੩੩. ਪ੍ਰਮੇਹਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਚਨ੍ਦ੍ਰੋਦਯਪ੍ਰਣਯਪੀਵਰਦੁਗ੍ਧਸਿਨ੍ਧੁਪੂਰਭ੍ਰਮਂ ਵਹਤਿ ਯਦ੍ਗੁਣਕੀਰ੍ਤਿਗੁਚ੍ਛਃ| ਤੇਨ ਵ੍ਯਧਾਯਿ ਗੁਰੁਣਾ ਵਿਜਯੇਨ ਸ਼ਿਸ੍ਯਪ੍ਰੇਮ੍ਣਾਸ਼੍ਮਰੀਰੁਗਵਧੇਰ੍ਮਧੁਕੋਸਬਨ੍ਧਃ||੧|| ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਭਿਸਜਾ ਗੁਰੁਭਕ੍ਤਿਲੇਸ਼ਾਦਾਰਭ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਭਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਮੇਹਰੋਗਾਤ੍| ਸੂਕ੍ਤੀਰ੍ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਮਧੁਸ਼ੀਕਰਮੁਦ੍ਗਿਰਨ੍ਤੀਸ੍ਟੀਕਾਕਤਃ ਕਤਿਪਯਸ੍ਯ ਤਦੀਯਸ਼ੇਸਃ||੨|| ਅਸ਼੍ਮਰੀਰੋਗਾਨਨ੍ਤਰਂ ਬਸ੍ਤਿਵਿਕਤਿਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੇਹਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ– ਆਸ੍ਯਾਸੁਖਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ੍ਯਾ ਉਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਚੇਸ੍ਟੋਪਰਮਃ, ਤੇਨ ਕਤਂ ਸੁਖਮਾਸ੍ਯਾਸੁਖਮ੍; ਏਵਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਖਮਿਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਤੇਨਾਸਨਾਦਿਦੋਸਾਦਾਸ੍ਯਾਦੁਃਖਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦੁਃਖਂ ਵਾ ਨ ਪ੍ਰਮੇਹਹੇਤੁਃ| ਗੁਡਵੈਕਤਮਿਤਿ ਗੁਡਵਿਕਾਰਾਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਯਃ ਤਥਾ ਗੁਡਕਤਾਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਃ| ਪ੍ਰਮੇਹਹੇਤੁਃ ਕਫਕਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਨੁਕ੍ਤਹੇਤੁਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਸ ਸਾਧਾਰਣੋ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਮੇਹਸ੍ਯ; ਵਿਸ਼ੇਸਹੇਤੁਸ੍ਤੁ ਚਰਕੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ– ‘ਹਾਯਨਕੋਦ੍ਦਾਲਕ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਫਜਸ੍ਯ, ‘ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਲਲਵਣ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਜਸ੍ਯ, ‘ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯ’ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਾਤਜਸ੍ਯਾਭਿਹਿਤਃ| ਏਤੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਹੇਤੁਸਹਿਤੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਹੇਤੁਃ ਕਫਜਾਦਿਪ੍ਰਮੇਹਸ੍ਯ| ਕਿਞ੍ਚ ਕਫਜਨਿਦਾਨਮਪ੍ਯੇਤਦਾਸ੍ਯਾਸੁਖਾਦਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਸ਼੍ਮਰੀਰੋਗਾਨਨ੍ਤਰਂ ਬਸ੍ਤਿਵਿਕਤ੍ਯਧਿਕਾਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੇਹਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਆਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸਨਮਾਸ੍ਯਾ ਉਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਚੇਸ੍ਟੋਪਰਮਃ, ਤੇਨ ਕਤਂ ਸੁਖਮ੍, ਏਵਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਖਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਦਧੀਨੀਤਿ ਬਹੁਵਚਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਜਾਤੀਨਾਂ ਦਧ੍ਨਾਂ ਨਿਸੇਧਃ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੌਦਕਾਨੂਪਰਸਾਃ ਰਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਰਸਾਃ; ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਆਹਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੋਪਚਾਰਾਤ੍| ਕਾਨਿ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੌਦਕਾਨਿ? ਮਾਂਸਾਨਿ; ਤਤ੍ਰ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਃ ਛਾਗੋਰਭ੍ਰਮੇਦਃਪੁਚ੍ਛਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਔਦਕਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਕੂਰ੍ਮਾਦਯਃ, ਆਨੂਪਾਃ ਜਲਸਨ੍ਨਿਧਿਚਾਰਿਣੋ ਹਂਸਚਕ੍ਰਵਾਕਾਦਯਃ, ਏਵਂ ਮਾਂਸਾਨਿ; ਪਯਾਂਸਿ ਕ੍ਸੀਰਾਣਿ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਦਧਿਵਤ੍| ਪਾਨਂ ਨਵਾਭਿਵਸ੍ਟਜਲਪਾਨਮ੍| ਗੁਡਵੈਕਤਮਿਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਯੋ ਗੁਡਵਿਕਾਰਾ ਗੁਡਕਤਭਕ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਮੇਹਹੇਤੁਃ| ਕਫਕਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ ਆਹਾਰਾਚਾਰਾਦਿਕਂ ਕਫਕਾਰਿ; ਏਸ ਸਾਧਾਰਣੋ ਹੇਤੁਃ, ਪ੍ਰਮੇਹਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਹੇਤੁਸ੍ਤੁ ਚਰਕੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ– “ਹਾਯਨਕੋਦ੍ਦਾਲਕ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਫਜਸ੍ਯ, “ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਲਲਵਣ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਜਸ੍ਯ, “ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਾਤਜਸ੍ਯਾਭਿਹਿਤਃ||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਾਤਜਮੇਹਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਮੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਤ੍ਰ ਕਫਜਾ ਏਵ ਮੇਹਾ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚ ਆਦਾਵੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਾਨੇਵੇਤਿ ਮੇਦੋਮਾਂਸਸ਼ਰੀਰਜਕ੍ਲੇਦਾਨ੍| ਉਸ੍ਣੈਰਿਤਿ ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ| ਕ੍ਸੀਣੇਸੁ ਦੋਸੇਸ੍ਵਿਤਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨੈਵ ਕ੍ਸੀਣੇਸੁ, ਨ ਤੁ ਸਮਾਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕ੍ਸੀਣੇਸੁ; ਅਨੇਨ ਵਦ੍ਧੇ ਕਫੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾ ਯੋ ਵਾਯੁਰ੍ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਨਾ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਨੇਹਾਸਾਧ੍ਯਮੇਹਚਤੁਸ੍ਟਯਪ੍ਰਕਰਣੇ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤ ਇਤਿ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਾਨਾਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਯਾ ਵਾਤਮੇਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਵਿਹਿਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਾ| ਵਾਯੁਰ੍ਹਿ ਧਾਤੁਸ੍ਵਤਿਕਰ੍ਸਿਤੇਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਦੋਸੇਸ੍ਵਿਤਿ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇਸੁ, ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ ਬਹੁਵਚਨਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਵਕਸ੍ਯੇਤਿ ਬਸ੍ਤਿਮੁਖਂ ਨੀਤ੍ਵਾ| ਧਾਤੂਨਿਤਿ ਵਸਾਮਜ੍ਜੌਜੋਲਸੀਕਾਖ੍ਯਾਨ੍| ਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਕਫਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤੇਃ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਯਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਤਾ ਸਾਧ੍ਯਤਾਯਾ ਹੇਤੁਃ| ਤੇਨ “ਨ ਚ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣੋ ਦੂਸ੍ਯੋ ਨ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੧) ਇਤਿ ਚਰਕਵਚਨਂ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਤਾਰ੍ਥਂ ਨੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਜ੍ਵਰੇ ਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਦੋਸਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਤਾ| ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||” ਇਤਿ| ਵਿਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮੇਹਪ੍ਰਧਾਨਦੂਸ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤੇਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਪਰੀਤਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਹਿ ਮਧੁਰਾਦਿ ਮੇਦਸ੍ਕਰਂ, ਮੇਦੋਹਰਂ ਚ ਕਟੁਕਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਕਰਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵੈਸਮ੍ਯਮ੍; ਅਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵੋ ਹੇਤੁਃ, ਤੇਨਾਨ੍ਯੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗੇਪ੍ਯੁਭਯਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਭੇਸਜਵਿਧਿਰਵਿਰੋਧੀਤਿ| ਮਹਾਤ੍ਯਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਮਜ੍ਜਾਦਿਗਮ੍ਭੀਰਧਾਤ੍ਵਪਕਰ੍ਸਕਤ੍ਵੇਨ ਬਹੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਕਰਤ੍ਵਾਤ੍; ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਈਸ਼ਾਨਃ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਵਿਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਚ ਵਾਤਜਾਨਾਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ||੨-੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਾਤਮੇਹਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਅਤ੍ਰ ਕਫਜਾ ਏਵ ਮੇਹਾ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚਾਦਾਵੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਜਂ ਕ੍ਲੇਦਂ ਬਸ੍ਤਿਗਤਂ ਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਨ੍ ਮੇਹਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ| ਮੂਤ੍ਰਦੋਸਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਚਾਪਿ ਬਸ੍ਤੌ ਚੈਵ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ||” ਇਤਿ| ਉਸ੍ਣੈਰੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ, ਸਮੁਦੀਰ੍ਣਵੇਗਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਾਨੇਵ ਮੇਦੋਮਾਂਸਸ਼ਰੀਰਕ੍ਲੇਦਾਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਗਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨ੍ ਮੇਹਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਮੇਹਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਤਪ੍ਰਮੇਹਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਲੋ ਦੋਸੇਸੁ ਕ੍ਸੀਣੇਸੁ ਬਸ੍ਤੌ ਧਾਤੂਨਵਕਸ੍ਯ ਮੇਹਾਨ੍ ਵਾਤਜਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ| ਧਾਤੂਨ੍ ਵਸਾਮਜ੍ਜੌਜੋਲਸੀਕਾਖ੍ਯਾਨ੍; ਅਵਕਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਮੁਖਂ ਨੀਤ੍ਵਾ| ਮੇਹਾਨਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਕ੍ਰਮੇਣ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਾਤਜਾਨਾਂ ਦੂਸ੍ਯਵਰ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਦੋਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਦੂਸ੍ਯਾਣਿ ਰਸਮਾਂਸਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਸ਼ੁਕ੍ਰਲਸੀਕੌਜਾਂਸਿ; ਦੋਸਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ, ਏਸਾਂ ਦੂਸ੍ਯਵਰ੍ਗਾਣਾਂ ਚ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਦਿਭਿਃ ਸਮੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਅਤ ਏਵ ਕਫਜਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾਃ ਦਸ਼ ਸਾਧ੍ਯਾਃ; ਪ੍ਰਮੇਹੇਨ ਵਿਨਾ ਅਨ੍ਯੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਹੇਤੁਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਜ੍ਵਰੇ ਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਦੋਸਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਤਾ| ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯਤ੍ਵਹੇਤਵਃ||” ਇਤਿ| ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਦੋਸਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਦੂਸ੍ਯਾਣਿ ਰਸਮਾਂਸਾਦੀਨਿ; ਸ਼ੀਤਮਧੁਰਾਦਿਕਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪਿਤ੍ਤਹਨ੍ਤ੍ਰੀ, ਸਾ ਰਸਮਾਂਸਮੇਦੋਜਨਯਿਤ੍ਰੀ; ਏਤੇਨ ਵਿਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਟ੍ ਪਿਤ੍ਤਜਾ ਯਾਪ੍ਯਾਃ| ਮਜ੍ਜਾਦਿਗਮ੍ਭੀਰਧਾਤ੍ਵਕਰ੍ਸਕਤ੍ਵੇਨ ਬਹੁਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਪਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਾਤਜਚਤੁਸ੍ਟਯਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਮਹਾਤ੍ਯਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇ ਕਫੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾ ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਾਨਾਦ੍ ਵਾਤਚਤੁਸ੍ਟਯਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍– “ਯਾ ਵਾਤਮੇਹਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਵਿਹਿਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਾ| ਵਾਯੁਰ੍ਹਿ ਮੇਹੇਸ੍ਵਤਿਕਰ੍ਸਿਤੇਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ||” ਇਤਿ||੨-੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਰ੍ਵਮੇਹਾਨਾਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਾਹ– ਕਫ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਵਸਾ ਮਾਂਸਸ੍ਨੇਹਃ, ਸਰ੍ਵਦੇਹਸ੍ਨੇਹ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਲਸੀਕਾ ਉਦਕਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਯਥਾਹ ਚਰਕਃ– “ਯਤ੍ਤੁ ਮਾਂਸਤ੍ਵਗਨ੍ਤਰੇ ਉਦਕਂ ਤਲ੍ਲਸੀਕਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਤੇ|” (ਚ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਰਸੌਜ ਇਤਿ ਰਸਸ਼੍ਚ ਓਜਸ਼੍ਚ ਇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਓਜਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਪਰਿਮਿਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੂਪਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਸ੍ਯੌਜਸੋਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਃ ਪਰਿਮਾਣਮ੍|” (ਚ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੭) ਇਤਿ; ਨਤ੍ਵਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ, ਤਸ੍ਯ ਭ੍ਰਂਸ਼ੇਨ ਮਰਣਾਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਨਨੁ, ਰਸ ਏਵੌਜੋ ਰਸੌਜ ਇਤਿ ਕੁਤੋ ਨ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ? ਰਸੋਪ੍ਯੋਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਪਚਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰ੍ਯਦਨ੍ਨਂ ਕੋਸ੍ਠਮਾਗਤਮ੍| ਮਲੀਭਵਤਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਲ੍ਪਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦੋਜਸੇ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ; ਓਜਸੇ ਇਤਿ ਰਸਾਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨੈਵਮ੍, ਓਜਸੋ ਹਿ ਮਧੁਮੇਹੇ ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਓਜਃਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਦਾਨਵੈਫਲ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਬਹੂਨਿ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮੇਦੋਮਾਂਸਸ਼ਰੀਰਜਕ੍ਲੇਦਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਮੇਹੇਸ੍ਵਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪਥਗਭਿਧਾਨਮ੍| ਮਜ੍ਜਾਦਯਸ੍ਤੁ ਮੇਹਵਿਸ਼ੇਸੇ ਦੂਸ੍ਯਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– ਲਸੀਕਾਵਸਾਮਜ੍ਜੌਜਾਂਸਿ ਵਾਤਿਕੇ, ਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ, ਨ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ| ਈਸ਼ਾਨਃ ਪੁਨਰਾਹ– ਰਸਰਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਿ ਸਰ੍ਵਮੇਹੇਸੁ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਦੁਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਤ੍ਵਵਸ਼੍ਯਮਿਤਿ| ਕਿਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਮੇਹਾਨਾਮੇਵ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਕਲਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਿਤ੍ਵਂ ਚ ‘ਕਫਃ ਸਪਿਤ੍ਤਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਪਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ| ਮੇਦੋਮਾਂਸਾਦੀਨਿ ਤੁ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਦੂਸ੍ਯੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਯਤਸ਼੍ਚਰਕੇਪਿ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸਕਲਮੇਹਵਾਚਕਮਧੁਮੇਹਕਥਨੇ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪੋਭਿਹਿਤਃ| ਤਥਾਹਿ– “ਸਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਯ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਾਕਤਿਂ ਗਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਪ੍ਯਾਹ– “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਮੇਦੋਭਿਰਨ੍ਵਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਮੇਹਾਨ੍ ਜਨਯਤਿ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਮੇਹਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਧੁਮੇਹੇਨ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਨਿਰਾਸਾਯਾਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵ ਮੇਹਾ ਇਤਿ||੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਦੂਸ੍ਯਵਰ੍ਗਮਾਹ– ਕਫ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮੇਹਾਨਾਮਯਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ– ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ, ਅਸ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਮ੍, ਅਮ੍ਬੁ ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਲੇਦਃ, ਵਸਾ ਮਾਂਸਸ੍ਨੇਹਃ, ਲਸੀਕਾ ਉਦਕਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਯਤ੍ਤੁ ਮਾਂਸਤ੍ਵਗਨ੍ਤਰੇ ਉਦਕਂ, ਤਲ੍ਲਸੀਕਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਲਭ੍ਯਤੇ|” ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ– “ਤੇਜੋਭੂਤਃ ਪਰਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ ਸ ਰਕ੍ਤਰਸ ਉਚ੍ਯਤੇ| ‘ਲਸੀਕਾ’ ਨਾਮ ਲਭਤੇ ਸਾਮਗਨ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਿਤਃ||” ਇਤਿ| ਰਸਸ਼੍ਚ ਓਜਸ਼੍ਚ ਰਸੌਜ ਇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਓਜਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਪਰਿਮਿਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੂਪਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੂਪਸ੍ਯੌਜਸੋਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਃ ਪਰਿਮਾਣਮ੍|” ਇਤਿ| ਨ ਤ੍ਵਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦੁਕਮ੍, ਤਸ੍ਯ ਭ੍ਰਂਸ਼ੇਨ ਨਿਯਤਂ ਮਰਣਮਿਤਿ| ਕਫਾਦੀਨਾਂ ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤ੍ਯੇਨ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਮੇਹਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਧੁਮੇਹੇਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਨਿਰਾਸਾਯਾਵਧਾਰਣਮਾਹ– ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵ ਮੇਹਾ ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਦੂਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਉਕ੍ਤਃ– “ ਵਸਾ ਮਾਂਸਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਮੇਦੋ ਮਜ੍ਜਾ ਲਸੀਕੌਜਃ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਦੂਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||” ਇਤਿ||੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਦਨ੍ਤਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਯਨਤਾਲੁਕਰ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– ‘ਤਾਲੁਗਲਜਿਹ੍ਵਾਦਨ੍ਤੇਸੁ ਮਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ|’ (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਮਲਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮੇਦੋਦੋਸਾਤ੍| ਚਿਕ੍ਕਣਤਾ ਦੇਹੇ ਮੇਦਃਕਫਦੁਸ੍ਟੇਃ| ਅਤ੍ਰ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਕੇਸ਼ਜਟਿਲੀਭਾਵਨਖਾਤਿਵਦ੍ਧੀ ਬੋਧ੍ਯੇ| ਏਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਨਿਯਤਮੇਵ, ਯੇਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ, ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਪਿ ਕਫਮੇਦੋਦੁਸ੍ਟਿਃ ਨੈਵਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਕ੍ਸਮਾ||੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਦਨ੍ਤਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤਾਲ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਤਾਲੁਗਲਜਿਹ੍ਵਾਦਨ੍ਤੇਸੁ ਮਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਸ੍ਥਾ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਮਲਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮੇਦੋਦੋਸਾਤ੍| ਹਸ੍ਤਪਾਦਯੋਃ ਸਨ੍ਤਾਪਃ, ਚਿਕ੍ਕਣਤਾ ਦੇਹੇ ਮੇਦਃਕਫਦੁਸ੍ਟੇਃ| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਸ੍ਯਂ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾ, ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਕੇਸ਼ਜਟਿਲੀਭਾਵਨਖਵਦ੍ਧੀ ਬੋਧ੍ਯੇ| ਏਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਕਫਮੇਦੋਦੁਸ੍ਟਿਰੇਵਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਕ੍ਸਮਾ||੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭੂਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਭੂਤਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਦੂਸ੍ਯਦ੍ਰਵਧਾਤੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਆਵਿਲਤ੍ਵਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍| ਨਨੁ, ਕਥਂ ਕਫੇਨ ਦਸ਼, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਡਿਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ? ਯਤਃ ਕਾਰਣਭੇਦਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਭੇਦ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ– ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਤਤ੍ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਣਾਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਕਤਾਤ੍ ਸਂਯੋਗਭੇਦਾਦ੍ਭੇਦੋ ਮੇਹੇਸੁ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ– ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸ਼੍ਵੇਤਕਸ੍ਣਪੀਤਲੋਹਿਤਸ਼੍ਯਾਵਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗਭੇਦਾਦਨੇਕਪਿਙ੍ਗਲਪਾਟਲਾਦਿਭੇਦਾਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਯਥਾ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਕਤੇਨ ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਪਿਲਾਦਿਨਾਨਾਵਰ੍ਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੇਵਂ ਦੋਸਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਾਨ੍ਮੇਹਾਨਾਂ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਸਂਯੋਗਭੇਦਪ੍ਰਤੀਤਿਃ ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਮੂਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਣਾਦਿਭੇਦਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਕਾਰਣਾਨਾਂ ਸਮਾਨਾਨਾਂ ਭੇਦਃ ਕਲ੍ਪਨੀਯਃ, ਯਥਾ– ਮਦਾਦਿਕਾਰਣਕਲਾਪਸ੍ਯਾਭੇਦੇਪਿ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਾਦਿਸਂਯੋਗਭੇਦਾਦੁਦਞ੍ਚਨਾਦਿਪ੍ਰਪਞ੍ਚਭੇਦਃ| ਨਨੁ, ਉਦਞ੍ਚਨਾਦੌ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਾਦਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨਭੇਦਾਤ੍ ਸਂਯੋਗਭੇਦਃ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਕਃ ਸਂਯੋਗਭੇਦਹੇਤੁਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਤਤ੍ਤਦਾਹਾਰਾਦਿਕਮਦਸ੍ਟਂ ਚ ਭਵਤੀਤ੍ਯਦੋਸਃ||੬||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭੂਤਮੂਤ੍ਰਂ ਦੂਸ੍ਯਦ੍ਰਵਧਾਤੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍, ਆਵਿਲਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍| ਨਨੁ, ਕਥਂ ਕਫੇਨ ਦਸ਼, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਟ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ? ਯਤਃ ਕਾਰਣਭੇਦਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਭੇਦ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ– ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਯੋਰਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਤਤ੍ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸਤਃ, ਤੇਸਾਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਣਾਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਕਤਾਤ੍ ਸਂਯੋਗਭੇਦਾਤ੍ ਮੇਹੇਸੁ ਭੇਦੋ ਭਵਤਿ| ਦਸ਼ ਸਟ੍ ਚਤ੍ਵਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ| ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯਃ, ਦੂਸ੍ਯਾ ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਦਿਕਾਃ, ਯਥਾ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਸ਼੍ਵੇਤਪੀਤਕਸ੍ਣਲੋਹਿਤਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗਭੇਦਾਤ੍ ਅਨੇਕਪਿਙ੍ਗਲਾਦਿਭੇਦੋ ਜਾਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਯਥਾ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਕਤੇਨ ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਪਿਲਾਦਿਨਾਨਾਵਰ੍ਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੇਵਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਯੋਗਾਨ੍ਮੇਹਾਨਾਂ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍|” ਇਤਿ| ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਣਾਦਿਭੇਦਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਕਾਰਣਾਨਾਂ ਸਮਾਨਾਨਾਂ ਭੇਦਃ ਕਲ੍ਪਨੀਯਃ, ਯਥਾ ਮਤ੍ਪਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਮਦਾਦਿਕਾਰਣਕਲਾਪਸ੍ਯਾਭੇਦੇਪਿ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਾਦਿਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਘਟਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਪਞ੍ਚਭੇਦਃ||੬||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਤ੍ਰ ਕਫਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼ੀਤਮੂਰ੍ਤਪਿਚ੍ਛਿਲਾਚ੍ਛਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਮਧੁਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਸਾਦਮਨ੍ਦੇਸੁ ਗੁਣੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗੁਣਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦੁਦਕਮੇਹਾਦਯੋ ਦਸ਼ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ– ਅਚ੍ਛਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਸਾਦਸ੍ਤੁ ਏਕ ਏਵ ਗੁਣੋ ਗਣਨੀਯਃ, ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਹਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵੇਕਦੇਸ਼ੇਨ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ| ਏਤੈਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵੇਤਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਯੋਗਾਦ੍ਦਸ਼ ਮੇਹਾ ਨ ਤੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ, “ਯੇਨ ਗੁਣੇਨੈਕੇਨਾਨੇਕੇਨ ਵਾ ਭੂਯਸ੍ਤਰਮੁਪਸਜ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਸਮਾਖ੍ਯਂ ਗੌਣਂ ਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ|” (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ ਚਰਕਵਚਨਾਤ੍| ਨਚ ਯਥਾ ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਦਸ਼ ਮੇਹਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਤਥਾ ਸਂਸਰ੍ਗਵਿਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰੇਣਾਪਰਾਨਪਿ ਕੁਤੋ ਨ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਂ, ਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯਾਪਰ੍ਯਨੁਯੋਜ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਦਸ੍ਟਕਲ੍ਪਨਾਯਾਸ਼੍ਚਾਨਰ੍ਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਵੇਤਾਚ੍ਛਸ਼ੀਤੈਰ੍ਗੁਣੈਰੁਦਕਮੇਹਃ; ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਾਭ੍ਯਾਮਿਕ੍ਸੁਮੇਹਃ; ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਪਿਚ੍ਛਿਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਹਃ; ਅਚ੍ਛੇਨ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਰਾਗਿਣਾ ਸੁਰਾਮੇਹਃ; ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਨ ਪਿਸ੍ਟਮੇਹਃ, ਅਤ੍ਰ ਪਿਸ੍ਟਵਦਿਤ੍ਯਾਲੇਪਨਪਿਸ੍ਟਵਤ੍; ਸ਼੍ਵੇਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹਃ; ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤੁਲ੍ਯਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵੇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰਂ; ਵਾਸ੍ਤਵਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰਤ੍ਵੇ ਤੁ ਕਫਜਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ; ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਗੁਣਕਤਂ ਸਾਦਸ਼੍ਯਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵੇਤਿ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗੁਣਾਨਾਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸਮਵਾਯਾਤ੍ ਮੂਤ੍ਰੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਾਹ; ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੂਰ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਿਕਤਾਮੇਹਃ, ਅਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਤਾਣੂਨਿਤਿ ਮੂਰ੍ਤਾਨ੍ ਕਠਿਨਾਨ੍, ਅਣੂਨ੍ ਅਲ੍ਪਾਨ੍; ਮਲਾਨਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਦੋਸਾਣਾਮਵਯਵਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍, ਜਾਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਬਹੁਵਚਨਮਿਤਿ ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਮਲੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍ ਕਫਃ; ਗੁਰੁਮਧੁਰਸ਼ੀਤੈਃ ਸ਼ੀਤਮੇਹਃ; ਮਨ੍ਦਮੂਰ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ਮੇਹਃ; ਪਿਚ੍ਛਿਲੇਨ ਲਾਲਾਮੇਹਃ| ਚਰਕੇ ਸੁਰਾਮੇਹਸ੍ਥਾਨੇ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਸਾਦਮੇਹਃ ਪਠਿਤਃ, ਤਥਾ ਪਿਸ੍ਟਮੇਹਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ, ਤੇਨੈਵ ਸ਼ੀਤਮੇਹਲਾਲਾਮੇਹੌ ਪਠਿਤੌ, ਪਿਤ੍ਤਜਸ਼੍ਚ ਕਾਲਮੇਹਃ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤੁ ਚਰਕੋਕ੍ਤਸ਼ੀਤਮੇਹਲਾਲਾਮੇਹਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨੇ ਫੇਨਮੇਹਲਵਣਮੇਹੌ, ਕਾਲਮੇਹਸ੍ਥਾਨੇ ਚਾਮ੍ਲਮੇਹਂ ਪਠਿਤਵਾਨ੍| ਸਾਮਞ੍ਜਸ੍ਯਂ ਚਾਤ੍ਰ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਪਰਸ੍ਪਰਲਕ੍ਸਣਸਂਵਾਦਾਭਾਵਾਤ੍. ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਦ੍ਵੈਧਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍||੭-੧੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਤ੍ਰ ਕਫਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵੇਤਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਮਧੁਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਸਾਦਮਨ੍ਦੇਸੁ ਗੁਣੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗਣਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਉਦਕਮੇਹਾਦਯੋ ਦਸ਼ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਾਨ੍ ਕਫਜਾਨਾਹ– ਤਤ੍ਰਾਦਾਵੁਦਕਮੇਹਮਾਹ– ਅਚ੍ਛਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਵਿਲਂ ਘਨਮ੍| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍| ਇਕ੍ਸੁਮੇਹਮਾਹ– ਇਕ੍ਸੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਹਮਾਹ– ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੀਭਵੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪਾਤ੍ਰੇ ਸ੍ਥਾਪਿਤਮ੍| ਸੁਰਾਮੇਹਮਾਹ– ਉਪਰਿ ਅਚ੍ਛਮ੍ ਅਧੋ ਘਨਮ੍| ਪਿਸ੍ਟਮੇਹਮਾਹ– ਸਂਹਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਣ੍ਡੁਲਾਦਿਕਤਾਲੇਪਨਪਿਸ੍ਟਵਤ੍| ਸਂਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਰੋਮਾਞ੍ਚਿਤਸ਼ਰੀਰਃ| ਪਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼੍ਵੇਤਤ੍ਵਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ਼੍ਵੇਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹਮਾਹ– ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ; ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਭਮਿਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਦਸ਼ਂ, ਨ ਤੁ ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ, ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ| ਸਿਕਤਾਮੇਹਮਾਹ– ਮੂਰ੍ਤਾਣੂਨਿਤਿ| ਕਠਿਨਾਨਲ੍ਪਾਨ੍| ਮਲਾਨਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਦੋਸਾਵਯਵਬਹੁਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਮਲੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍ ਕਫਃ, ਸਿਕਤਾ ਵਾਲੁਕਾ| ਸ਼ੀਤਮੇਹਮਾਹ– ਸ਼ੀਤਮੇਹੀਤਿ| ਅਤਿਸ਼ੀਤਲਮ੍| ਸ਼ਨੈਰ੍ਮੇਹਮਾਹ– ਮਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੈਵੋਚ੍ਯਤੇ, ਮਧੁਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਮਨ੍ਦੇਨ ਵੇਗੇਨ ਸ਼ਨੈਃ ਪ੍ਰਮੇਹਤਿ| ਲਾਲਾਪ੍ਰਮੇਹਮਾਹ– ਲਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂ ਦਸ਼ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ| ਏਤੇ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਯੋਗਗੁਣਾਤ੍ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਲਭਨ੍ਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਸ਼ੀਤਾਚ੍ਛਸ਼ੀਤੈਰੁਦਕਪ੍ਰਮੇਹਃ ਸ੍ਯਾਦਿਕ੍ਸੁਵਾਲੀ ਮਧੁਰਾਚ੍ਛਸ਼ੀਤਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਟਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਗੁਣਾਤ੍ਸੁਰਾਖ੍ਯੋ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਿਕਤਾਪ੍ਰਮੇਹਃ| ਮਨ੍ਦੇਨ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ਨੈਃ ਪ੍ਰਮੇਹੋ ਗੁਰੋਰ੍ਵਿਦਗ੍ਧਾਲ੍ਲਵਣਪ੍ਰਮੇਹਃ| ਪਿਸ੍ਟਪ੍ਰਮੇਹਃ ਖਲੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਭਾਗਾਤ੍ਸਮਸ੍ਤਸਾਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਤੁ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮੇਹਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਫੇਨਮੇਹੋ ਗੁਰੁਸ਼ੁਕ੍ਰਯੋਗਾਤ੍| ਇਤ੍ਯੇਭਿਰਂਸ਼ੈਃ ਕਫਦੋਸਜਾਤੈਰ੍ਨਣਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਦਸ਼ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਔਤ੍ਕਟ੍ਯਤੋਯਂ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਏਸੁ ਸਂਸਰ੍ਗਭਾਵੋ ਗੁਣਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨੀਲਹਰਿਦ੍ਰਾਮ੍ਲਕ੍ਸਾਰਮਾਞ੍ਜਿਸ੍ਠਸ਼ੋਣਿਤੈਃ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮੇਹਂ ਮਰੁਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਲਵਣੇਨ ਹਿ| ਮੇਦੋਯੁਕ੍ਤੋ ਵਸਾਯੁਕ੍ਤੋ ਵਸਾਮੇਹਕਰਸ੍ਤੁ ਸਃ| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮੇਹੇ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਗੁਣਾਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਹਸ੍ਤਿਮੇਹਤਃ||” ਇਤਿ||੭-੧੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਸਡ੍ਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਗੁਣੈਃ ਕ੍ਸਾਰਨੀਲਕਾਲਪੀਤਲੋਹਿਤਵਿਸ੍ਰੈਰ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਕ੍ਸਾਰਮੇਹਾਦਯਃ ਸਟ੍, ਤਾਨ੍ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਗਨ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਲਾਭਮਿਤਿ ਚਾਸਪਕ੍ਸਪ੍ਰਭਂ, ਚਾਸਃ ‘ਸ੍ਵਰ੍ਣਚੂਡ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਖ੍ਯਾਤਃ; ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ‘ਟਾਕ੍ਸਨਾ ਚਾਸਃ’ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ, ਤਤ੍ਪਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਨੀਲੋ ਭਵਤਿ| ਦਹਦਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ‘ਦਹਨ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਦਾਹਮਨੁਭਵਨ੍ ਪੁਰੁਸਃ||੧੩-੧੪||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨਾਹ– ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਾਰਪ੍ਰਮੇਹਮਾਹ– ਗਨ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਨ੍ਧਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸਾਰਤੋਯਵਤ੍ ਕ੍ਸਾਰਮੇਹੇਨ| ਨੀਲਮੇਹਮਾਹ– ਨੀਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਲਾਭਂ ਚਾਸਪਕ੍ਸਪ੍ਰਤਿਮਂ, ਚਾਸਃ ਪਕ੍ਸਿਵਿਸ਼ੇਸਃ, ‘ਸੁਵਰ੍ਣਚੂਡ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਕਾਲਮੇਹਮਾਹ– ਕਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਹਰਿਦ੍ਰਾਮੇਹਮਾਹ– ਹਾਰਿਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਹਦਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ‘ਦਹਨ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਦਾਹਮਨੁਭਵਨ੍ ‘ਪੁਰੁਸਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਾਞ੍ਜਿਸ੍ਠਮੇਹਮਾਹ– ਵਿਸ੍ਰਂ ਵਿਸ੍ਰਗਨ੍ਧਿ| ਰਕ੍ਤਮੇਹਮਾਹ– ਵਿਸ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਏਵਂ ਸਟ੍ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੧੩-੧੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤੇਨ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਸਾਮਜ੍ਜੌਜੋਲਸੀਕਾਭਿਰ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਸਾਮੇਹਾਦਯਃ; ਤਾਨਾਹ– ਵਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਵਸਾਮੇਹਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮੇਹਨਾਮ੍ਨਾ, ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮੇਹਸ਼੍ਚਰਕੇ ਮਧੁਮੇਹਨਾਮ੍ਨਾ ਪਠਿਤਃ||੧੫-੧੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਵਾਤਜਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵਸਾਮੇਹਮਾਹ– ਵਸਾ ਮਾਂਸਸ੍ਨੇਹਃ, ਵਸਾਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਸਾਮਿਲਿਤਂ, ਵਸਾਭਂ ਵਸਾਤੁਲ੍ਯਂ, ਮੁਹੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍| ਮਜ੍ਜਮੇਹਮਾਹ– ਮਜ੍ਜਾਭਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਯਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮੇਹਨਾਮ੍ਨਾ ਪਠਿਤਃ, ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮੇਹਮਾਹ– ਕਸਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਹਸ੍ਤਿਮੇਹਮਾਹ– ਹਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜਸ੍ਰਮਨਵਰਤਂ, ਵੇਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਂ ਵੇਗਰਹਿਤਂ, ਸਲਸੀਕਂ ਲਸੀਕਯਾ ਸਹ, ਵਿਬਦ੍ਧਂ ਪਿਣ੍ਡੀਭੂਤਮਿਵ||੧੫-੧੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਦਾਨੀਂ ਕਫਜਾਦਿਮੇਹਾਨਾਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਜ੍ਞਾਪਯਿਤੁਂ ਭੇਦੇਨੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਅਵਿਪਾਕੋਰੁਚਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਜੇ ਕਾਸ ਆਰ੍ਦ੍ਰਃ, ਵਾਤਜੇ ਸ਼ੁਸ੍ਕਃ| ਤੋਦਃ ਸਂਸਰ੍ਗਿਵਾਤਜਨ੍ਯਃ, ਮੇਹਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਮੁਸ੍ਕਾਵਦਰਣਂ ਪਾਕੇਨ| ਅਮ੍ਲਿਕਾ ਅਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਃ| ਲੋਲਤਾ ਸਰ੍ਵਰਸਭਕ੍ਸਣੇਚ੍ਛਾ, ਇਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ ਵਾਤਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਂ ‘ਗਦ੍ਧਿਃ ਸਰ੍ਵਰਸਾਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੧੮-੨੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਦਾਨੀਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਅਵਿਪਾਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਜੇ ਕਾਸ ਆਰ੍ਦ੍ਰਃ, ਵਾਤਜੇ ਸ਼ੁਸ੍ਕਃ, ਸਪੀਨਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਯੁਕ੍ਤਃ, ਏਤੇ ਕਫਜਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਜਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਬਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਿਃ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ, ਮੇਹਨਂ ਮੇਢ੍ਰਂ, ਸ਼ੂਲਂ ਤੋਦਃ ਸਂਸਰ੍ਗਿਵਾਤਜਨ੍ਯਃ, ਮੇਹਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਮੁਸ੍ਕਾਵਦਰਣਂ ਪਾਕੇਨ, ਅਮ੍ਲਿਕਾ ਅਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਃ, ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ ਭਿਨ੍ਨਪੁਰੀਸਤਾ| ਵਾਤਜਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਵਾਤਜਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲੋਲਤਾ ਸਰ੍ਵਰਸਭਕ੍ਸਣੇਚ੍ਛਾ, ਅਯਂ ਚ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਰੋਗਸ੍ਯ, ਅਥਵਾ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਯਥਾ ਵਾਤਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਂ ‘ਗਦ੍ਧਿਃ ਸਰ੍ਵਰਸਾਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਸ਼ੂਲਂ ਬਸ੍ਤਿਮੇਹਨਯੋਰੇਵ, ਕਾਸੋਤ੍ਰ ਸ਼ੁਸ੍ਕਃ||੧੮-੨੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਯਥੋਕ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵਾਵਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਕ੍ਤੈਰਵਿਪਾਕਾਦਿਭਿਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ– ਕਫਜੇ ਆਲਸ੍ਯਾਸ੍ਯੋਪਦੇਹਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਕਫਪ੍ਰਸੇਕਮਕ੍ਸਿਕੋਪਸਰ੍ਪਣਾਦਿਕਂ, ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਦਿਕਮ੍| ਅਤਿਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਮਿਤਿ ਅਤਿਸ਼ਯਂ ਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਿਡਕਾਪੀਡਿਤਮਿਤਿ ਸ਼ਰਾਵਿਕਾਦਿਪਿਡਕਾਪੀਡਿਤਮ੍| ਗਾਢਃ ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਿਡਕਾ ਅਪ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਨਾਭਿਮਤਾਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਤਸ੍ਣਾਤੀਸਾਰਜ੍ਵਰਦਾਹਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਃ ਪੂਤਿਮਾਂਸਪਿਡਕਾਲਜੀਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਯਃ|” (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਪਿਡਕਾਨਾਂ ਪਥਗੁਤ੍ਪਾਦਸੂਚਨਾਰ੍ਥਂ ਪਥਕ੍ਕਰਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਮਪ੍ਯੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਮੇਦਸਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਸਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਮੇਹਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਯੇ ਵਾਤਕਤਾਸ਼੍ਚ ਮੇਹਾਃ| ਸਾਧ੍ਯਾ ਨ ਤੇ, ਪਿਤ੍ਤਕਤਾਸ੍ਤੁ ਯਾਪ੍ਯਾਃ, ਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਮੇਦੋ ਯਦਿ ਨ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ– ਯੇ ਕਫਜਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਸਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਃ ਸਨ੍ਤੋਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਪਿਤ੍ਤਕਤਾਸ੍ਤੁ ਯਾਪ੍ਯਾ ਯੇ ਤੇ ਸਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾ ਏਵ ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਃ| ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਮੇਵ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਨੁਵਤ੍ਤੌ ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰਾਸਕਲਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਵਯੇ ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਸਕਲਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਵਯੇ ਸਤੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਕ੍ਰਮੇਣ| ਤੇਨ ਨਿਜਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਤਾ ਯੇ ਵਾਤਜਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੇਹਾਸ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰਹਿਤਾ ਅਪਿ ਨਹਿ ਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਯੇ ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਧਾਤ੍ਵਪਕਰ੍ਸਣਾਦ੍ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇਨ ਵਾਤਜਾਸ੍ਤੇ ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਯਾਪ੍ਯਾ ਵਾ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍– “ਯਾ ਵਾਤਮੇਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਵਿਹਿਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਾ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਕ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵੈਰਪਾਕਾਦਿਭਿਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤੈਃ– “ਆਲਸ੍ਯਾਸ੍ਯੋਪਦੇਹਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਕਫਪ੍ਰਸੇਕਮਕ੍ਸਿਕੋਪਸਰ੍ਪਣਾਦਿਭਿਃ ਯੁਕ੍ਤਮਤਿਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਮਤਿਸ਼ਯਂ ਧਾਤੁਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਮ੍|” ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪਿਡਕਾਪੀਡਿਤਂ ਸ਼ਰਾਵਿਕਾਦਿਪਿਡਕਾਪੀਡਿਤਂ, ਗਾਢਂ ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਤ੍||੨੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਯਾਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਜਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਸੋਰਤਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਮੂਤ੍ਰਮੇਦਃਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਮਤਿਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਮਧੁਮੇਹਿਨੋ ਜਾਤੋ ਯਃ ਪ੍ਰਮੇਹੀ ਸ ਚਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤੀਤਿ| ਬੀਜਦੋਸਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਮੇਹਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਦੁਸ੍ਟਬੀਜਜਾਤਪ੍ਰਮੇਹਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਮੇਹਮਾਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਯਦਿ ਤੁ ਵਾਤਿਕ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤੋ ਵਾ ਮੇਹੋ ਮਧੁਮੇਹ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਚੇਤਰਪ੍ਰਮੇਹਯੁਕ੍ਤਮਾਤਪਿਤਜਨਿਤਪ੍ਰਮੇਹਿਣੋ ਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਕਿਞ੍ਚ ਮਧੁਮੇਹਿਨਾ ਜਨਿਤਸ੍ਯ ਮਧੁਮੇਹਿਤ੍ਵਮੇਵ ਕਾਰਣਾਨੁਰੂਪਤਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤਸ਼੍ਚ ਮਧੁਮੇਹੀ ਮਧੁਮੇਹਿਨਾ ਵਾ ਜਾਤੋ ਨ ਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਮੁਚਿਤਂ; ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ ਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਮਧੁਮੇਹਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦੇਵ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮੇਹਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ– “ ਗੁਲ੍ਮੀ ਚ ਮਧੁਮੇਹੀ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੀ ਚ ਯੋ ਨਰਃ| ਅਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯਾਤ੍|” (ਚ. ਇ. ਅ. ੯) ਇਤਿ| ਯਦਿ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਮਧੁਮੇਹੋਭੀਸ੍ਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਨ ਕਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਤ ਏਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ “ਉਪੇਕ੍ਸਯਾਸ੍ਯ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਿਡਕਾ ਮਧੁਮੇਹਿਕਾਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਾ ਮਧੁਮੇਹਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਏਵ “ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਯਾਃ ਪਿਡਕਾ ਮਯੋਕ੍ਤਾਃ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੬) ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਮੇਹਿਮਾਤ੍ਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਤਯਾ ਅਨੂਦ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਸਂਯੋਜਿਤਾਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਾਵਿਨੀਂ ਮਧੁਮੇਹਤਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਮੇਹਾ ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਵਾਗ੍ਭਟੇ– “ਮਧੁਰਂ ਯਚ੍ਚ ਮੇਹੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਧ੍ਵਿਵ ਮੇਹਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਮਧੁਮੇਹਾਖ੍ਯਾ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਨੋਰਤਃ||” (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੦) ਇਤਿ| ਗਦਾਧਰੇਣ ਤੁ ਪਿਡਕਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨੈਵ ਮਧੁਮੇਹਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਯਤਸ਼੍ਚਰਕੇ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਮਧੁਮੇਹਮਭਿਧਾਯ ਪਿਡਕਾ ਉਕ੍ਤਾ ਇਤਿ| ਤਨ੍ਨ ਮਨੋਹਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਮੇਹਮਾਤ੍ਰਾਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਯਦਿ ਤੁ ਮਧੁਮੇਹ ਏਵਾਭੀਸ੍ਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ “ਉਪੇਕ੍ਸਯਾਸ੍ਯ ਜਾਯਨ੍ਤੇ” ਇਤਿ ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਭਿਧਾਨਮਨੁਪਪਨ੍ਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪਿਡਕਾਨਾਂ ਚ ਮਧੁਮੇਹਭਵਾਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਦੇਸ਼ੋ ਵ੍ਯਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਕੁਲਜਮੇਹਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਪਰੇਸਾਮਪਿ ਕੁਲਜਾਨਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਯੇ ਚਾਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਦਿਤਿ ਕੁਸ੍ਠਾਦਯਃ| ਕੁਲਜਾ ਇਤਿ ਪਿਤਪਿਤਾਮਹਾਦਿਸਮ੍ਭੂਤਾਃ| ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਮੇਹਿਪਿਤਪਿਤਾਮਹਮਾਤਾਮਹਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਮੇਹਮਸਾਧ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਨੁ, ਯਸ੍ਯ ਪਿਤਾਮਹਃ ਪ੍ਰਮੇਹੀ ਤਸ੍ਯ ਪਿਤਾਪਿ ਪ੍ਰਮੇਹੀ, ਪ੍ਰਮੇਹਿਜਾਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾਚ ਸਤਿ “ਜਾਤਃ ਪ੍ਰਮੇਹੀ ਮਧੁਮੇਹਿਨੋ ਵਾ ਨ ਸਾਧ੍ਯ ਉਕ੍ਤਃ ਸ ਹਿ ਬੀਜਦੋਸਾਤ੍|” ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਗਤਾਰ੍ਥਮ੍| ਨੈਵਂ, ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣੋ ਜਾਤ ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਤਾ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਪ੍ਰਮੇਹੀ ਭਵਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕਾਲਵਸ਼ੇਨ ਦੁਸ੍ਟੇਰਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਾ; ਯਥਾ– ਕੁਸ੍ਠਿਜਾਤਸ੍ਯ ਕੁਸ੍ਠਮ੍; ਏਤੇਨ ਯਦਾ ਅਨਤਿਦੁਸ੍ਟਬੀਜੇਨ ਪ੍ਰਮੇਹਿਜਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਰਾ ਜਨ੍ਯਤੇ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਮੇਹੀ ਸੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ| ਕੁਲਜਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਮੇਹਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਤਾਯਾਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸਨ੍ਤਾਨਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ– ‘ ਪ੍ਰਮੇਹੋਨੁਸਙ੍ਗਿਣਾਮ੍’ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ||੨੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਜਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਮੇਹਿਨੋ ਜਾਤੋ ਜਨਿਤੋ ਯਃ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਮੇਹੀ, ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤਿ; ਬੀਜਦੋਸਾਦਿਤਿ ਮੇਹਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਦੁਸ੍ਟਬੀਜਜਾਤਮਧੁਮੇਹਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਾਤ੍ਰ ਮੇਹਮਾਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਦਿ ਤੁ ਵਾਤਿਕ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤੋ ਵਾ ਮੇਹੋ ਮਧੁਮੇਹ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਇਤਰਮੇਹਯੁਕ੍ਤਮਾਤਾਪਿਤਜਨਿਤਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਮਧੁਮੇਹਿਜਨਿਤਸ੍ਯ ਮਧੁਮੇਹਿਤ੍ਵਮੇਵ ਕਾਰਣਾਨੁਰੂਪਤਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਮਧੁਪ੍ਰਮੇਹੀ ਮਧੁਮੇਹਿਨਾ ਵਾ ਜਾਤੋ ਨ ਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਮੁਚਿਤਂ; ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ ਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਮਧੁਮੇਹਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮੇਹਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ– “ਕੁਸ੍ਠੀ ਚ ਮਧੁਮੇਹੀ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੀ ਚ ਯੋ ਨਰਃ| ਅਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯਾਤ੍||” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਤ੍ਰ ਮਧੁਮੇਹੋਭੀਸ੍ਟਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਬਲਮਾਂਸਪਰਿਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਨ ਕਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਤ ਏਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਮਧੁਰਂ ਯਚ੍ਚ ਮੇਹੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਧ੍ਵਿਵ ਮੇਹਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਮਧੁਮੇਹਾਖ੍ਯਾ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਨੋਰਤਃ||” ਇਤਿ| ਯੇ ਚਾਪਿ ਕੇਚਿਤ੍ਕੁਲਜਾ ਇਤਿ ਕੇਚਿਦਿਤਿ ਪਿਤਪਿਤਾਮਹਾਦਿਸਮ੍ਭੂਤਾਃ ਕੁਸ੍ਠਾਦਯਃ||੨੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਪੇਕ੍ਸਯਾ ਹਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਜਾਨਾਮਪਿ ਮਧੁਮੇਹਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਸਰ੍ਵ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਵਰਣਾਭ੍ਯਾਂ ਕੁਪਿਤਵਾਤੇਨ ਮਧੁਮੇਹਸਮ੍ਭਵਮਾਹ– ਮਧੁਮੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਸਮਮਿਤਿ ‘ਮੂਤ੍ਰਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ ਇਤਿ ਮਧੁਮੇਹਃ| ਸਾਵਰਣਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਆਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਵਤ ਇਤਿ ਆਵਤਵਾਤਕਤਃ| ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨੀਤਿ ਯੇਨ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਨਾ ਆਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯ ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍| ਕ੍ਸੀਣਃ ਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਣ ਇਤਿ ਆਵਰਣੇਨ ਪੁਨਃ ਪੂਰ੍ਣੋ ਭਵਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾਚ ਚਰਕਃ– “ਸਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਯ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਾਕਤਿਂ ਗਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕੁਪਿਤਵਾਤਜਸ੍ਯ ਤੁ ਕੇਵਲਵਾਤਜਮੇਵ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਮਧੁਮੇਹਃ ਸਾਵਰਣਵਾਯੁਨੈਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਤੈਰਾਵਤਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਰੋਜ ਆਦਾਯ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਯਦਾ ਬਸ੍ਤਿਂ ਤਦਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮਧੁਮੇਹਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਕੇਵਲਵਾਤਜੇਸੁ ਤੁ ਕਸਾਯਾਦਿਵਮਨਾਦ੍ਯਤਿਯੋਗਾਦਿਕਤੇਸੁ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜੇਸੁ ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਭੇਦਃ||੨੩-੨੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪਿਤ੍ਤਕਫਜਾਨਾਮਪਿ ਮਧੁਮੇਹਿਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਮੇਹਾਃ ਅਪ੍ਰਤਿਕਾਰਿਣਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਕੁਰ੍ਵਤਃ ਪੁਂਸਃ ਕਾਲੇਨ ਮਧੁਮੇਹਤ੍ਵਮਾਯਾਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਵਰਣਾਭ੍ਯਾਂ ਕੁਪਿਤਵਾਤੇਨ ਮਧੁਮੇਹਸਮ੍ਭਵਮਾਹ– ਮਧ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਮਧੁਮੇਹਸਮਮਿਤਿ ‘ਮੂਤ੍ਰਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਭਵਤਿ, ਏਕੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੁਪਿਤਵਾਯੌ, ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕੁਪਿਤਵਾਤਜਸ੍ਯ ਤੁ ਮਧੁਮੇਹਸ੍ਯ ਕੇਵਲਵਾਤਮੇਹਲਿਙ੍ਗਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਿਸ੍ਪੀਡ੍ਯ ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਵਸਾਯੁਤਃ| ਅਧਃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮਤੇ ਵਾਯੁਸ੍ਤੇਨਾਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਜਾਃ||” ਇਤਿ; ਅਪਰਸ੍ਤੁ ਦੋਸੈਰਾਵਤਪਥੇ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ– ਮਧੁਮੇਹਃ ਸਾਵਰਣੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ ਤੈਰਾਵਤਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਰੋਜ ਆਦਾਯ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਯਦਾ ਬਸ੍ਤਿਂ ਤਦਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮਧੁਮੇਹਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||” ਇਤਿ| ਕੇਵਲਵਾਤਜੇਸੁ ਤੁ ਕਸਾਯਾਦਿਵਮਨਾਦ੍ਯਤਿਯੋਗਾਦ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੇ ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਭੇਦਃ| ਸਾਵਰਣਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਆਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਨ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਨਾ ਦੋਸੇਣਾਵਤਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍, ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਮਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਃ, ਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਆਵਰਣੇ ਸਤਿ ਪੂਰ੍ਣੋ ਭਵੇਤ੍, ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਯ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਾਕਤਿਂ ਗਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸਯਮਾਪਾਦ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ||” ਇਤਿ||੨੩-੨੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਹ– ਮਧੁਰਂ ਯਚ੍ਚ ਮੇਹੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮਧੁਮੇਹਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਹ– ਮਧੁਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦਤਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਮੇਹਾ ਮਧੁਮੇਹਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭਨ੍ਤੇ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍||੨੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪ੍ਰਮੇਹੋਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪਿਡਕਾਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਸ਼ਰਾਵਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਦਸ਼ਪਿਡਕਾਸੁ ਵਿਨਤਾਯਾਃ ਪਾਠੋ ਭੋਜਵਿਰੁਦ੍ਧਃ, ਭੋਜੇ ਹਿ ਨਵ ਪਿਡਕਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਸਰ੍ਸਪਿਕਾ ਕੂਰ੍ਮਿਕਾ ਜਾਲਿਨੀ ਤਥਾ| ਕੁਲਤ੍ਥਿਕਾਲਜੀ ਪੁਤ੍ਰੀ ਵਿਦਾਰੀ ਵਿਦ੍ਰਧੀ ਤਥਾ|| ਨਵੈਤਾਃ ਪਿਡਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਲਤ੍ਥਿਕਾ ਭੋਜੇ ਮਸੂਰਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ; ਕਿਨ੍ਤੁ ਭੋਜੇ ਏਵ ਵਿਨਤਾ ਨ੍ਯੂਨੇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸੁਕਰਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚਰਕੇ ਚ ਵਿਨਤਾਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਤੁ ਸਪ੍ਤ ਪਿਡਕਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਜਾਲਿਨੀ ਸਰ੍ਸਪੀ ਤਥਾ| ਅਲਜੀ ਵਿਨਤਾਖ੍ਯਾ ਚ ਵਿਦ੍ਰਧੀ ਚੇਤਿ ਸਪ੍ਤਮੀ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਨਾਮਭਿਧਾਨਮ੍| ਯਤਃ ਤੇਨੈਵ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯੇ “ਤਥਾਨ੍ਯਾਃ ਪਿਡਕਾਃ ਸਨ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਧਿਕਪਿਡਕਾਸਮ੍ਭਵਃ ਸੂਚਿਤਃ| ਪ੍ਰਮੇਹੋਪੇਕ੍ਸਯੇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਮਧੁਮੇਹੇਨ ਪ੍ਰਮੇਹਮਾਤ੍ਰੇਣ ਚ ਪਿਡਕਾਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਤ ਏਵ “ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਮਪ੍ਯੇਤਾਃ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮੇਹਮਾਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣਂ ਕਤਮ੍| ਧਾਮਸ੍ਵਿਤਿ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ||੨੭-੨੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪ੍ਰਮੇਹੋਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪਿਡਕਾਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ– ਸ਼ਰਾਵਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਃ ਸ੍ਵਨਾਮਭਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਪ੍ਰਮੇਹੋਪੇਕ੍ਸਯਾ ਅਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇਸੁ ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਮੇਹੋਪੇਕ੍ਸਯੇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਮਧੁਮੇਹੇਨ ਪ੍ਰਮੇਹਮਾਤ੍ਰੇਣ ਚ ਪਿਡਕਾਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਧਾਮਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ, ਅਤ ਏਵ ‘ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਮਪ੍ਯੇਤਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਿਮਰ੍ਮਸੁ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇਸੁ ਮਰ੍ਮਸੁ, ਅਨ੍ਯੇ ਸਨ੍ਧੌ ਮਰ੍ਮਸੁ ਚੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੨੭-੨੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਰ੍ਵਾਸਾਮਾਕਤਿਮਾਹ– ਅਨ੍ਤੋਨ੍ਨਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਰੂਪੇਤਿ ਸ਼ਰਾਵਰੂਪਾ| ਅਲ੍ਪਚਿਤਾ ਅਲ੍ਪਪਿਡਕਾਨ੍ਤਰਾਚਿਤਾ| ਵਿਦ੍ਰਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਭਿਧਾਨੇਨ ਵਿਦ੍ਰਧੇਰਸ੍ਯਾ ਭੇਦੋ ਬੋਧ੍ਯਃ||੨੯-੩੩||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸ਼ਰਾਵਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਨ੍ਤੋਨ੍ਨਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤੇ ਉਨ੍ਨਤਾ ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਮ੍ਨਾ, ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਸ਼ਰਾਵਰੂਪਾ| ਕਚ੍ਛਪਿਕਾਮਾਹ– ਸਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਹਯੁਕ੍ਤਾ ਕੂਰ੍ਮਾਕਾਰਾ| ਜਾਲਿਨੀਮਾਹ– ਜਾਲਿਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਸ਼ਯਦਾਹਯੁਕ੍ਤਾ ਮਾਂਸਜਾਲੈਰ੍ਵ੍ਯਾਵਤੇਵ, ਅਸ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਪਰਸ੍ਪਰਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਪਿਡਕਾ ਚੈਕਦੇਸ਼ਜਾ| ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਟਾ ਦਾਹਵਤੀ ਭਸ਼ਰੁਗ੍ਜਾਲਿਨੀ ਮਤਾ||” ਇਤਿ| ਵਿਨਤਾਮਾਹ– ਅਵਗਾਢੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਗਾਢਰੁਜਾ ਕ੍ਲੇਦਾ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਵੇਦਨਾ ਕ੍ਲੇਦਾ ਪਸ੍ਠੇ ਵਾ ਜਠਰੇ ਵਾ ਜਾਯਤੇ| ਮਹਤੀ ਸ੍ਥੂਲਾ, ਨੀਲਾ ਨੀਲਵਰ੍ਣਾ| ਅਲ੍ਪਚਿਤੇਤਿ ਅਲ੍ਪਪਿਡਕਾਨ੍ਤਰਚਿਤਾ, ਸਾ ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਵਿਦਾਰਿਕਾ ਪਿਡਕਾ ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਦ੍ਵਤ੍ਤਾ ਪਰਿਵਰ੍ਤੁਲਾ, ਕਠਿਨਾ ਅਸ਼੍ਮਵਤ੍| ਵਿਦ੍ਰਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਭਿਧਾਨੇਨ ਵਿਦ੍ਰਧੇਰਸ੍ਯਾ ਅਭੇਦੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ||੨੯-੩੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪਿਡਕਾਨਾਮਾਰਮ੍ਭਕਕਾਰਣਮਾਹ– ਯੇ ਯਨ੍ਮਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨ੍ਮਯਾ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕ੍ਵਚਿਦਪਵਾਦਵਿਸਯੇਪ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗੋਭਿਨਿਵਿਸ਼ਤ ਇਤਿ ਙੀਪਂ ਬਾਧਿਤ੍ਵਾ ਟਾਪਾ ਸਾਧਨੀਯਃ| ਤਦ੍ਦੋਸਂ ਮਤ੍ਵਾ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ‘ਤਤ੍ਕਤਾਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਕਤਮ੍| ਅਯਮਤ੍ਰ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ– ਯੋ ਯਦ੍ਦੋਸੋਲ੍ਬਣੋ ਮੇਹਸ੍ਤਦ੍ਦੋਸੋਲ੍ਬਣੇਨੈਵ ਪਿਡਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਨਨੁ, ਜਾਲਿਨ੍ਯਾਂ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਃ ਪਠਿਤਃ, ਸ ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਤਃ, ਭੋਜੇਪਿ ਜਾਲਿਨੀ ਪਿਤ੍ਤਕਤੈਵ ਪਠਿਤਾ; ਯਥਾ– “ਪਰਸ੍ਪਰਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾ ਪਿਡਕਾ ਚੈਕਦੇਸ਼ਜਾ| ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਟਾ ਦਾਹਵਤੀ ਭਸ਼ਰੁਗ੍ ਜਾਲਿਨੀ ਮਤਾ||” ਇਤਿ| ਤਤ੍ਕਥਂ ਜਾਲਿਨ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਨਿਯਮਾਤ੍ ਯੇ ਯਨ੍ਮਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗਤਿਃ? ਨੈਵਂ, ਪ੍ਰਚੁਰਪਿਡਕਾਨਾਂ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵੇਨ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨਾਭਿਧਾਨਂ; ਯਥਾ– ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਗਦਾਧਰਃ; ਕਿਂਵਾ ਸ੍ਵਮਹਿਮ੍ਨਾ ਜਾਲਿਨੀ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾ ਭਵਤਿ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਜਮੇਹਭਵਤ੍ਵੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਾ ਚ; ਤੇਨ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਾ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਟਤ੍ਵਂ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਮੇਹਜਾਯਾਂ ਜਾਲਿਨ੍ਯਾਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍, ਅਨ੍ਯਮੇਹਜਾ ਤੁ ਅਨ੍ਯਦੋਸੋਤ੍ਕਟਾ ਨਿਰ੍ਦਾਹਾ ਚ| ਅਤ ਏਵ ਚਰਕੇ ਜਾਲਿਨੀ ਕਫੋਲ੍ਬਣਾ ਨਿਰ੍ਦਾਹਾ ਏਵ ਪਠਿਤਾ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਜਾਲਿਨੀ ਚੇਤਿ ਦੁਃਸਹਾਃ| ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਾ ਹ੍ਯਤਿਬਲਾਃ ਪ੍ਰਭੂਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਸਾਮ੍|| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਸਿਰਾਜਾਲਵਤੀ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਰਾਵਾ ਮਹਾਸ਼੍ਰਯਾ| ਰੁਜਾਨਿਸ੍ਤੋਦਬਹੁਲਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾ ਚ ਜਾਲਿਨੀ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਨ ਚਾਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਃ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ ਸਮਰ੍ਥ੍ਯਤੇ; ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਮਾਧਾਨੇ ਯੇ ਯਨ੍ਮਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਨ ਵ੍ਯਾਹਨ੍ਯਤੇ| ਚਰਕਭੋਜਵਚਨਯੋਸ਼੍ਚਾਵਿਰੋਧਾਰ੍ਥਂ ਯਤ੍ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਮਗ੍ਯਮ੍| ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਪਾਕਕਾਲੇ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਟਤ੍ਵਂ, “ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵੇ ਪਰਿਪਾਕਕਾਲੇ ਪਚਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਥਾਂਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਦੋਸਾਃ|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍; ਏਤਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਾਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ||੩੪-੩੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪਿਡਕਾਨਾਮਾਰਮ੍ਭਕਾਰਣਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇ ਮੇਹਾ ਯਨ੍ਮਯਾ ਯਦ੍ਦੋਸਾਰਬ੍ਧਾਃ ਤੇਸਾਂ ਮੇਹਾਨਾਮੇਤਾਃ ਪਿਡਕਾਸ੍ਤਨ੍ਮਯਾਸ੍ਤਦ੍ਦੋਸਮਯਾ ਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜੇਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਃ, ਪਿਤ੍ਤਜੇਸੁ ਪਿਤ੍ਤਜਾਃ, ਵਾਤਜੇਸੁ ਵਾਤਜਾਃ| ਕਦਾਚਿਤ੍ਪ੍ਰਮੇਹਾਨ੍ ਵਿਨਾਪਿ ਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਮੇਦਸਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਏਤਾਸ੍ਤਾਵਨ੍ਨ ਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇ, ਯਾਵਦ੍ਵਾਸ੍ਤੁਪਰਿਗ੍ਰਹੋ ਵਾਸ੍ਤ੍ਵਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਨ ਭਵਤਿ||੩੪-੩੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਪਿਡਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਦੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੋਪਦ੍ਰਵਾ ਇਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ ਤਟ੍ਕਾਸਾਦਯਃ| ਯਥਾਹ ਚਰਕਃ– “ਤਟ੍ਕਾਸਮਾਂਸਸਙ੍ਕੋਚਮੋਹਹਿਕ੍ਕਾਮਦਜ੍ਵਰਾਃ| ਵਿਸਰ੍ਪਮਰ੍ਮਸਂਰੋਧਾਃ ਪਿਡਕਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਪਿਡਕਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਧਃਕਾਯ ਏਵ, ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਣਾਮਧਃਪ੍ਰਸਰਣਾਤ੍, “ਰਸਾਯਨੀਨਾਂ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਨ੍ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਦੋਸਾਃ||” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੧੨) ਇਤਿ ਵਚਨਾਚ੍ਚ| ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ– ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹੋ ਨ ਭਵਤੀਤਿ| ਤਥਾਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਰਜਃਪ੍ਰਸੇਕਾਨ੍ਨਾਰੀਣਾਂ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਵਿਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ| ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਦੋਸਾਸ਼੍ਚ ਨ ਪ੍ਰਮੇਹਨ੍ਤ੍ਯਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ||” ਇਤਿ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਪ੍ਰਮੇਹਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍, ਏਤਦ੍ਧੇਤੁਬਲਾਦਨ੍ਯਰੋਗਾਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੋਵਾਦਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍| ਮੇਹਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠਿਤਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਪ੍ਰਮੇਹਿਣੋ ਯਦਾ ਮੂਤ੍ਰਮਨਾਵਿਲਮਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍| ਵਿਸ਼ਦਂ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ ਤਦਾਰੋਗ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੧੨) ਇਤਿ||੩੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪਿਡਕਾਨਾਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਂਸੇ ਬਾਹੁਮੂਲੇ, ਮਰ੍ਮਸੁ ਸ਼ਾਰੀਰੋਕ੍ਤੇਸੁ, ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ ਤਟ੍ਕਾਸਾਦਯਸ਼੍ਚਰਕੋਕ੍ਤਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਤਟ੍ਕਾਸਮਾਂਸਸਙ੍ਕੋਚਮੋਹਹਿਕ੍ਕਾਮਦਜ੍ਵਰਾਃ| ਵਿਸਰ੍ਪਮਰ੍ਮਸਂਰੋਧਾਃ ਪਿਡਕਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ||” ਇਤਿ| ਪਿਡਕਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਧਃਕਾਯ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਣਾਮਧਃਪ੍ਰਕ੍ਰਮਣਾਤ੍ ‘ਰਸਾਯਨੀਨਾਂ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਤ੍ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਦੋਸਾ’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ– “ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹੋ ਨ ਭਵਤਿ|” ਇਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਰਜਃਪ੍ਰਸੇਕਾਨ੍ਨਾਰੀਣਾਂ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਤਿ| ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਦੋਸਾਸ਼੍ਚ ਨ ਪ੍ਰਮੇਹਨ੍ਤ੍ਯਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ||” ਇਤਿ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਪ੍ਰਮੇਹਹੇਤੁਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਤਦ੍ਧੇਤੁਨਾਨ੍ਯਰੋਗਾਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ਚੈਤਤ੍ਪ੍ਰਾਯੋਵਾਦਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਮੇਹਨਿਵਤ੍ਤਿਲਿਙ੍ਗਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠਿਤਂ, ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਯਦਾ ਮੂਤ੍ਰਮਨਾਵਿਲਮਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍| ਵਿਸ਼ਦਂ ਕਟੁ ਤਿਕ੍ਤਂ ਚ ਤਦਾਰੋਗ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||” ਇਤਿ| ਮੇਹਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਮਾਚਸ੍ਟੇ ਵਾਗ੍ਭਟਃ– “ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਂ ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਮੇਹਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਯੋ ਮੂਤ੍ਰਯੇਨ੍ਨ ਤਂ ਮੇਹਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦੁਃ||” ਇਤਿ||੩੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੩||