩൦||
അവഗാഢരുജാക്ലേദാ പൃഷ്ഠേ വാऽപ്യുദരേऽപി വാ |
മഹതീ പിഡകാ നീലാ വിനതാ നാമ സാ സ്മൃതാ ||൩൧||
മഹത്യല്പചിതാ ജ്ഞേയാ പിഡകാ ചാപി പുത്രിണീ |
മസൂരാകൃതിസംസ്ഥാനാ വിജ്ഞേയാ തു മസൂരികാ ||൩൨||
രക്താ സിതാ സ്ഫോടചിതാ ദാരുണാ ത്വലജീ ഭവേത് |
വിദാരീകന്ദവദ്വൃത്താ കഠിനാ ച വിദാരികാ ||൩൩||
വിദ്രധേര്ലക്ഷണൈര്യുക്താ ജ്ഞേയാ വിദ്രധികാ തു സാ |൩൪|
(സു. നി. അ. ൬) |
View original
अन्तोन्नता तु तद्रूपा निम्नमध्या शराविका |
गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सर्षपी ||२९||
सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः |
जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता ||३०||
अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा |
महती पिडका नीला विनता नाम सा स्मृता ||३१||
महत्यल्पचिता ज्ञेया पिडका चापि पुत्रिणी |
मसूराकृतिसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका ||३२||
रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् |
विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका ||३३||
विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा |३४|
(सु. नि. अ. ६) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സര്വാസാമാകൃതിമാഹ– അന്തോന്നതേത്യാദി| തദ്രൂപേതി ശരാവരൂപാ| അല്പചിതാ അല്പപിഡകാന്തരാചിതാ| വിദ്രധേര്ലക്ഷണൈര്യുക്തേത്യഭിധാനേന വിദ്രധേരസ്യാ ഭേദോ ബോധ്യഃ||൨൯-൩൩||–
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ശരാവികാലക്ഷണമാഹ– അന്തോന്നതേത്യാദി| അന്തേ ഉന്നതാ മധ്യേ നിമ്നാ, തദ്രൂപാ ശരാവരൂപാ| കച്ഛപികാമാഹ– സദാഹേത്യാദി| ദാഹയുക്താ കൂര്മാऽऽകാരാ| ജാലിനീമാഹ– ജാലിനീത്യാദി| അതിശയദാഹയുക്താ മാംസജാലൈര്വ്യാവൃതേവ, അസ്യാ ലക്ഷണം തന്ത്രാന്തരേ– “പരസ്പരാഭിസമ്ബന്ധാത്പിഡകാ ചൈകദേശജാ| പിത്തോത്കടാ ദാഹവതീ ഭൃശരുഗ്ജാലിനീ മതാ||” ഇതി| വിനതാമാഹ– അവഗാഢേത്യാദി| അവഗാഢരുജാ ക്ലേദാ, അന്തര്നിവിഷ്ടവേദനാ ക്ലേദാ പൃഷ്ഠേ വാ ജഠരേ വാ ജായതേ| മഹതീ സ്ഥൂലാ, നീലാ നീലവര്ണാ| അല്പചിതേതി അല്പപിഡകാന്തരചിതാ, സാ പുത്രിണീ ജ്ഞേയാ| വിദാരികാ പിഡകാ വിദാരീകന്ദവദ്വൃത്താ പരിവര്തുലാ, കഠിനാ അശ്മവത്| വിദ്രധേര്ലക്ഷണൈര്യുക്തേത്യഭിധാനേന വിദ്രധേരസ്യാ അഭേദോ ബോദ്ധവ്യഃ||൨൯-൩൩||
Adhikarana പിഡകാനാമാരമ്ഭകകാരണമ് (൩൪-൩൫) · Śloka ൩൫
യേ യന്മയാഃ സ്മൃതാ മേഹാസ്തേഷാമേതാസ്തു തന്മയാഃ ||൩൪||
(സു. നി. അ. ൬) |
വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ |
താവച്ചൈതാ ന ലക്ഷ്യന്തേ യാവദ്വാസ്തുപരിഗ്രഹാഃ ||൩൫||
(ച. സൂ. അ. ൧൭) |
View original
ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तन्मयाः ||३४||
(सु. नि. अ. ६) |
विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः |
तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहाः ||३५||
(च. सू. अ. १७) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പിഡകാനാമാരമ്ഭകകാരണമാഹ– യേ യന്മയാ ഇത്യാദി| തന്മയാ ഇതി നിര്ദേശഃ ക്വചിദപവാദവിഷയേऽപ്യുത്സര്ഗോऽഭിനിവിശത ഇതി ങീപം ബാധിത്വാ ടാപാ സാധനീയഃ| തദ്ദോഷം മത്വാ കൈശ്ചിത് ‘തത്കൃതാഃ’ ഇതി പാഠാന്തരം കൃതമ്| അയമത്ര പിണ്ഡാര്ഥഃ– യോ യദ്ദോഷോല്ബണോ മേഹസ്തദ്ദോഷോല്ബണേനൈവ പിഡകാ ഭവന്തി| നനു, ജാലിന്യാം തീവ്രദാഹഃ പഠിതഃ, സ ച പിത്തകൃതഃ, ഭോജേऽപി ജാലിനീ പിത്തകൃതൈവ പഠിതാ; യഥാ– “പരസ്പരാഭിസമ്ബന്ധാ പിഡകാ ചൈകദേശജാ| പിത്തോത്കടാ ദാഹവതീ ഭൃശരുഗ് ജാലിനീ മതാ||” ഇതി| തത്കഥം ജാലിന്യാം പിത്തജത്വനിയമാത് യേ യന്മയാ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥാര്ഥസങ്ഗതിഃ? നൈവം, പ്രചുരപിഡകാനാം തന്മയത്വേന ബാഹുല്യേനാഭിധാനം; യഥാ– ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതി ഗദാധരഃ; കിംവാ സ്വമഹിമ്നാ ജാലിനീ പിത്തപ്രധാനാ ഭവതി, ശ്ലേഷ്മവാതജമേഹഭവത്വേന ശ്ലേഷ്മവാതപ്രധാനാ ച; തേന ദോഷത്രയപ്രധാനത്വാത് സര്വദാ സാ ഭവതി| അന്യസ്ത്വാഹ– തീവ്രദാഹത്വം പിത്തോത്കടത്വം ച പൈത്തികമേഹജായാം ജാലിന്യാമവഗന്തവ്യമ്, അന്യമേഹജാ തു അന്യദോഷോത്കടാ നിര്ദാഹാ ച| അത ഏവ ചരകേ ജാലിനീ കഫോല്ബണാ നിര്ദാഹാ ഏവ പഠിതാ| തദ്യഥാ– “ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ ചേതി ദുഃസഹാഃ| ജായന്തേ താ ഹ്യതിബലാഃ പ്രഭൂതശ്ലേഷ്മമേദസാമ്|| സ്തബ്ധാ സിരാജാലവതീ സ്നിഗ്ധസ്രാവാ മഹാശ്രയാ| രുജാനിസ്തോദബഹുലാ സൂക്ഷ്മച്ഛിദ്രാ ച ജാലിനീ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| ന ചാതിപ്രസക്തിഃ, ഉക്തം ഹി ചരകേ സമര്ഥ്യതേ; അസ്മിംശ്ച സമാധാനേ യേ യന്മയാ ഇത്യാദി ന വ്യാഹന്യതേ| ചരകഭോജവചനയോശ്ചാവിരോധാര്ഥം യത്നാന്തരം മൃഗ്യമ്| കാര്തികസ്ത്വാഹ– പാകകാലേ പിത്തോത്കടത്വം, “തസ്മാദ്ധി സര്വേ പരിപാകകാലേ പചന്തി ശോഥാംസ്ത്രയ ഏവ ദോഷാഃ|” (സു. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി വചനാത്; ഏതത്തു സര്വത്രാവിശേഷാന്നാദ്രിയന്തേ||൩൪-൩൫||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പിഡകാനാമാരമ്ഭകാരണമാഹ– യ ഇത്യാദി| യേ മേഹാ യന്മയാ യദ്ദോഷാരബ്ധാഃ തേഷാം മേഹാനാമേതാഃ പിഡകാസ്തന്മയാസ്തദ്ദോഷമയാ വാച്യാഃ| ശ്ലേഷ്മജേഷു ശ്ലേഷ്മജാഃ, പിത്തജേഷു പിത്തജാഃ, വാതജേഷു വാതജാഃ| കദാചിത്പ്രമേഹാന് വിനാऽപി വാതാദിദുഷ്ടമേദസഃ പുരുഷസ്യ ജായന്തേ, ഏതാസ്താവന്ന ജ്ഞായന്തേ, യാവദ്വാസ്തുപരിഗ്രഹോ വാസ്ത്വധിഷ്ഠാനം ന ഭവതി||൩൪-൩൫||
Adhikarana അസാധ്യപിഡകാലക്ഷണമ് (൩൬) · Śloka ൩൬
ഗുദേ ഹൃദി ശിരസ്യംസ്യേ പൃഷ്ഠേ മര്മസു ചോത്ഥിതാഃ |
സോപദ്രവാ ദുര്ബലാഗ്നേഃ പിഡകാഃ പരിവര്ജയേത് ||൩൬||
(സു. നി. അ. ൬) |
View original
गुदे हृदि शिरस्यंस्ये पृष्ठे मर्मसु चोत्थिताः |
सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत् ||३६||
(सु. नि. अ. ६) |
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
അസാധ്യപിഡകാലക്ഷണമാഹ– ഗുദേ ഇത്യാദി| സോപദ്രവാ ഇതി ഉപദ്രവാശ്ച തൃട്കാസാദയഃ| യഥാഹ ചരകഃ– “തൃട്കാസമാംസസങ്കോചമോഹഹിക്കാമദജ്വരാഃ| വിസര്പമര്മസംരോധാഃ പിഡകാനാമുപദ്രവാഃ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| പിഡകാസ്തു പ്രായേണാധഃകായ ഏവ, ദോഷദൂഷ്യാണാമധഃപ്രസരണാത്, “രസായനീനാം ച ദൌര്ബല്യാന്നോര്ധ്വമുത്തിഷ്ഠന്തി പ്രമേഹിണാം ദോഷാഃ||” (സു. ചി. അ. ൧൨) ഇതി വചനാച്ച| കേചിദാഹുഃ– സ്ത്രീണാം പ്രമേഹോ ന ഭവതീതി| തഥാച തന്ത്രാന്തരേ– “രജഃപ്രസേകാന്നാരീണാം മാസി മാസി വിശുധ്യതി| സര്വം ശരീരം ദോഷാശ്ച ന പ്രമേഹന്ത്യതഃ സ്ത്രിയഃ||” ഇതി| കിന്തു സ്ത്രീഷു പ്രമേഹദര്ശനാത്, ഏതദ്ധേതുബലാദന്യരോഗാസമ്ഭവത്വാച്ചൈതത് പ്രായോവാദമാശ്രിത്യോക്തമ്| മേഹനിവൃത്തിലക്ഷണം ച സുശ്രുതേ പഠിതമ്| തദ്യഥാ– “പ്രമേഹിണോ യദാ മൂത്രമനാവിലമപിച്ഛിലമ്| വിശദം തിക്തകടുകം തദാऽऽരോഗ്യം പ്രചക്ഷതേ||” (സു. ചി. അ. ൧൨) ഇതി||൩൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
പിഡകാനാമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഗുദ ഇത്യാദി| അംസേ ബാഹുമൂലേ, മര്മസു ശാരീരോക്തേഷു, സോപദ്രവാഃ ഉപദ്രവാശ്ച തൃട്കാസാദയശ്ചരകോക്താഃ| യദുക്തമ്– “തൃട്കാസമാംസസങ്കോചമോഹഹിക്കാമദജ്വരാഃ| വിസര്പമര്മസംരോധാഃ പിഡകാനാമുപദ്രവാഃ||” ഇതി| പിഡകാസ്തു പ്രായേണാധഃകായ ഏവ ഭവന്തി, ദോഷദൂഷ്യാണാമധഃപ്രക്രമണാത് ‘രസായനീനാം ച ദൌര്ബല്യാത് നോര്ധ്വമുത്തിഷ്ഠന്തി ദോഷാ’ ഇതി വചനാത്| കേചിദാഹുഃ– “സ്ത്രീണാം പ്രമേഹോ ന ഭവതി|” ഇതി| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “രജഃപ്രസേകാന്നാരീണാം മാസി മാസി വിശുദ്ധ്യതി| കൃത്സ്നം ശരീരം ദോഷാശ്ച ന പ്രമേഹന്ത്യതഃ സ്ത്രിയഃ||” ഇതി| കിന്തു സ്ത്രീഷു പ്രമേഹഹേതുദര്ശനാദേതദ്ധേതുനാऽന്യരോഗാസമ്ഭവാച്ചൈതത്പ്രായോവാദമാശ്രിത്യോക്തമ്| പ്രമേഹനിവൃത്തിലിങ്ഗം ച സുശ്രുതേ പഠിതം, തദ്യഥാ– “പ്രമേഹിണാം യദാ മൂത്രമനാവിലമപിച്ഛിലമ്| വിശദം കടു തിക്തം ച തദാരോഗ്യം പ്രചക്ഷതേ||” ഇതി| മേഹരക്തപിത്തയോര്വ്യക്തിമാചഷ്ടേ വാഗ്ഭടഃ– “ഹാരിദ്രവര്ണം രക്തം വാ മേഹപ്രാഗ്രൂപവര്ജിതമ്| യോ മൂത്രയേന്ന തം മേഹം രക്തപിത്തം തു തം വിദുഃ||” ഇതി||൩൬||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൩൩
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ പ്രമേഹപ്രമേഹപിഡകാനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने प्रमेहप्रमेहपिडकानिदानं समाप्तम् ||३३||
Hide commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം പ്രമേഹപ്രമേഹപിഡകാനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം പ്രമേഹപ്രമേഹപിഡകാനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൩||