Adhikarana పాండురోగభేదాః (౧) · Śloka ౧
అథ పాండురోగకామలాకుంభకామలాహలీమకనిదానం |
పాండురోగాః స్మృతాః పంచ వాతపిత్తకఫైస్త్రయః |
చతుర్థః సన్నిపాతేన పంచమో భక్షణాన్మృదః ||1||
(చ. చి. అ. 16) |
View original
अथ पाण्डुरोगकामलाकुम्भकामलाहलीमकनिदानम् |
पाण्डुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः |
चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमो भक्षणान्मृदः ||१||
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పురీషజాః క్రిమయః సూక్ష్మాః పాండుతాం జనయంతి, అతః క్రిమేరనంతరం పాండురోగమాహ– పాండురోగా ఇత్యాది| పాండుత్వేనోపలక్షితో రోగః పాండురోగః| చరకే అష్టోదరీయాధ్యాయే “పంచ పాండురోగాః” (చ. సూ. అ. 19)ఇత్యభిధాయాపి “పాండురోగాః స్మృతాః పంచ” (చ. చి. అ. 16) ఇతి యదేతత్పునశ్చరకవచనం తత్ “పంచానామపి సాధ్యత్వం బోధయతి, నతు పంచోన్మాదేష్వివ సాన్నిపాతికస్యాసాధ్యత్వమితి” జేజ్జటః; “న్యూనసంఖ్యావ్యవచ్ఛేదార్థమితి” చక్రః| నను, సుశ్రుతే హి మృత్తికాజో న పఠితః; మృత్తికాऽపి దోషప్రకోపద్వారేణైవ పాండురోగం జనయతీతి; యదుక్తం– “కషాయా మారుతం, పిత్తమూషరా, మధురా కఫం|” (చ. చి. అ. 16) ఇతి; నిదానభేదాచ్చ రోగభేదే రోగానంత్యప్రసంగః, వాతజస్యాపి రూక్షశీతాద్యనేకవాతనిదానకుపితవాతజన్యత్వాత్| ఉచ్యతే– దోషజత్వావిశేషేऽపి విశిష్టరూపచికిత్సాప్రతిపాదనార్థం పృథగభిధానం, మూత్రాంత్రవృద్ధివత్; సుశ్రుతేన తు పరాధికారేషు న విస్తరోక్తిరిత్యభిప్రాయేణ న పృథక్కృతః| చికిత్సా తు దోషచికిత్సయాऽపి భవతీతి||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పురీషజాః కృమయో సూక్ష్మాః పాండుతాం జనయంతి, అతః కృమేరనంతరం పాండురోగమాహ పాండురోగా ఇత్యాది| పాండుత్వేనోపలక్ష్యతే రోగః పాండురోగః| స చ పంచవిధః– వాతపిత్తకఫైస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, మృద్భక్షణాదేకః, ఏవం పంచ| నను, సుశ్రుతేన మృత్తికాజనితో న పఠితః, యతో మృత్తికాऽపి త్రిదోషకోపకారణేనైవ పాండురోగం జనయతి, ఉక్తం చ– “కషాయా మారుతం పిత్తమూషరా మధురా కఫం” ఇతి, యది నిదానభేదాద్రోగభేదస్తదా రోగాణామానంత్యప్రసంగః? ఉచ్యతే– దోషజత్వావిశేషేऽపి విశిష్టరూపచికిత్సాప్రతిపాదనార్థం పృథగభిధానం||1||
Adhikarana పాండురోగసంప్రాప్తిః (౨) · Śloka ౨
వ్యాయామమమ్లం లవణాని మద్యం మృదం దివాస్వప్నమతీవ తీక్ష్ణం |
నిషేవమాణస్య ప్రదూష్య రక్తం దోషాస్త్వచం పాండురతాం నయంతి ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 44) |
View original
व्यायाममम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीव तीक्ष्णम् |
निषेवमाणस्य प्रदूष्य रक्तं दोषास्त्वचं पाण्डुरतां नयन्ति ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సంప్రాప్తిమాహ– వ్యాయామమిత్యాది| రక్తమిత్యుపలక్షణం, తేన ‘త్వఙ్మాంసమపి’ దూష్యత్వేన దృఢబలేన పఠితం, హారీతేన రసోऽపి, ఇతి||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పాండురోగనిదానమాహ– వ్యవాయమిత్యాది| వ్యవాయాదీని నిషేవమాణస్య పుంసో దుష్టా దోషా రక్తం విదూష్య త్వచి పాండుభావం కుర్వంతీతి పిండార్థః| రక్తమిత్యుపలక్షణం; త్వచం మాంసమపి దూషయంతీతి దృఢబలేన పఠితం, హారీతేన తథోక్తత్వాత్| వ్యవాయః స్త్రీసేవా, అన్యే ‘వ్యాయామం’ ఇతి పఠంతి| లవణానీతి బహువచనేన క్షారాణ్యపి బోద్ధవ్యాని| మృదం మృత్తికాం| తీక్ష్ణం రాజికాది||2||
Adhikarana పాండురోగపూర్వరూపం (౩) · Śloka ౩
త్వక్స్ఫోటనష్ఠీవనగాత్రసాదమృద్భక్షణప్రేక్షణకూటశోథాః |
విణ్మూత్రపీతత్వమథావిపాకో భవిష్యతస్తస్య పురఃసరాణి ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 44) |
View original
त्वक्स्फोटनष्ठीवनगात्रसादमृद्भक्षणप्रेक्षणकूटशोथाः |
विण्मूत्रपीतत्वमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపమాహ– త్వగిత్యాది| త్వక్స్ఫోటనం త్వచః కించిద్విదారణం| మృద్భక్షణం మృద్భక్షణేచ్ఛా| ప్రేక్షణకూటశోథో అక్షిగోలకే శోథః| అవిపాక ఆహారస్య| పురఃసరాణి పూర్వరూపాణి||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూర్వరూపమాహ– త్వగిత్యాది| త్వక్స్ఫోటనం త్వచః కించిద్విదారణం| అన్యే ‘త్వక్పాటనిష్ఠీవనగాత్రసాదాః’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| నిష్ఠీవనం ముఖేన, ‘థుగథుగీతి’ లోకే| మృద్భక్షణం మృద్భక్షణేచ్ఛా, ప్రేక్షణకూటశోథః అక్షిగోలకశోథః, అవిపాక ఆహారస్య, పురఃసరాణి పూర్వరూపాణి, తస్య భావినః భవంతి||3||
Adhikarana వాతికపాండురోగలక్షణం (౪) · Śloka ౪
త్వఙ్మూత్రనయనాదీనాం రూక్షకృష్ణారుణాభతాః |
వాతపాండ్వామయే తోదకంపానాహభ్రమాదయః ||4||
View original
त्वङ्मूत्रनयनादीनां रूक्षकृष्णारुणाभताः |
वातपाण्ड्वामये तोदकम्पानाहभ्रमादयः ||४||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతికలక్షణమాహ– త్వగిత్యాది| అత్ర కృష్ణారుణాభతా న పాండుతామతిక్రామతి, అన్యథా పాండురోగత్వాభావః| ఉక్తం చ సుశ్రుతే– “సర్వేషు చైతేష్విహ పాండుభావో యతోऽధికోऽతః ఖుల పాండురోగః|” (సు. ఉ. తం. అ. 44) ఇతి| భ్రమాదయ ఇతి ఆదిశబ్దేన భేదశూలాదీనాం గ్రహణం||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతికపాండురోగమాహ– త్వగిత్యాది| కృష్ణారుణప్రభా పాండుత్వమతిక్రమ్య న భవతి, అన్యథా పాండురోగత్వాభావాత్| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “సర్వేషు చైతేష్విహ పాండుభావో యతోऽధికోऽతః ఖలు పాండురోగః” ఇతి| తోదః పీడాభేదః, ఆనాహ ఉదరాటోపః, భ్రమశ్చక్రారూఢస్యేవ| ఆదిగ్రహణాద్భేదశూలాదీనాం గ్రహణం||4||
Adhikarana పైత్తికపాండురోగలక్షణం (౫) · Śloka ౫
పీతమూత్రశకృన్నేత్రో దాహతృష్ణాజ్వరాన్వితః |
భిన్నవిట్కోऽతిపీతాభః పిత్తపాండ్వామయీ నరః ||5||
View original
पीतमूत्रशकृन्नेत्रो दाहतृष्णाज्वरान्वितः |
