೩೩. ಪ್ರಮೇಹಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಚನ್ದ್ರೋದಯಪ್ರಣಯಪೀವರದುಗ್ಧಸಿನ್ಧುಪೂರಭ್ರಮಂ ವಹತಿ ಯದ್ಗುಣಕೀರ್ತಿಗುಚ್ಛಃ| ತೇನ ವ್ಯಧಾಯಿ ಗುರುಣಾ ವಿಜಯೇನ ಶಿಷ್ಯಪ್ರೇಮ್ಣಾಽಶ್ಮರೀರುಗವಧೇರ್ಮಧುಕೋಷಬನ್ಧಃ||೧|| ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಭಿಷಜಾ ಗುರುಭಕ್ತಿಲೇಶಾದಾರಭ್ಯತೇ ಪ್ರಭೃತಿ ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಮೇಹರೋಗಾತ್| ಸೂಕ್ತೀರ್ವಿಚಿನ್ತ್ಯ ಮಧುಶೀಕರಮುದ್ಗಿರನ್ತೀಷ್ಟೀಕಾಕೃತಃ ಕತಿಪಯಸ್ಯ ತದೀಯಶೇಷಃ||೨|| ಅಶ್ಮರೀರೋಗಾನನ್ತರಂ ಬಸ್ತಿವಿಕೃತಿಸಾಮ್ಯಾತ್ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ– ಆಸ್ಯಾಸುಖಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಸ್ಯಾ ಉಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಚೇಷ್ಟೋಪರಮಃ, ತೇನ ಕೃತಂ ಸುಖಮಾಸ್ಯಾಸುಖಮ್; ಏವಂ ಸ್ವಪ್ನಸುಖಮಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತೇನಾಸನಾದಿದೋಷಾದಾಸ್ಯಾದುಃಖಂ ಸ್ವಪ್ನದುಃಖಂ ವಾ ನ ಪ್ರಮೇಹಹೇತುಃ| ಗುಡವೈಕೃತಮಿತಿ ಗುಡವಿಕಾರಾಃ ಶರ್ಕರಾದಯಃ ತಥಾ ಗುಡಕೃತಾಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಾಃ| ಪ್ರಮೇಹಹೇತುಃ ಕಫಕೃಚ್ಚ ಸರ್ವಮಿತ್ಯನುಕ್ತಹೇತುಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್| ಏಷ ಸಾಧಾರಣೋ ಹೇತುಃ ಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ; ವಿಶೇಷಹೇತುಸ್ತು ಚರಕೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ– ‘ಹಾಯನಕೋದ್ದಾಲಕ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕಫಜಸ್ಯ, ‘ಉಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಜಸ್ಯ, ‘ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯ’ (ಚ. ನಿ. ಅ. ೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತಜಸ್ಯಾಭಿಹಿತಃ| ಏತೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಹೇತುಸಹಿತೋ ವಿಶಿಷ್ಟಹೇತುಃ ಕಫಜಾದಿಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ| ಕಿಞ್ಚ ಕಫಜನಿದಾನಮಪ್ಯೇತದಾಸ್ಯಾಸುಖಾದಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಶ್ಮರೀರೋಗಾನನ್ತರಂ ಬಸ್ತಿವಿಕೃತ್ಯಧಿಕಾರಾತ್ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಮಾಹ– ಆಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಸನಮಾಸ್ಯಾ ಉಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಚೇಷ್ಟೋಪರಮಃ, ತೇನ ಕೃತಂ ಸುಖಮ್, ಏವಂ ಸ್ವಪ್ನಸುಖಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ದಧೀನೀತಿ ಬಹುವಚನಾತ್ ಸರ್ವಜಾತೀನಾಂ ದಧ್ನಾಂ ನಿಷೇಧಃ| ಗ್ರಾಮ್ಯೌದಕಾನೂಪರಸಾಃ ರಸ್ಯನ್ತ ಇತಿ ರಸಾಃ; ರಸಶಬ್ದೇನ ಆಹಾರ ಉಚ್ಯತೇ, ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರಾತ್| ಕಾನಿ ಗ್ರಾಮ್ಯೌದಕಾನಿ? ಮಾಂಸಾನಿ; ತತ್ರ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಃ ಛಾಗೋರಭ್ರಮೇದಃಪುಚ್ಛಪ್ರಭೃತಯಃ, ಔದಕಾ ಮತ್ಸ್ಯಕೂರ್ಮಾದಯಃ, ಆನೂಪಾಃ ಜಲಸನ್ನಿಧಿಚಾರಿಣೋ ಹಂಸಚಕ್ರವಾಕಾದಯಃ, ಏವಂ ಮಾಂಸಾನಿ; ಪಯಾಂಸಿ ಕ್ಷೀರಾಣಿ, ಅತ್ರಾಪಿ ಬಹುವಚನಂ ದಧಿವತ್| ಪಾನಂ ನವಾಭಿವೃಷ್ಟಜಲಪಾನಮ್| ಗುಡವೈಕೃತಮಿತಿ ಶರ್ಕರಾದಯೋ ಗುಡವಿಕಾರಾ ಗುಡಕೃತಭಕ್ಷ್ಯಾಶ್ಚ, ಏತತ್ಸರ್ವಂ ಪ್ರಮೇಹಹೇತುಃ| ಕಫಕೃಚ್ಚ ಸರ್ವಮಿತಿ ಆಹಾರಾಚಾರಾದಿಕಂ ಕಫಕಾರಿ; ಏಷ ಸಾಧಾರಣೋ ಹೇತುಃ, ಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಹೇತುಸ್ತು ಚರಕೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ– “ಹಾಯನಕೋದ್ದಾಲಕ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕಫಜಸ್ಯ, “ಉಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಜಸ್ಯ, “ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತಜಸ್ಯಾಭಿಹಿತಃ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಫಪಿತ್ತವಾತಜಮೇಹಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಮೇದ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅತ್ರ ಕಫಜಾ ಏವ ಮೇಹಾ ಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಚ ಆದಾವುಚ್ಯನ್ತೇ| ತಾನೇವೇತಿ ಮೇದೋಮಾಂಸಶರೀರಜಕ್ಲೇದಾನ್| ಉಷ್ಣೈರಿತಿ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಸ್ಪರ್ಶೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ| ಕ್ಷೀಣೇಷು ದೋಷೇಷ್ವಿತಿ ಪ್ರವೃದ್ಧತ್ವೇನೈವ ಕ್ಷೀಣೇಷು, ನ ತು ಸಮಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕ್ಷೀಣೇಷು; ಅನೇನ ವೃದ್ಧೇ ಕಫೇ ಪಿತ್ತೇ ವಾ ಯೋ ವಾಯುರ್ಲಙ್ಘನಾದಿನಾ ಕ್ರಮೇಣ ವೃದ್ಧೋ ಭವತಿ, ಸ ನೇಹಾಸಾಧ್ಯಮೇಹಚತುಷ್ಟಯಪ್ರಕರಣೇ ವಿವಕ್ಷಿತ ಇತಿ ಸೂಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಾತ್ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮಸ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಯಾ ವಾತಮೇಹಾನ್ ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ವಾತೋಲ್ಬಣಾನಾಂ ವಿಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸಾ| ವಾಯುರ್ಹಿ ಧಾತುಷ್ವತಿಕರ್ಷಿತೇಷು ಕುಪ್ಯತ್ಯಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪ್ರತಿ ನಾಸ್ತಿ ಚಿನ್ತಾ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ದೋಷೇಷ್ವಿತಿ ಕಫಪಿತ್ತೇಷು, ದ್ವಯೋಶ್ಚ ಬಹುವಚನಂ ವ್ಯಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಹುತ್ವಾತ್| ಅವಕೃಷ್ಯೇತಿ ಬಸ್ತಿಮುಖಂ ನೀತ್ವಾ| ಧಾತೂನಿತಿ ವಸಾಮಜ್ಜೌಜೋಲಸೀಕಾಖ್ಯಾನ್| ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದಿತಿ ಕಫಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಚ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತೇಃ ಸಮಾನತ್ವಾತ್ ಕಟುತಿಕ್ತಾದಿಕ್ರಿಯಾಯಾಃ| ಅತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ ಸಾಧ್ಯತಾಯಾ ಹೇತುಃ| ತೇನ “ನ ಚ ತುಲ್ಯಗುಣೋ ದೂಷ್ಯೋ ನ ದೋಷಃ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವೇತ್|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೧) ಇತಿ ಚರಕವಚನಂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯತಾರ್ಥಂ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಜ್ವರೇ ತುಲ್ಯರ್ತುದೋಷತ್ವಂ ಪ್ರಮೇಹೇ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ| ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್||” ಇತಿ| ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದಿತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಮೇಹಪ್ರಧಾನದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಚ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತೇಶ್ಚಾನ್ಯೋನ್ಯವಿಪರೀತಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್; ಪಿತ್ತಹರಂ ಹಿ ಮಧುರಾದಿ ಮೇದಸ್ಕರಂ, ಮೇದೋಹರಂ ಚ ಕಟುಕಾದಿ ಪಿತ್ತಕರಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವೈಷಮ್ಯಮ್; ಅತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವೋ ಹೇತುಃ, ತೇನಾನ್ಯೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗೇಽಪ್ಯುಭಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಭೇಷಜವಿಧಿರವಿರೋಧೀತಿ| ಮಹಾತ್ಯಯತ್ವಾದಿತಿ ಮಜ್ಜಾದಿಗಮ್ಭೀರಧಾತ್ವಪಕರ್ಷಕತ್ವೇನ ಬಹುವ್ಯಾಪತ್ತಿಕರತ್ವಾತ್; ಆಶುಕಾರಿತ್ವಾದಿತಿ ಈಶಾನಃ| ಚಕಾರಾತ್ ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಂ ಚ ವಾತಜಾನಾಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ||೨-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಫಪಿತ್ತವಾತಮೇಹಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಅತ್ರ ಕಫಜಾ ಏವ ಮೇಹಾ ಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಚಾದಾವುಚ್ಯನ್ತೇ| ಶರೀರಜಂ ಕ್ಲೇದಂ ಬಸ್ತಿಗತಂ ಬಸ್ತಿಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನ್ ಮೇಹಾನ್ ಕರೋತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಮೂತ್ರಾಘಾತಾಃ ಪ್ರಮೇಹಾಶ್ಚ ಶುಕ್ರದೋಷಾಸ್ತಥೈವ ಚ| ಮೂತ್ರದೋಷಾಶ್ಚ ಯೇ ಚಾಪಿ ಬಸ್ತೌ ಚೈವ ಭವನ್ತಿ ಹಿ||” ಇತಿ| ಉಷ್ಣೈರುಷ್ಣವೀರ್ಯಸ್ಪರ್ಶೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ, ಸಮುದೀರ್ಣವೇಗಂ ಪಿತ್ತಂ ತಾನೇವ ಮೇದೋಮಾಂಸಶರೀರಕ್ಲೇದಾನ್ ಬಸ್ತಿಗತಾನ್ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಪೈತ್ತಿಕಾನ್ ಮೇಹಾನ್ ಕರೋತಿ| ಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮುಕ್ತ್ವಾ ವಾತಪ್ರಮೇಹಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಕ್ಷೀಣೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಲೋ ದೋಷೇಷು ಕ್ಷೀಣೇಷು ಬಸ್ತೌ ಧಾತೂನವಕೃಷ್ಯ ಮೇಹಾನ್ ವಾತಜಾನ್ ಕುರುತೇ| ಧಾತೂನ್ ವಸಾಮಜ್ಜೌಜೋಲಸೀಕಾಖ್ಯಾನ್; ಅವಕೃಷ್ಯ ಬಸ್ತಿಮುಖಂ ನೀತ್ವಾ| ಮೇಹಾನಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ವ್ಯಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಹುತ್ವಾತ್| ಕ್ರಮೇಣ ಕಫಪಿತ್ತವಾತಜಾನಾಂ ದೂಷ್ಯವರ್ಗತ್ವೇನ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸಾಧ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಂ ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದಿತಿ| ಅತ್ರ ದೋಷಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ದೂಷ್ಯಾಣಿ ರಸಮಾಂಸಮೇದೋಮಜ್ಜಾಶುಕ್ರಲಸೀಕೌಜಾಂಸಿ; ದೋಷಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ, ಏಷಾಂ ದೂಷ್ಯವರ್ಗಾಣಾಂ ಚ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾದಿಭಿಃ ಸಮೈವ ಕ್ರಿಯಾ, ಅತ ಏವ ಕಫಜಾಃ ಪ್ರಮೇಹಾಃ ದಶ ಸಾಧ್ಯಾಃ; ಪ್ರಮೇಹೇನ ವಿನಾ ಅನ್ಯೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಮತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತ್ವಮೇವ ಸಾಧ್ಯತ್ವಹೇತುಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಜ್ವರೇ ತುಲ್ಯರ್ತುದೋಷತ್ವಂ ಪ್ರಮೇಹೇ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ| ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯತ್ವಹೇತವಃ||” ಇತಿ| ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಂ ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದಿತಿ| ಅತ್ರ ದೋಷಃ ಪಿತ್ತಂ, ದೂಷ್ಯಾಣಿ ರಸಮಾಂಸಾದೀನಿ; ಶೀತಮಧುರಾದಿಕಾ ಕ್ರಿಯಾ ಪಿತ್ತಹನ್ತ್ರೀ, ಸಾ ರಸಮಾಂಸಮೇದೋಜನಯಿತ್ರೀ; ಏತೇನ ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್ ಷಟ್ ಪಿತ್ತಜಾ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ಮಜ್ಜಾದಿಗಮ್ಭೀರಧಾತ್ವಕರ್ಷಕತ್ವೇನ ಬಹುವ್ಯಾಪ್ತಿಪರತ್ವಾತ್ ಆಶುಕಾರಿತ್ವಾತ್ ವಾತಜಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ಮಹಾತ್ಯಯತ್ವಾದ್ವಿನಾಶಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಅಪ್ರವೃದ್ಧೇ ಕಫೇ ಪಿತ್ತೇ ವಾ ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧೋ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಾದ್ ವಾತಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಮ್– “ಯಾ ವಾತಮೇಹಾನ್ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ವಾತೋಲ್ಬಣಾನಾಂ ವಿಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸಾ| ವಾಯುರ್ಹಿ ಮೇಹೇಷ್ವತಿಕರ್ಷಿತೇಷು ಕುಪ್ಯತ್ಯಸಾಧ್ಯಾನ್ಪ್ರತಿ ನಾಸ್ತಿ ಚಿನ್ತಾ||” ಇತಿ||೨-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸರ್ವಮೇಹಾನಾಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ– ಕಫ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಸಾ ಮಾಂಸಸ್ನೇಹಃ, ಸರ್ವದೇಹಸ್ನೇಹ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಲಸೀಕಾ ಉದಕವಿಶೇಷಃ| ಯಥಾಹ ಚರಕಃ– “ಯತ್ತು ಮಾಂಸತ್ವಗನ್ತರೇ ಉದಕಂ ತಲ್ಲಸೀಕಾಶಬ್ದಂ ಲಭತೇ|” (ಚ. ಶಾ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ರಸೌಜ ಇತಿ ರಸಶ್ಚ ಓಜಶ್ಚ ಇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಓಜಶ್ಚಾತ್ರಾರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಪರಿಮಿತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮರೂಪಂ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಸ್ಯೌಜಸೋಽರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಃ ಪರಿಮಾಣಮ್|” (ಚ. ಶಾ. ಅ. ೭) ಇತಿ; ನತ್ವಷ್ಟಬಿನ್ದ್ವಾತ್ಮಕಂ, ತಸ್ಯ ಭ್ರಂಶೇನ ಮರಣಾಭಿಧಾನಾತ್| ನನು, ರಸ ಏವೌಜೋ ರಸೌಜ ಇತಿ ಕುತೋ ನ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ? ರಸೋಽಪ್ಯೋಜಃಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಪಚತ್ಯಗ್ನಿರ್ಯದನ್ನಂ ಕೋಷ್ಠಮಾಗತಮ್| ಮಲೀಭವತಿ ತತ್ ಪ್ರಾಯಃ ಕಲ್ಪತೇ ಕಿಞ್ಚಿದೋಜಸೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ; ಓಜಸೇ ಇತಿ ರಸಾಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನೈವಮ್, ಓಜಸೋ ಹಿ ಮಧುಮೇಹೇ ದೂಷ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್, ಓಜಃಶಬ್ದೋಪಾದಾನವೈಫಲ್ಯಾಚ್ಚ| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಬಹೂನಿ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತೀನಿ ದೂಷ್ಯತ್ವೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಪೂರ್ವಂ ಮೇದೋಮಾಂಸಶರೀರಜಕ್ಲೇದಾನಾಂ ಸರ್ವಮೇಹೇಷ್ವವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿದೂಷ್ಯತ್ವೇನ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಮ್| ಮಜ್ಜಾದಯಸ್ತು ಮೇಹವಿಶೇಷೇ ದೂಷ್ಯಾಃ| ತದ್ಯಥಾ– ಲಸೀಕಾವಸಾಮಜ್ಜೌಜಾಂಸಿ ವಾತಿಕೇ, ನ ಪೈತ್ತಿಕೇ, ನ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ| ಈಶಾನಃ ಪುನರಾಹ– ರಸರಕ್ತಶುಕ್ರಾಣಿ ಸರ್ವಮೇಹೇಷು ಕದಾಚಿತ್ ದುಷ್ಯನ್ತೇ, ನ ತ್ವವಶ್ಯಮಿತಿ| ಕಿಞ್ಚ ಸರ್ವಮೇಹಾನಾಮೇವ ದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಂ ಸಕಲದೂಷ್ಯಾಶ್ರಯಿತ್ವಂ ಚ ‘ಕಫಃ ಸಪಿತ್ತಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಪದರ್ಶ್ಯತೇ| ಮೇದೋಮಾಂಸಾದೀನಿ ತು ಅತ್ಯನ್ತದೂಷ್ಯೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗುಕ್ತಾನಿ| ಯತಶ್ಚರಕೇಽಪಿ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ಸಕಲಮೇಹವಾಚಕಮಧುಮೇಹಕಥನೇ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪೋಽಭಿಹಿತಃ| ತಥಾಹಿ– “ಸಮಾರುತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ದರ್ಶಯತ್ಯಾಕೃತಿಂ ಗತ್ವಾ ಕ್ಷಯಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ಪುನಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ತಥಾ ಸುಶ್ರುತೋಽಪ್ಯಾಹ– “ವಾತಪಿತ್ತಮೇದೋಭಿರನ್ವಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮೇಹಾನ್ ಜನಯತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾದೀನಾಂ ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣಾದಿಸಂಸರ್ಗಸ್ಯಾನನ್ತ್ಯೇನ ಸರ್ವಮೇಹಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಮಧುಮೇಹೇನ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗನಿರಾಸಾಯಾವಧಾರಣಾರ್ಥಮಾಹ– ವಿಂಶತಿರೇವ ಮೇಹಾ ಇತಿ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪ್ರಮೇಹೇ ದೂಷ್ಯವರ್ಗಮಾಹ– ಕಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವತ್ರ ಮೇಹಾನಾಮಯಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ– ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ, ಅಸ್ರಂ ರಕ್ತಮ್, ಅಮ್ಬು ಶರೀರಕ್ಲೇದಃ, ವಸಾ ಮಾಂಸಸ್ನೇಹಃ, ಲಸೀಕಾ ಉದಕವಿಶೇಷಃ, ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಯತ್ತು ಮಾಂಸತ್ವಗನ್ತರೇ ಉದಕಂ, ತಲ್ಲಸೀಕಾಶಬ್ದೇನ ಲಭ್ಯತೇ|” ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ– “ತೇಜೋಭೂತಃ ಪರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಸ ರಕ್ತರಸ ಉಚ್ಯತೇ| ‘ಲಸೀಕಾ’ ನಾಮ ಲಭತೇ ಸಾಮಗನ್ಧಿಸ್ತ್ವಗಾಶ್ರಿತಃ||” ಇತಿ| ರಸಶ್ಚ ಓಜಶ್ಚ ರಸೌಜ ಇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಓಜಶ್ಚಾತ್ರಾರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಪರಿಮಿತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮರೂಪಮ್| ಯದುಕ್ತಂ “ಶ್ಲೇಷ್ಮರೂಪಸ್ಯೌಜಸೋಽರ್ಧಾಞ್ಜಲಿಃ ಪರಿಮಾಣಮ್|” ಇತಿ| ನ ತ್ವಷ್ಟಬಿನ್ದುಕಮ್, ತಸ್ಯ ಭ್ರಂಶೇನ ನಿಯತಂ ಮರಣಮಿತಿ| ಕಫಾದೀನಾಂ ಸಂಸರ್ಗಸ್ಯಾನನ್ತ್ಯೇನ ತಥಾ ಸರ್ವಮೇಹಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಮಧುಮೇಹೇನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗನಿರಾಸಾಯಾವಧಾರಣಮಾಹ– ವಿಂಶತಿರೇವ ಮೇಹಾ ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪಿ ದೂಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹ ಉಕ್ತಃ– “ ವಸಾ ಮಾಂಸಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಕ್ಲೇದಃ ಶುಕ್ರಂ ಸಶೋಣಿತಮ್| ಮೇದೋ ಮಜ್ಜಾ ಲಸೀಕೌಜಃ ಪ್ರಮೇಹೇ ದೂಷ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ||” ಇತಿ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ದನ್ತಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ನಯನತಾಲುಕರ್ಣಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– ‘ತಾಲುಗಲಜಿಹ್ವಾದನ್ತೇಷು ಮಲೋತ್ಪತ್ತಿಃ|’ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಮಲಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಮೇದೋದೋಷಾತ್| ಚಿಕ್ಕಣತಾ ದೇಹೇ ಮೇದಃಕಫದುಷ್ಟೇಃ| ಅತ್ರ ಚಕಾರಾತ್ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಕೇಶಜಟಿಲೀಭಾವನಖಾತಿವೃದ್ಧೀ ಬೋಧ್ಯೇ| ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷನಿಯತಮೇವ, ಯೇನಾನ್ಯತ್ರ, ವಿದ್ಯಮಾನಾಽಪಿ ಕಫಮೇದೋದುಷ್ಟಿಃ ನೈವಂ ಕರ್ತುಂ ಕ್ಷಮಾ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ದನ್ತಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ತಾಲ್ವಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ತಾಲುಗಲಜಿಹ್ವಾದನ್ತೇಷು ಮಲೋತ್ಪತ್ತಿಃ|” (ಸು. ನಿ. ಸ್ಥಾ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಮಲಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಮೇದೋದೋಷಾತ್| ಹಸ್ತಪಾದಯೋಃ ಸನ್ತಾಪಃ, ಚಿಕ್ಕಣತಾ ದೇಹೇ ಮೇದಃಕಫದುಷ್ಟೇಃ| ಸ್ವಾದ್ವಾಸ್ಯಂ ಮಧುರಾಸ್ಯತಾ, ಚಕಾರಾತ್ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಕೇಶಜಟಿಲೀಭಾವನಖವೃದ್ಧೀ ಬೋಧ್ಯೇ| ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಕಫಮೇದೋದುಷ್ಟಿರೇವಂ ಕರ್ತುಂ ನ ಕ್ಷಮಾ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಾಮಾನ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭೂತೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಭೂತಮೂತ್ರತ್ವಂ ದೂಷ್ಯದ್ರವಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಆವಿಲತ್ವಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗಾತ್| ನನು, ಕಥಂ ಕಫೇನ ದಶ, ಪಿತ್ತೇನ ಷಡಿತ್ಯಾದಿವ್ಯವಸ್ಥಾ? ಯತಃ ಕಾರಣಭೇದಾತ್ ಕಾರ್ಯಭೇದ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ– ದೋಷದೂಷ್ಯಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತತ್ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷತ ಇತಿ| ತೇಷಾಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಕೃತಾತ್ ಸಂಯೋಗಭೇದಾದ್ಭೇದೋ ಮೇಹೇಷು ಭವತಿ| ಯಥಾ– ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಂ ಶ್ವೇತಕೃಷ್ಣಪೀತಲೋಹಿತಶ್ಯಾವಾನಾಂ ಸಂಯೋಗಭೇದಾದನೇಕಪಿಙ್ಗಲಪಾಟಲಾದಿಭೇದಾಃ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಯಥಾ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಕೃತೇನ ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷೇಣ ಕಪಿಲಾದಿನಾನಾವರ್ಣೋತ್ಪತ್ತಿರೇವಂ ದೋಷಾದಿಸಂಸರ್ಗಾನ್ಮೇಹಾನಾಂ ನಾನಾತ್ವಮ್|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಸಂಯೋಗಭೇದಪ್ರತೀತಿಃ ಕುತ ಇತ್ಯತ ಆಹ– ಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರವರ್ಣಾದಿಭೇದಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕಾರಣಾನಾಂ ಸಮಾನಾನಾಂ ಭೇದಃ ಕಲ್ಪನೀಯಃ, ಯಥಾ– ಮೃದಾದಿಕಾರಣಕಲಾಪಸ್ಯಾಭೇದೇಽಪಿ ಕುಮ್ಭಕಾರಾದಿಸಂಯೋಗಭೇದಾದುದಞ್ಚನಾದಿಪ್ರಪಞ್ಚಭೇದಃ| ನನು, ಉದಞ್ಚನಾದೌ ಕುಮ್ಭಕಾರಾದಿಪ್ರಯತ್ನಭೇದಾತ್ ಸಂಯೋಗಭೇದಃ, ಅತ್ರ ತು ಕಃ ಸಂಯೋಗಭೇದಹೇತುಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ತತ್ತದಾಹಾರಾದಿಕಮದೃಷ್ಟಂ ಚ ಭವತೀತ್ಯದೋಷಃ||೬||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಾಮಾನ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭೂತಮೂತ್ರಂ ದೂಷ್ಯದ್ರವಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್, ಆವಿಲಮೂತ್ರತ್ವಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗಾತ್| ನನು, ಕಥಂ ಕಫೇನ ದಶ, ಪಿತ್ತೇನ ಷಟ್ ಇತ್ಯಾದಿವ್ಯವಸ್ಥಾ? ಯತಃ ಕಾರಣಭೇದಾತ್ ಕಾರ್ಯಭೇದ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ– ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷದೂಷ್ಯಯೋರವಿಶೇಷೇಽಪಿ ತತ್ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷತಃ, ತೇಷಾಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಕೃತಾತ್ ಸಂಯೋಗಭೇದಾತ್ ಮೇಹೇಷು ಭೇದೋ ಭವತಿ| ದಶ ಷಟ್ ಚತ್ವಾರ ಇತ್ಯಾದಿಕಾ| ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ, ದೂಷ್ಯಾ ಮೇದೋಮಜ್ಜಾದಿಕಾಃ, ಯಥಾ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಶ್ವೇತಪೀತಕೃಷ್ಣಲೋಹಿತಶ್ಯಾಮವರ್ಣಾನಾಂ ಸಂಯೋಗಭೇದಾತ್ ಅನೇಕಪಿಙ್ಗಲಾದಿಭೇದೋ ಜಾಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಯಥಾ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಕೃತೇನ ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷೇಣ ಕಪಿಲಾದಿನಾನಾವರ್ಣೋತ್ಪತ್ತಿರೇವಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಯೋಗಾನ್ಮೇಹಾನಾಂ ನಾನಾತ್ವಮ್|” ಇತಿ| ಮೂತ್ರವರ್ಣಾದಿಭೇದೇನ ಮೂತ್ರವರ್ಣಾದಿಭೇದಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕಾರಣಾನಾಂ ಸಮಾನಾನಾಂ ಭೇದಃ ಕಲ್ಪನೀಯಃ, ಯಥಾ ಮೃತ್ಪಾತ್ರಾಣಾಂ ಮೃದಾದಿಕಾರಣಕಲಾಪಸ್ಯಾಭೇದೇಽಪಿ ಕುಮ್ಭಕಾರಾದಿಸಂಯೋಗಾತ್ ಘಟಸ್ಥಾಲ್ಯಾದಿಪ್ರಪಞ್ಚಭೇದಃ||೬||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅತ್ರ ಕಫಸ್ಯ ಶ್ವೇತಶೀತಮೂರ್ತಪಿಚ್ಛಿಲಾಚ್ಛಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಮಧುರಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮನ್ದೇಷು ಗುಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಕುತ್ರಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗುಣಪ್ರಕರ್ಷಾದುದಕಮೇಹಾದಯೋ ದಶ ದೃಶ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ– ಅಚ್ಛಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಸ್ತು ಏಕ ಏವ ಗುಣೋ ಗಣನೀಯಃ, ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹವ್ಯಪದೇಶಸ್ತ್ವೇಕದೇಶೇನ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ| ಏತೈಶ್ಚ ಶ್ವೇತಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಯೋಗಾದ್ದಶ ಮೇಹಾ ನ ತು ಯಥಾಕ್ರಮಂ, “ಯೇನ ಗುಣೇನೈಕೇನಾನೇಕೇನ ವಾ ಭೂಯಸ್ತರಮುಪಸೃಜ್ಯತೇ ತತ್ಸಮಾಖ್ಯಂ ಗೌಣಂ ನಾಮವಿಶೇಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ ಚರಕವಚನಾತ್| ನಚ ಯಥಾ ದಶಭಿರ್ಗುಣೈರ್ದಶ ಮೇಹಾನ್ ಕರೋತಿ ತಥಾ ಸಂಸರ್ಗವಿಕಲ್ಪಾನ್ತರೇಣಾಪರಾನಪಿ ಕುತೋ ನ ಕರೋತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕನೀಯಂ, ಭಾವಸ್ವಭಾವಸ್ಯಾಪರ್ಯನುಯೋಜ್ಯತ್ವಾತ್, ಅದೃಷ್ಟಕಲ್ಪನಾಯಾಶ್ಚಾನರ್ಹತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಶ್ವೇತಾಚ್ಛಶೀತೈರ್ಗುಣೈರುದಕಮೇಹಃ; ಮಧುರಶೀತಾಭ್ಯಾಮಿಕ್ಷುಮೇಹಃ; ಸಾನ್ದ್ರಪಿಚ್ಛಿಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹಃ; ಅಚ್ಛೇನ ಪಿತ್ತಾನುರಾಗಿಣಾ ಸುರಾಮೇಹಃ; ಶುಕ್ಲೇನ ಪಿಷ್ಟಮೇಹಃ, ಅತ್ರ ಪಿಷ್ಟವದಿತ್ಯಾಲೇಪನಪಿಷ್ಟವತ್; ಶ್ವೇತಸ್ನಿಗ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಶುಕ್ರಮೇಹಃ; ಅತ್ರ ಶುಕ್ರಾಭಮಿತಿ ಸರ್ವಮೇವ ಮೂತ್ರಂ ಶುಕ್ರತುಲ್ಯಂ, ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವೇತಿ ಶುಕ್ರಾಭಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ; ವಾಸ್ತವಶುಕ್ರಮಿಶ್ರತ್ವೇ ತು ಕಫಜಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ; ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಸ್ತು ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಮೂತ್ರೇಣ ಗುಣಕೃತಂ ಸಾದೃಶ್ಯಂ, ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವೇತಿ ಚ ಶುಕ್ರಗುಣಾನಾಂ ಸಂಯುಕ್ತಸಮವಾಯಾತ್ ಮೂತ್ರೇ ದರ್ಶನಮಿತ್ಯಾಹ; ಸಾನ್ದ್ರಮೂರ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಿಕತಾಮೇಹಃ, ಅತ್ರ ಮೂರ್ತಾಣೂನಿತಿ ಮೂರ್ತಾನ್ ಕಠಿನಾನ್, ಅಣೂನ್ ಅಲ್ಪಾನ್; ಮಲಾನಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ದೋಷಾಣಾಮವಯವಬಹುತ್ವಾತ್, ಜಾತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮೇಕಸ್ಮಿನ್ ಬಹುವಚನಮಿತಿ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಃ, ಮಲೋಽತ್ರ ಪ್ರಕರಣಾತ್ ಕಫಃ; ಗುರುಮಧುರಶೀತೈಃ ಶೀತಮೇಹಃ; ಮನ್ದಮೂರ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಶನೈರ್ಮೇಹಃ; ಪಿಚ್ಛಿಲೇನ ಲಾಲಾಮೇಹಃ| ಚರಕೇ ಸುರಾಮೇಹಸ್ಥಾನೇ ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮೇಹಃ ಪಠಿತಃ, ತಥಾ ಪಿಷ್ಟಮೇಹಃ ಶುಕ್ಲಮೇಹಶಬ್ದೇನ, ತೇನೈವ ಶೀತಮೇಹಲಾಲಾಮೇಹೌ ಪಠಿತೌ, ಪಿತ್ತಜಶ್ಚ ಕಾಲಮೇಹಃ; ಸುಶ್ರುತಸ್ತು ಚರಕೋಕ್ತಶೀತಮೇಹಲಾಲಾಮೇಹಯೋಃ ಸ್ಥಾನೇ ಫೇನಮೇಹಲವಣಮೇಹೌ, ಕಾಲಮೇಹಸ್ಥಾನೇ ಚಾಮ್ಲಮೇಹಂ ಪಠಿತವಾನ್| ಸಾಮಞ್ಜಸ್ಯಂ ಚಾತ್ರ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ, ಪರಸ್ಪರಲಕ್ಷಣಸಂವಾದಾಭಾವಾತ್. ಸ್ಮೃತಿರ್ದ್ವೈಧವತ್ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್||೭-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತತ್ರ ಕಫಸ್ಯ ಶ್ವೇತಮೃದುಪಿಚ್ಛಿಲಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಮಧುರಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮನ್ದೇಷು ಗುಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಕ್ವಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗಣಪ್ರಕರ್ಷಾತ್ ಉದಕಮೇಹಾದಯೋ ದಶ ಸ್ಯುಸ್ತಾನ್ ಕಫಜಾನಾಹ– ತತ್ರಾದಾವುದಕಮೇಹಮಾಹ– ಅಚ್ಛಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆವಿಲಂ ಘನಮ್| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್| ಇಕ್ಷುಮೇಹಮಾಹ– ಇಕ್ಷೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹಮಾಹ– ಸಾನ್ದ್ರೀಭವೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ಯುಷಿತಂ ರಾತ್ರೌ ಪಾತ್ರೇ ಸ್ಥಾಪಿತಮ್| ಸುರಾಮೇಹಮಾಹ– ಉಪರಿ ಅಚ್ಛಮ್ ಅಧೋ ಘನಮ್| ಪಿಷ್ಟಮೇಹಮಾಹ– ಸಂಹೃಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ತಣ್ಡುಲಾದಿಕೃತಾಲೇಪನಪಿಷ್ಟವತ್| ಸಂಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ರೋಮಾಞ್ಚಿತಶರೀರಃ| ಪಿಷ್ಟಮಿತ್ಯನೇನ ಶ್ವೇತತ್ವಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶ್ವೇತತ್ವಾತ್| ಶುಕ್ರಮೇಹಮಾಹ– ಶುಕ್ರಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರೇಣ ಮಿಶ್ರಿತಂ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಿತಂ; ಶುಕ್ರಾಭಮಿತಿ ಶುಕ್ರಸದೃಶಂ, ನ ತು ವಾಸ್ತವಂ ಶುಕ್ರಂ, ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಃ| ಸಿಕತಾಮೇಹಮಾಹ– ಮೂರ್ತಾಣೂನಿತಿ| ಕಠಿನಾನಲ್ಪಾನ್| ಮಲಾನಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ದೋಷಾವಯವಬಹುತ್ವಾದಿತಿ ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಃ| ಮಲೋಽತ್ರ ಪ್ರಕರಣಾತ್ ಕಫಃ, ಸಿಕತಾ ವಾಲುಕಾ| ಶೀತಮೇಹಮಾಹ– ಶೀತಮೇಹೀತಿ| ಅತಿಶೀತಲಮ್| ಶನೈರ್ಮೇಹಮಾಹ– ಮನ್ದಶಬ್ದೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮೈವೋಚ್ಯತೇ, ಮಧುರತ್ವಾನ್ಮೂತ್ರಂ ಮನ್ದೇನ ವೇಗೇನ ಶನೈಃ ಪ್ರಮೇಹತಿ| ಲಾಲಾಪ್ರಮೇಹಮಾಹ– ಲಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ದಶ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ| ಏತೇ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಯೋಗಗುಣಾತ್ ವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಲಭನ್ತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಶೀತಾಚ್ಛಶೀತೈರುದಕಪ್ರಮೇಹಃ ಸ್ಯಾದಿಕ್ಷುವಾಲೀ ಮಧುರಾಚ್ಛಶೀತಾತ್| ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟಃ ಸ್ವಚ್ಛಗುಣಾತ್ಸುರಾಖ್ಯೋ ಮೂತ್ರೇಣ ಯುಕ್ತಃ ಸಿಕತಾಪ್ರಮೇಹಃ| ಮನ್ದೇನ ಮೂತ್ರೇಣ ಶನೈಃ ಪ್ರಮೇಹೋ ಗುರೋರ್ವಿದಗ್ಧಾಲ್ಲವಣಪ್ರಮೇಹಃ| ಪಿಷ್ಟಪ್ರಮೇಹಃ ಖಲು ಶುಕ್ರಭಾಗಾತ್ಸಮಸ್ತಸಾನ್ದ್ರೇಣ ತು ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೇನ ಶುಕ್ರೇಣ ಚ ಶುಕ್ರಮೇಹಃ ಸ್ಯಾತ್ಫೇನಮೇಹೋ ಗುರುಶುಕ್ರಯೋಗಾತ್| ಇತ್ಯೇಭಿರಂಶೈಃ ಕಫದೋಷಜಾತೈರ್ನೃಣಾಂ ಪ್ರಮೇಹಾ ದಶ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ಔತ್ಕಟ್ಯತೋಽಯಂ ವ್ಯಪದೇಶ ಏಷು ಸಂಸರ್ಗಭಾವೋ ಗುಣದೋಷದೂಷ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತಾನ್ನೀಲಹರಿದ್ರಾಮ್ಲಕ್ಷಾರಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಶೋಣಿತೈಃ| ಸರ್ಪಿರ್ಮೇಹಂ ಮರುತ್ಕುರ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಶ್ಚ ಲವಣೇನ ಹಿ| ಮೇದೋಯುಕ್ತೋ ವಸಾಯುಕ್ತೋ ವಸಾಮೇಹಕರಸ್ತು ಸಃ| ಕ್ಷೌದ್ರಮೇಹೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಗುಣಾದ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಹಸ್ತಿಮೇಹತಃ||” ಇತಿ||೭-೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಾತ್ತು ಷಡ್ಭಿಃ ಪಿತ್ತಗುಣೈಃ ಕ್ಷಾರನೀಲಕಾಲಪೀತಲೋಹಿತವಿಸ್ರೈರ್ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಕ್ಷಾರಮೇಹಾದಯಃ ಷಟ್, ತಾನ್ ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯತಿ– ಗನ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ನೀಲಾಭಮಿತಿ ಚಾಸಪಕ್ಷಪ್ರಭಂ, ಚಾಸಃ ‘ಸ್ವರ್ಣಚೂಡ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಖ್ಯಾತಃ; ಕ್ವಚಿತ್ ‘ಟಾಕ್ಸನಾ ಚಾಸಃ’ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ತತ್ಪಕ್ಷಶ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧನೀಲೋ ಭವತಿ| ದಹದಿತಿ ಮೂತ್ರವಿಶೇಷಣಮ್| ‘ದಹನ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ದಾಹಮನುಭವನ್ ಪುರುಷಃ||೧೩-೧೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಾನಾಹ– ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಪ್ರಮೇಹಮಾಹ– ಗನ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಗನ್ಧಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷಾರತೋಯವತ್ ಕ್ಷಾರಮೇಹೇನ| ನೀಲಮೇಹಮಾಹ– ನೀಲೇತ್ಯಾದಿ| ನೀಲಾಭಂ ಚಾಷಪಕ್ಷಪ್ರತಿಮಂ, ಚಾಷಃ ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಃ, ‘ಸುವರ್ಣಚೂಡ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಕಾಲಮೇಹಮಾಹ– ಕಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಹರಿದ್ರಾಮೇಹಮಾಹ– ಹಾರಿದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ದಹದಿತಿ ಮೂತ್ರವಿಶೇಷಣಂ, ‘ದಹನ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ದಾಹಮನುಭವನ್ ‘ಪುರುಷಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹಮಾಹ– ವಿಸ್ರಂ ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿ| ರಕ್ತಮೇಹಮಾಹ– ವಿಸ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಏವಂ ಷಟ್ ಪೈತ್ತಿಕಾಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮೂತ್ರಂ ಯೋಜ್ಯಮ್||೧೩-೧೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತೇನ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಸಾಮಜ್ಜೌಜೋಲಸೀಕಾಭಿರ್ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಸಾಮೇಹಾದಯಃ; ತಾನಾಹ– ವಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ವಸಾಮೇಹಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಸರ್ಪಿರ್ಮೇಹನಾಮ್ನಾ, ಕ್ಷೌದ್ರಮೇಹಶ್ಚರಕೇ ಮಧುಮೇಹನಾಮ್ನಾ ಪಠಿತಃ||೧೫-೧೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಚತುರ್ಣಾಂ ವಾತಜಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮ್| ವಸಾಮೇಹಮಾಹ– ವಸಾ ಮಾಂಸಸ್ನೇಹಃ, ವಸಾಮಿಶ್ರಂ ವಸಾಮಿಲಿತಂ, ವಸಾಭಂ ವಸಾತುಲ್ಯಂ, ಮುಹುರ್ಮೂತ್ರಯೇತ್| ಮಜ್ಜಮೇಹಮಾಹ– ಮಜ್ಜಾಭಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಯಂ ಸರ್ಪಿರ್ಮೇಹನಾಮ್ನಾ ಪಠಿತಃ, ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಕ್ಷೌದ್ರಮೇಹಮಾಹ– ಕಷಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಹಸ್ತಿಮೇಹಮಾಹ– ಹಸ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಜಸ್ರಮನವರತಂ, ವೇಗವಿವರ್ಜಿತಂ ವೇಗರಹಿತಂ, ಸಲಸೀಕಂ ಲಸೀಕಯಾ ಸಹ, ವಿಬದ್ಧಂ ಪಿಣ್ಡೀಭೂತಮಿವ||೧೫-೧೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ಕಫಜಾದಿಮೇಹಾನಾಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಚ ಜ್ಞಾಪಯಿತುಂ ಭೇದೇನೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ಅವಿಪಾಕೋಽರುಚಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫಜೇ ಕಾಸ ಆರ್ದ್ರಃ, ವಾತಜೇ ಶುಷ್ಕಃ| ತೋದಃ ಸಂಸರ್ಗಿವಾತಜನ್ಯಃ, ಮೇಹಾನಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜನ್ಯತ್ವಾತ್| ಮುಷ್ಕಾವದರಣಂ ಪಾಕೇನ| ಅಮ್ಲಿಕಾ ಅಮ್ಲೋದ್ಗಾರಃ| ಲೋಲತಾ ಸರ್ವರಸಭಕ್ಷಣೇಚ್ಛಾ, ಇಯಂ ತು ಪ್ರಭಾವಾತ್ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾ ಭವತಿ; ಯಥಾ ವಾತಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ‘ಗೃದ್ಧಿಃ ಸರ್ವರಸಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೮-೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಮುಪದ್ರವಾನಾಹ– ಅವಿಪಾಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಜೇ ಕಾಸ ಆರ್ದ್ರಃ, ವಾತಜೇ ಶುಷ್ಕಃ, ಸಪೀನಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಯುಕ್ತಃ, ಏತೇ ಕಫಜಾನಾಮುಪದ್ರವಾಃ| ಪಿತ್ತಜಾನಾಮುಪದ್ರವಾನಾಹ– ಬಸ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಃ ಮೂತ್ರಾಶಯಃ, ಮೇಹನಂ ಮೇಢ್ರಂ, ಶೂಲಂ ತೋದಃ ಸಂಸರ್ಗಿವಾತಜನ್ಯಃ, ಮೇಹಾನಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜನ್ಯತ್ವಾತ್, ಮುಷ್ಕಾವದರಣಂ ಪಾಕೇನ, ಅಮ್ಲಿಕಾ ಅಮ್ಲೋದ್ಗಾರಃ, ವಿಡ್ಭೇದಃ ಭಿನ್ನಪುರೀಷತಾ| ವಾತಜಾನಾಮುಪದ್ರವಾನಾಹ– ವಾತಜಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲೋಲತಾ ಸರ್ವರಸಭಕ್ಷಣೇಚ್ಛಾ, ಅಯಂ ಚ ಪ್ರಭಾವೋ ರೋಗಸ್ಯ, ಅಥವಾ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ಭವತಿ, ಯಥಾ ವಾತಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ‘ಗೃದ್ಧಿಃ ಸರ್ವರಸಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ; ಶೂಲಂ ಬಸ್ತಿಮೇಹನಯೋರೇವ, ಕಾಸೋಽತ್ರ ಶುಷ್ಕಃ||೧೮-೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಯಥೋಕ್ತೋಪದ್ರವಾವಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತೈರವಿಪಾಕಾದಿಭಿರನ್ಯೈಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತಾದ್ಯುಕ್ತೈರುಪದ್ರವೈಃ; ತದ್ಯಥಾ– ಕಫಜೇ ಆಲಸ್ಯಾಸ್ಯೋಪದೇಹಶೈಥಿಲ್ಯಕಫಪ್ರಸೇಕಮಕ್ಷಿಕೋಪಸರ್ಪಣಾದಿಕಂ, ಪಿತ್ತಜೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾದಿಕಮ್| ಅತಿಪ್ರಸ್ರುತಮಿತಿ ಅತಿಶಯಂ ಧಾತುಮೂತ್ರಸ್ರಾವಯುಕ್ತಮ್| ಪಿಡಕಾಪೀಡಿತಮಿತಿ ಶರಾವಿಕಾದಿಪಿಡಕಾಪೀಡಿತಮ್| ಗಾಢಃ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪಿಡಕಾ ಅಪ್ಯುಪದ್ರವತ್ವೇನಾಭಿಮತಾಃ; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಉಪದ್ರವಾಸ್ತು ಖಲು ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ತೃಷ್ಣಾತೀಸಾರಜ್ವರದಾಹದೌರ್ಬಲ್ಯಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಃ ಪೂತಿಮಾಂಸಪಿಡಕಾಲಜೀವಿದ್ರಧ್ಯಾದಯಃ|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪಿಡಕಾನಾಂ ಪೃಥಗುತ್ಪಾದಸೂಚನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಕ್ಕರಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇ– “ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾ ಜಾಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟಮೇದಸಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಅನ್ಯದಪಿ ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಸಪೂರ್ವರೂಪಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಮೇಹಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಯೇ ವಾತಕೃತಾಶ್ಚ ಮೇಹಾಃ| ಸಾಧ್ಯಾ ನ ತೇ, ಪಿತ್ತಕೃತಾಸ್ತು ಯಾಪ್ಯಾಃ, ಸಾಧ್ಯಾಸ್ತು ಮೇದೋ ಯದಿ ನ ಪ್ರದುಷ್ಟಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಯೇ ಕಫಜಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಸ್ತೇ ಸಪೂರ್ವರೂಪಾಃ ಸನ್ತೋಽಸಾಧ್ಯಾಃ, ಪಿತ್ತಕೃತಾಸ್ತು ಯಾಪ್ಯಾ ಯೇ ತೇ ಸಪೂರ್ವರೂಪಾ ಏವ ಅಸಾಧ್ಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾಃ| ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮೇವ ಯದ್ಯಪಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾನುವೃತ್ತೌ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರಾಸಕಲಪೂರ್ವರೂಪಾನ್ವಯೇ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್, ಅನ್ಯತ್ರ ತು ಸಕಲಪೂರ್ವರೂಪಾನ್ವಯೇ ಸತೀತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಸ್ವನಿದಾನಕ್ರಮೇಣ| ತೇನ ನಿಜಹೇತ್ವಾದಿಕೃತಾ ಯೇ ವಾತಜಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಮೇಹಾಸ್ತೇ ಪೂರ್ವರೂಪರಹಿತಾ ಅಪಿ ನಹಿ ಸಾಧ್ಯಾಃ, ಯೇ ತು ಪಶ್ಚಾತ್ ಧಾತ್ವಪಕರ್ಷಣಾದ್ವಾತಾನುಬನ್ಧೇನ ವಾತಜಾಸ್ತೇ ಸಾಧ್ಯಾಃ ಯಾಪ್ಯಾ ವಾ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– “ಯಾ ವಾತಮೇಹಾನ್ ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ವಾತೋಲ್ಬಣಾನಾಂ ವಿಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸಾ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತ್ಯಾದಿ||೨೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತೋಪದ್ರವೈರಪಾಕಾದಿಭಿರನ್ಯೈಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೈಃ– “ಆಲಸ್ಯಾಸ್ಯೋಪದೇಹಶೈಥಿಲ್ಯಕಫಪ್ರಸೇಕಮಕ್ಷಿಕೋಪಸರ್ಪಣಾದಿಭಿಃ ಯುಕ್ತಮತಿಪ್ರಸ್ರುತಮತಿಶಯಂ ಧಾತುಮೂತ್ರಸ್ರಾವಯುಕ್ತಮ್|” ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪಿಡಕಾಪೀಡಿತಂ ಶರಾವಿಕಾದಿಪಿಡಕಾಪೀಡಿತಂ, ಗಾಢಂ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾತ್||೨೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯತಾಯಾಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಮಾಹ– ಜಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಸೋರತಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ಮೂತ್ರಮೇದಃಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮತಿಮಾಧುರ್ಯಾತ್ ಮಧುಮೇಹಿನೋ ಜಾತೋ ಯಃ ಪ್ರಮೇಹೀ ಸ ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯೋ ಭವತೀತಿ| ಬೀಜದೋಷಾದಿತಿ ಪ್ರಮೇಹಾರಮ್ಭಕದೋಷದುಷ್ಟಬೀಜಜಾತಪ್ರಮೇಹಿತ್ವಾತ್| ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ಮೇಹಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ಯದಿ ತು ವಾತಿಕ ಉಪೇಕ್ಷಿತೋ ವಾ ಮೇಹೋ ಮಧುಮೇಹ ಉಚ್ಯತೇ, ತದಾ ಚೇತರಪ್ರಮೇಹಯುಕ್ತಮಾತೃಪಿತೃಜನಿತಪ್ರಮೇಹಿಣೋ ನಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್; ಕಿಞ್ಚ ಮಧುಮೇಹಿನಾ ಜನಿತಸ್ಯ ಮಧುಮೇಹಿತ್ವಮೇವ ಕಾರಣಾನುರೂಪತಯಾ ಯುಕ್ತಂ ತತಶ್ಚ ಮಧುಮೇಹೀ ಮಧುಮೇಹಿನಾ ವಾ ಜಾತೋ ನ ಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ವಕ್ತುಮುಚಿತಂ; ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಪಿ ನ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ಮಧುಮೇಹಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾದೇವ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದೇನ ಮೇಹಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ– “ ಗುಲ್ಮೀ ಚ ಮಧುಮೇಹೀ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೀ ಚ ಯೋ ನರಃ| ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಾತ್|” (ಚ. ಇ. ಅ. ೯) ಇತಿ| ಯದಿ ಹ್ಯತ್ರ ಮಧುಮೇಹೋಽಭೀಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಾದಿತಿ ನ ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪತ ಏವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಯಥಾ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ “ಉಪೇಕ್ಷಯಾಽಸ್ಯ ಜಾಯನ್ತೇ ಪಿಡಕಾ ಮಧುಮೇಹಿಕಾಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯಾ ಮಧುಮೇಹಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವೇನೋಕ್ತಾಸ್ತಾ ಏವ “ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ಯಾಃ ಪಿಡಕಾ ಮಯೋಕ್ತಾಃ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಮೇಹಿಮಾತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿತಯಾ ಅನೂದ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಸಂಯೋಜಿತಾಃ| ತಸ್ಮಾದ್ಭಾವಿನೀಂ ಮಧುಮೇಹತಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸರ್ವ ಏವ ಮೇಹಾ ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ವಾಗ್ಭಟೇ– “ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಮೇಹೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ಮಧ್ವಿವ ಮೇಹತಿ| ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಚ ತನೋರತಃ||” (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ| ಗದಾಧರೇಣ ತು ಪಿಡಕಾಸಮ್ಬನ್ಧೇನೈವ ಮಧುಮೇಹತ್ವಮುಕ್ತಂ, ಯತಶ್ಚರಕೇ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಮಧುಮೇಹಮಭಿಧಾಯ ಪಿಡಕಾ ಉಕ್ತಾ ಇತಿ| ತನ್ನ ಮನೋಹರಂ, ತತ್ರ ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಮೇಹಮಾತ್ರಾಭಿಧಾನಾತ್| ಯದಿ ತು ಮಧುಮೇಹ ಏವಾಭೀಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ “ಉಪೇಕ್ಷಯಾಽಸ್ಯ ಜಾಯನ್ತೇ” ಇತಿ ಉಪೇಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನಮನುಪಪನ್ನಂ ಸ್ಯಾತ್, ಪಿಡಕಾನಾಂ ಚ ಮಧುಮೇಹಭವಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪದೇಶೋ ವ್ಯರ್ಥಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಕುಲಜಮೇಹಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಾಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಪರೇಷಾಮಪಿ ಕುಲಜಾನಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಯೇ ಚಾಪೀತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿದಿತಿ ಕುಷ್ಠಾದಯಃ| ಕುಲಜಾ ಇತಿ ಪಿತೃಪಿತಾಮಹಾದಿಸಮ್ಭೂತಾಃ| ಏತೇನ ಪ್ರಮೇಹಿಪಿತೃಪಿತಾಮಹಮಾತಾಮಹಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಮೇಹಮಸಾಧ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ| ನನು, ಯಸ್ಯ ಪಿತಾಮಹಃ ಪ್ರಮೇಹೀ ತಸ್ಯ ಪಿತಾಽಪಿ ಪ್ರಮೇಹೀ, ಪ್ರಮೇಹಿಜಾತತ್ವಾತ್; ತಥಾಚ ಸತಿ “ಜಾತಃ ಪ್ರಮೇಹೀ ಮಧುಮೇಹಿನೋ ವಾ ನ ಸಾಧ್ಯ ಉಕ್ತಃ ಸ ಹಿ ಬೀಜದೋಷಾತ್|” ಇತ್ಯನೇನೈವ ಗತಾರ್ಥಮ್| ನೈವಂ, ನ ಹಿ ಪ್ರಮೇಹಿಣೋ ಜಾತ ಇತ್ಯೇತಾವತಾ ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರ ಏವ ಪ್ರಮೇಹೀ ಭವತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಕಾಲವಶೇನ ದುಷ್ಟೇರಭಿವ್ಯಕ್ತ್ಯಾ; ಯಥಾ– ಕುಷ್ಠಿಜಾತಸ್ಯ ಕುಷ್ಠಮ್; ಏತೇನ ಯದಾ ಅನತಿದುಷ್ಟಬೀಜೇನ ಪ್ರಮೇಹಿಜಾತೇನ ಪಿತ್ರಾ ಜನ್ಯತೇ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಮೇಹೀ ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯ ಇತಿ| ಕುಲಜಾ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಮೇಹಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯತಾಯಾಂ ಲಬ್ಧತಾಯಾಂ ಪುನಸ್ತದ್ವಚನಂ ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಸನ್ತಾನಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ– ‘ ಪ್ರಮೇಹೋಽನುಷಙ್ಗಿಣಾಮ್’ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ||೨೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಜಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುಮೇಹಿನೋ ಜಾತೋ ಜನಿತೋ ಯಃ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಮೇಹೀ, ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ; ಬೀಜದೋಷಾದಿತಿ ಮೇಹಾರಮ್ಭಕದೋಷದುಷ್ಟಬೀಜಜಾತಮಧುಮೇಹತ್ವಾತ್, ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ಮೇಹಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ; ಯದಿ ತು ವಾತಿಕ ಉಪೇಕ್ಷಿತೋ ವಾ ಮೇಹೋ ಮಧುಮೇಹ ಉಚ್ಯತೇ, ತದಾ ಇತರಮೇಹಯುಕ್ತಮಾತಾಪಿತೃಜನಿತಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ನಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್; ಮಧುಮೇಹಿಜನಿತಸ್ಯ ಮಧುಮೇಹಿತ್ವಮೇವ ಕಾರಣಾನುರೂಪತಯಾ ಯುಕ್ತಂ, ತತಶ್ಚ ಮಧುಪ್ರಮೇಹೀ ಮಧುಮೇಹಿನಾ ವಾ ಜಾತೋ ನ ಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ವಕ್ತುಮುಚಿತಂ; ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಪಿ ನ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ಮಧುಮೇಹಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದೇನ ಮೇಹಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ– “ಕುಷ್ಠೀ ಚ ಮಧುಮೇಹೀ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೀ ಚ ಯೋ ನರಃ| ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ಭವನ್ತ್ಯೇವ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಾತ್||” ಇತಿ| ಯದ್ಯತ್ರ ಮಧುಮೇಹೋಽಭೀಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಾದಿತಿ ನ ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪತ ಏವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಮೇಹೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ಮಧ್ವಿವ ಮೇಹತಿ| ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಚ ತನೋರತಃ||” ಇತಿ| ಯೇ ಚಾಪಿ ಕೇಚಿತ್ಕುಲಜಾ ಇತಿ ಕೇಚಿದಿತಿ ಪಿತೃಪಿತಾಮಹಾದಿಸಮ್ಭೂತಾಃ ಕುಷ್ಠಾದಯಃ||೨೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಪೇಕ್ಷಯಾ ಹಿ ಪಿತ್ತಕಫಜಾನಾಮಪಿ ಮಧುಮೇಹತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಸರ್ವ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುಕ್ಷಯಾವರಣಾಭ್ಯಾಂ ಕುಪಿತವಾತೇನ ಮಧುಮೇಹಸಮ್ಭವಮಾಹ– ಮಧುಮೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುಸಮಮಿತಿ ‘ಮೂತ್ರಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸ ಇತಿ ಮಧುಮೇಹಃ| ಸಾವರಣಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಆವೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆವೃತ ಇತಿ ಆವೃತವಾತಕೃತಃ| ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ಯೇನ ಪಿತ್ತಾದಿನಾ ಆವೃತಸ್ತಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪ್ರದರ್ಶಯತಿ| ಅನಿಮಿತ್ತಮ್ ಅಕಸ್ಮಾತ್| ಕ್ಷೀಣಃ ಕ್ಷಣಾತ್ ಕ್ಷಣಾತ್ ಪೂರ್ಣ ಇತಿ ಆವರಣೇನ ಪುನಃ ಪೂರ್ಣೋ ಭವನ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ| ತಥಾಚ ಚರಕಃ– “ಸಮಾರುತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ದರ್ಶಯತ್ಯಾಕೃತಿಂ ಗತ್ವಾ ಕ್ಷಯಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ಪುನಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಧಾತುಕ್ಷಯಕುಪಿತವಾತಜಸ್ಯ ತು ಕೇವಲವಾತಜಮೇವ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– ಮಧುಮೇಹಃ ಸಾವರಣವಾಯುನೈವ ಕ್ರಿಯತೇ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ತೈರಾವೃತಗತಿರ್ವಾಯುರೋಜ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತಿ| ಯದಾ ಬಸ್ತಿಂ ತದಾ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಮಧುಮೇಹಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಕೇವಲವಾತಜೇಷು ತು ಕಷಾಯಾದಿವಮನಾದ್ಯತಿಯೋಗಾದಿಕೃತೇಷು ಧಾತುಕ್ಷಯಜೇಷು ವಾಯೋರಾವರಣಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ಭೇದಃ||೨೩-೨೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಪೇಕ್ಷಯಾ ಪಿತ್ತಕಫಜಾನಾಮಪಿ ಮಧುಮೇಹಿತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಮೇಹಾಃ ಅಪ್ರತಿಕಾರಿಣಃ ಪ್ರತೀಕಾರಮಕುರ್ವತಃ ಪುಂಸಃ ಕಾಲೇನ ಮಧುಮೇಹತ್ವಮಾಯಾನ್ತಿ, ತದಾ ಅಸಾಧ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ| ಧಾತುಕ್ಷಯಾವರಣಾಭ್ಯಾಂ ಕುಪಿತವಾತೇನ ಮಧುಮೇಹಸಮ್ಭವಮಾಹ– ಮಧ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಮಧುಮೇಹಸಮಮಿತಿ ‘ಮೂತ್ರಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಭವತಿ, ಏಕೋ ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕುಪಿತವಾಯೌ, ಧಾತುಕ್ಷಯಕುಪಿತವಾತಜಸ್ಯ ತು ಮಧುಮೇಹಸ್ಯ ಕೇವಲವಾತಮೇಹಲಿಙ್ಗಂ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶರೀರಂ ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ ಮೇದೋಮಜ್ಜವಸಾಯುತಃ| ಅಧಃ ಪ್ರಕ್ರಮತೇ ವಾಯುಸ್ತೇನಾಸಾಧ್ಯಾಸ್ತು ವಾತಜಾಃ||” ಇತಿ; ಅಪರಸ್ತು ದೋಷೈರಾವೃತಪಥೇ| ಗದಾಧರಸ್ತು– ಮಧುಮೇಹಃ ಸಾವರಣೇನ ವಾಯುನಾ ಕ್ರಿಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ ತೈರಾವೃತಗತಿರ್ವಾಯುರೋಜ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತಿ| ಯದಾ ಬಸ್ತಿಂ ತದಾ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಮಧುಮೇಹಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ||” ಇತಿ| ಕೇವಲವಾತಜೇಷು ತು ಕಷಾಯಾದಿವಮನಾದ್ಯತಿಯೋಗಾದ್ಧಾತುಕ್ಷಯೇ ವಾಯೋರಾವರಣಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ಭೇದಃ| ಸಾವರಣಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಆವೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೇನ ಪಿತ್ತಾದಿನಾ ದೋಷೇಣಾವೃತಶ್ಚ ಭವತಿ ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯನ್, ಅನಿಮಿತ್ತಮಕಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷೀಣಃ, ಕ್ಷಣಾತ್ ಪುನಃ ಆವರಣೇ ಸತಿ ಪೂರ್ಣೋ ಭವೇತ್, ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಸಮಾರುತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ದರ್ಶಯತ್ಯಾಕೃತಿಂ ಗತ್ವಾ ಕ್ಷಯಮಾಪಾದ್ಯತೇ ಪುನಃ||” ಇತಿ||೨೩-೨೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದಪ್ರವೃತ್ತೌ ನಿಮಿತ್ತಮಾಹ– ಮಧುರಂ ಯಚ್ಚ ಮೇಹೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೨೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಧುಮೇಹಶಬ್ದಪ್ರವೃತ್ತೌ ನಿಮಿತ್ತಮಾಹ– ಮಧುರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರಸ್ಯ ಮಾಧುರ್ಯಾದತಃ ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಮೇಹಾ ಮಧುಮೇಹಾಖ್ಯಾಂ ಲಭನ್ತೇ| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್||೨೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಪಿಡಕಾಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಶರಾವಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ದಶಪಿಡಕಾಸು ವಿನತಾಯಾಃ ಪಾಠೋ ಭೋಜವಿರುದ್ಧಃ, ಭೋಜೇ ಹಿ ನವ ಪಿಡಕಾಃ; ತದ್ಯಥಾ– “ಶರಾವಿಕಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಕೂರ್ಮಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ತಥಾ| ಕುಲತ್ಥಿಕಾಽಲಜೀ ಪುತ್ರೀ ವಿದಾರೀ ವಿದ್ರಧೀ ತಥಾ|| ನವೈತಾಃ ಪಿಡಕಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಕುಲತ್ಥಿಕಾ ಭೋಜೇ ಮಸೂರಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ; ಕಿನ್ತು ಭೋಜೇ ಏವ ವಿನತಾ ನ್ಯೂನೇತಿ ವಕ್ತುಂ ಸುಕರಂ, ಸುಶ್ರುತೇ ಚರಕೇ ಚ ವಿನತಾಯಾ ದರ್ಶನಾತ್| ಚರಕೇ ತು ಸಪ್ತ ಪಿಡಕಾಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ಸರ್ಷಪೀ ತಥಾ| ಅಲಜೀ ವಿನತಾಖ್ಯಾ ಚ ವಿದ್ರಧೀ ಚೇತಿ ಸಪ್ತಮೀ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಾತ್ ಸಪ್ತಾನಾಮಭಿಧಾನಮ್| ಯತಃ ತೇನೈವ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯೇ “ತಥಾಽನ್ಯಾಃ ಪಿಡಕಾಃ ಸನ್ತಿ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಧಿಕಪಿಡಕಾಸಮ್ಭವಃ ಸೂಚಿತಃ| ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯೇತ್ಯಭಿಧಾನಂ ಮಧುಮೇಹೇನ ಪ್ರಮೇಹಮಾತ್ರೇಣ ಚ ಪಿಡಕಾಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ ಏವ “ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾಃ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಮೇಹಮಾತ್ರಗ್ರಹಣಂ ಕೃತಮ್| ಧಾಮಸ್ವಿತಿ ಸ್ಥಾನೇಷು||೨೭-೨೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಪಿಡಕಾಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಶರಾವಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈಃ ಸ್ವನಾಮಭಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಅಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಮಾಣೇಷು ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಮೇಹೋಪೇಕ್ಷಯೇತ್ಯಭಿಧಾನಂ ಮಧುಮೇಹೇನ ಪ್ರಮೇಹಮಾತ್ರೇಣ ಚ ಪಿಡಕಾಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಧಾಮಸು ಸ್ಥಾನೇಷು, ಅತ ಏವ ‘ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಮಪ್ಯೇತಾ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಸನ್ಧ್ಯಾಶ್ರಿತೇಷು ಮರ್ಮಸು, ಅನ್ಯೇ ಸನ್ಧೌ ಮರ್ಮಸು ಚೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೨೭-೨೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸರ್ವಾಸಾಮಾಕೃತಿಮಾಹ– ಅನ್ತೋನ್ನತೇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ರೂಪೇತಿ ಶರಾವರೂಪಾ| ಅಲ್ಪಚಿತಾ ಅಲ್ಪಪಿಡಕಾನ್ತರಾಚಿತಾ| ವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತೇತ್ಯಭಿಧಾನೇನ ವಿದ್ರಧೇರಸ್ಯಾ ಭೇದೋ ಬೋಧ್ಯಃ||೨೯-೩೩||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶರಾವಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅನ್ತೋನ್ನತೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತೇ ಉನ್ನತಾ ಮಧ್ಯೇ ನಿಮ್ನಾ, ತದ್ರೂಪಾ ಶರಾವರೂಪಾ| ಕಚ್ಛಪಿಕಾಮಾಹ– ಸದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ದಾಹಯುಕ್ತಾ ಕೂರ್ಮಾಽಽಕಾರಾ| ಜಾಲಿನೀಮಾಹ– ಜಾಲಿನೀತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಶಯದಾಹಯುಕ್ತಾ ಮಾಂಸಜಾಲೈರ್ವ್ಯಾವೃತೇವ, ಅಸ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಪರಸ್ಪರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ಪಿಡಕಾ ಚೈಕದೇಶಜಾ| ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟಾ ದಾಹವತೀ ಭೃಶರುಗ್ಜಾಲಿನೀ ಮತಾ||” ಇತಿ| ವಿನತಾಮಾಹ– ಅವಗಾಢೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಗಾಢರುಜಾ ಕ್ಲೇದಾ, ಅನ್ತರ್ನಿವಿಷ್ಟವೇದನಾ ಕ್ಲೇದಾ ಪೃಷ್ಠೇ ವಾ ಜಠರೇ ವಾ ಜಾಯತೇ| ಮಹತೀ ಸ್ಥೂಲಾ, ನೀಲಾ ನೀಲವರ್ಣಾ| ಅಲ್ಪಚಿತೇತಿ ಅಲ್ಪಪಿಡಕಾನ್ತರಚಿತಾ, ಸಾ ಪುತ್ರಿಣೀ ಜ್ಞೇಯಾ| ವಿದಾರಿಕಾ ಪಿಡಕಾ ವಿದಾರೀಕನ್ದವದ್ವೃತ್ತಾ ಪರಿವರ್ತುಲಾ, ಕಠಿನಾ ಅಶ್ಮವತ್| ವಿದ್ರಧೇರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತೇತ್ಯಭಿಧಾನೇನ ವಿದ್ರಧೇರಸ್ಯಾ ಅಭೇದೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ||೨೯-೩೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿಡಕಾನಾಮಾರಮ್ಭಕಕಾರಣಮಾಹ– ಯೇ ಯನ್ಮಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತನ್ಮಯಾ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕ್ವಚಿದಪವಾದವಿಷಯೇಽಪ್ಯುತ್ಸರ್ಗೋಽಭಿನಿವಿಶತ ಇತಿ ಙೀಪಂ ಬಾಧಿತ್ವಾ ಟಾಪಾ ಸಾಧನೀಯಃ| ತದ್ದೋಷಂ ಮತ್ವಾ ಕೈಶ್ಚಿತ್ ‘ತತ್ಕೃತಾಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಕೃತಮ್| ಅಯಮತ್ರ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ– ಯೋ ಯದ್ದೋಷೋಲ್ಬಣೋ ಮೇಹಸ್ತದ್ದೋಷೋಲ್ಬಣೇನೈವ ಪಿಡಕಾ ಭವನ್ತಿ| ನನು, ಜಾಲಿನ್ಯಾಂ ತೀವ್ರದಾಹಃ ಪಠಿತಃ, ಸ ಚ ಪಿತ್ತಕೃತಃ, ಭೋಜೇಽಪಿ ಜಾಲಿನೀ ಪಿತ್ತಕೃತೈವ ಪಠಿತಾ; ಯಥಾ– “ಪರಸ್ಪರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಪಿಡಕಾ ಚೈಕದೇಶಜಾ| ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟಾ ದಾಹವತೀ ಭೃಶರುಗ್ ಜಾಲಿನೀ ಮತಾ||” ಇತಿ| ತತ್ಕಥಂ ಜಾಲಿನ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಜತ್ವನಿಯಮಾತ್ ಯೇ ಯನ್ಮಯಾ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥಸಙ್ಗತಿಃ? ನೈವಂ, ಪ್ರಚುರಪಿಡಕಾನಾಂ ತನ್ಮಯತ್ವೇನ ಬಾಹುಲ್ಯೇನಾಭಿಧಾನಂ; ಯಥಾ– ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಗದಾಧರಃ; ಕಿಂವಾ ಸ್ವಮಹಿಮ್ನಾ ಜಾಲಿನೀ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾ ಭವತಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಜಮೇಹಭವತ್ವೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಪ್ರಧಾನಾ ಚ; ತೇನ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಸರ್ವದಾ ಸಾ ಭವತಿ| ಅನ್ಯಸ್ತ್ವಾಹ– ತೀವ್ರದಾಹತ್ವಂ ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟತ್ವಂ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಮೇಹಜಾಯಾಂ ಜಾಲಿನ್ಯಾಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಮೇಹಜಾ ತು ಅನ್ಯದೋಷೋತ್ಕಟಾ ನಿರ್ದಾಹಾ ಚ| ಅತ ಏವ ಚರಕೇ ಜಾಲಿನೀ ಕಫೋಲ್ಬಣಾ ನಿರ್ದಾಹಾ ಏವ ಪಠಿತಾ| ತದ್ಯಥಾ– “ಶರಾವಿಕಾ ಕಚ್ಛಪಿಕಾ ಜಾಲಿನೀ ಚೇತಿ ದುಃಸಹಾಃ| ಜಾಯನ್ತೇ ತಾ ಹ್ಯತಿಬಲಾಃ ಪ್ರಭೂತಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಸಾಮ್|| ಸ್ತಬ್ಧಾ ಸಿರಾಜಾಲವತೀ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ರಾವಾ ಮಹಾಶ್ರಯಾ| ರುಜಾನಿಸ್ತೋದಬಹುಲಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿದ್ರಾ ಚ ಜಾಲಿನೀ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ನ ಚಾತಿಪ್ರಸಕ್ತಿಃ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ ಸಮರ್ಥ್ಯತೇ; ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸಮಾಧಾನೇ ಯೇ ಯನ್ಮಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ನ ವ್ಯಾಹನ್ಯತೇ| ಚರಕಭೋಜವಚನಯೋಶ್ಚಾವಿರೋಧಾರ್ಥಂ ಯತ್ನಾನ್ತರಂ ಮೃಗ್ಯಮ್| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ್ವಾಹ– ಪಾಕಕಾಲೇ ಪಿತ್ತೋತ್ಕಟತ್ವಂ, “ತಸ್ಮಾದ್ಧಿ ಸರ್ವೇ ಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ಪಚನ್ತಿ ಶೋಥಾಂಸ್ತ್ರಯ ಏವ ದೋಷಾಃ|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ ವಚನಾತ್; ಏತತ್ತು ಸರ್ವತ್ರಾವಿಶೇಷಾನ್ನಾದ್ರಿಯನ್ತೇ||೩೪-೩೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿಡಕಾನಾಮಾರಮ್ಭಕಾರಣಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ಮೇಹಾ ಯನ್ಮಯಾ ಯದ್ದೋಷಾರಬ್ಧಾಃ ತೇಷಾಂ ಮೇಹಾನಾಮೇತಾಃ ಪಿಡಕಾಸ್ತನ್ಮಯಾಸ್ತದ್ದೋಷಮಯಾ ವಾಚ್ಯಾಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜೇಷು ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಃ, ಪಿತ್ತಜೇಷು ಪಿತ್ತಜಾಃ, ವಾತಜೇಷು ವಾತಜಾಃ| ಕದಾಚಿತ್ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ವಿನಾಽಪಿ ವಾತಾದಿದುಷ್ಟಮೇದಸಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಜಾಯನ್ತೇ, ಏತಾಸ್ತಾವನ್ನ ಜ್ಞಾಯನ್ತೇ, ಯಾವದ್ವಾಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹೋ ವಾಸ್ತ್ವಧಿಷ್ಠಾನಂ ನ ಭವತಿ||೩೪-೩೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಪಿಡಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುದೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸೋಪದ್ರವಾ ಇತಿ ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚ ತೃಟ್ಕಾಸಾದಯಃ| ಯಥಾಹ ಚರಕಃ– “ತೃಟ್ಕಾಸಮಾಂಸಸಙ್ಕೋಚಮೋಹಹಿಕ್ಕಾಮದಜ್ವರಾಃ| ವಿಸರ್ಪಮರ್ಮಸಂರೋಧಾಃ ಪಿಡಕಾನಾಮುಪದ್ರವಾಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಪಿಡಕಾಸ್ತು ಪ್ರಾಯೇಣಾಧಃಕಾಯ ಏವ, ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಮಧಃಪ್ರಸರಣಾತ್, “ರಸಾಯನೀನಾಂ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಾನ್ನೋರ್ಧ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ದೋಷಾಃ||” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೧೨) ಇತಿ ವಚನಾಚ್ಚ| ಕೇಚಿದಾಹುಃ– ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪ್ರಮೇಹೋ ನ ಭವತೀತಿ| ತಥಾಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ರಜಃಪ್ರಸೇಕಾನ್ನಾರೀಣಾಂ ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ವಿಶುಧ್ಯತಿ| ಸರ್ವಂ ಶರೀರಂ ದೋಷಾಶ್ಚ ನ ಪ್ರಮೇಹನ್ತ್ಯತಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ||” ಇತಿ| ಕಿನ್ತು ಸ್ತ್ರೀಷು ಪ್ರಮೇಹದರ್ಶನಾತ್, ಏತದ್ಧೇತುಬಲಾದನ್ಯರೋಗಾಸಮ್ಭವತ್ವಾಚ್ಚೈತತ್ ಪ್ರಾಯೋವಾದಮಾಶ್ರಿತ್ಯೋಕ್ತಮ್| ಮೇಹನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠಿತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ಪ್ರಮೇಹಿಣೋ ಯದಾ ಮೂತ್ರಮನಾವಿಲಮಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ವಿಶದಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ತದಾಽಽರೋಗ್ಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೧೨) ಇತಿ||೩೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿಡಕಾನಾಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಂಸೇ ಬಾಹುಮೂಲೇ, ಮರ್ಮಸು ಶಾರೀರೋಕ್ತೇಷು, ಸೋಪದ್ರವಾಃ ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚ ತೃಟ್ಕಾಸಾದಯಶ್ಚರಕೋಕ್ತಾಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ತೃಟ್ಕಾಸಮಾಂಸಸಙ್ಕೋಚಮೋಹಹಿಕ್ಕಾಮದಜ್ವರಾಃ| ವಿಸರ್ಪಮರ್ಮಸಂರೋಧಾಃ ಪಿಡಕಾನಾಮುಪದ್ರವಾಃ||” ಇತಿ| ಪಿಡಕಾಸ್ತು ಪ್ರಾಯೇಣಾಧಃಕಾಯ ಏವ ಭವನ್ತಿ, ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಮಧಃಪ್ರಕ್ರಮಣಾತ್ ‘ರಸಾಯನೀನಾಂ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಾತ್ ನೋರ್ಧ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ದೋಷಾ’ ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಕೇಚಿದಾಹುಃ– “ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪ್ರಮೇಹೋ ನ ಭವತಿ|” ಇತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ರಜಃಪ್ರಸೇಕಾನ್ನಾರೀಣಾಂ ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ವಿಶುದ್ಧ್ಯತಿ| ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶರೀರಂ ದೋಷಾಶ್ಚ ನ ಪ್ರಮೇಹನ್ತ್ಯತಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ||” ಇತಿ| ಕಿನ್ತು ಸ್ತ್ರೀಷು ಪ್ರಮೇಹಹೇತುದರ್ಶನಾದೇತದ್ಧೇತುನಾಽನ್ಯರೋಗಾಸಮ್ಭವಾಚ್ಚೈತತ್ಪ್ರಾಯೋವಾದಮಾಶ್ರಿತ್ಯೋಕ್ತಮ್| ಪ್ರಮೇಹನಿವೃತ್ತಿಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠಿತಂ, ತದ್ಯಥಾ– “ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ಯದಾ ಮೂತ್ರಮನಾವಿಲಮಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ವಿಶದಂ ಕಟು ತಿಕ್ತಂ ಚ ತದಾರೋಗ್ಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||” ಇತಿ| ಮೇಹರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋರ್ವ್ಯಕ್ತಿಮಾಚಷ್ಟೇ ವಾಗ್ಭಟಃ– “ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣಂ ರಕ್ತಂ ವಾ ಮೇಹಪ್ರಾಗ್ರೂಪವರ್ಜಿತಮ್| ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇನ್ನ ತಂ ಮೇಹಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ತು ತಂ ವಿದುಃ||” ಇತಿ||೩೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪ್ರಮೇಹಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪ್ರಮೇಹಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೩||