भिन्नविट्कोऽतिपीताभः पित्तपाण्ड्वामयी नरः ||५||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పైత్తికలక్షణమాహ– పీతేత్యాది| నను, పిత్తపాండ్వామయీతి వక్తుం న యుక్తం, పాండురోగస్య పిత్తకార్యత్వాదేవ| ఉచ్యతే– ఇతరదోషాసంశ్లిష్టప్రబలపిత్తజన్యత్వేన పైత్తికాభిధానం, యథా– పైత్తికరక్తపిత్తమితి||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పైత్తికమాహ– పీతేత్యాది| భిన్నవిట్కః సద్రవమలః, అతిపీతాభః అతిశయేన పీతః| నను పిత్తపాండ్వామయీతి వక్తుం న యుక్తం, పాండురోగస్య| ఉచ్యతే, ఇతరదోషాసంసృష్టప్రబలపిత్తజన్యత్వేన పైత్తికాభిధానం, పైత్తికరక్తపిత్తవత్||5||
Adhikarana శ్లైష్మికపాండురోగలక్షణం (౬) · Śloka ౬
కఫప్రసేకశ్వయథుతంద్రాలస్యాతిగౌరవైః |
పాండురోగీ కఫాచ్ఛుక్లైస్త్వఙ్మూత్రనయనాననైః ||6||
View original
कफप्रसेकश्वयथुतन्द्रालस्यातिगौरवैः |
पाण्डुरोगी कफाच्छुक्लैस्त्वङ्मूत्रनयनाननैः ||६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లైష్మికలక్షణమాహ– కఫప్రసేకేత్యాది| కఫాద్యః పాండురోగీ స శుక్లైస్త్వఙ్మూత్రనయనాననైరుపలక్షిత ఇతి యోజ్యం||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లైష్మికమాహ– కఫేత్యాది| కహాత్తు యః పాండురోగీ స శుక్లైః త్వబ్ధూత్రనయనాదిభిరుపలక్ష్యతే యోజ్యం| కఫప్రసేకః కఫస్రావః, సాన్నిపాతికస్తు సమసమవేతైర్వాతాదిలక్షణైరేవ బోధ్యః| ఉక్తం హి చరకే “సర్వాన్నసేవినః సర్వే దుష్టా దోషాస్త్రిదోషజం| త్రిదోషలింగం కుర్వంతి పాండురోగం సుదుఃసహం” ఇతి||6||
Adhikarana సాన్నిపాతికపాండురోగలక్షణం (౭) · Śloka ౭
జ్వరారోచకహృల్లాసచ్ఛర్దితృష్ణాక్లమాన్వితః |
పాండురోగీ త్రిభిర్దోషైస్త్యాజ్యః క్షీణో హతేంద్రియః ||7||
View original
ज्वरारोचकहृल्लासच्छर्दितृष्णाक्लमान्वितः |
पाण्डुरोगी त्रिभिर्दोषैस्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रियः ||७||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాన్నిపాతికస్తు ప్రకృతిసమసమవేతత్వేనౌక్తవాతజాదిలక్షణైరేవ బోద్ధవ్యః| ఉక్తం హి చరకే– “సర్వాన్నసేవినః సర్వే దుష్టా దోషాస్త్రిదోషజం| త్రిలింగం సంప్రకుర్వంతి పాండురోగం సుదుఃసహం||” (చ. చి. అ. 16) ఇతి| తస్యైవ సోపద్రవస్యాసాధ్యత్వమాహ– జ్వరారోచకేత్యాది| హతేంద్రియః స్వవిషయాగ్రాహకేంద్రియః||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యైవ సోపద్రవస్యాసాధ్యత్వమాహ– జ్వరేత్యాది| త్రిదోషజః పాండురోగం| ఏతైరుపద్రవైర్యుక్తస్త్యాజ్యః అసాధ్య ఇత్యర్థః| హతేంద్రియః స్వవిషయాగ్రాహకేంద్రియః||7||
Adhikarana మృజ్జపాండురోగసంప్రాప్తిః (౮-౧౦) · Śloka ౧౦
మృత్తికాదనశీలస్య కుప్యత్యన్యతమో మలః |
కషాయా మారుతం, పిత్తమూషరా, మధురా కఫం ||8||
కోపయేన్మృద్రసాదీంశ్చ రౌక్ష్యాద్భుక్తం చ రూక్షయేత్ |
పూరయత్యవిపక్వైవ స్రోతాంసి నిరుణద్ధ్యపి ||9||
ఇంద్రియాణాం బలం హత్వా తేజో వీర్యౌజసీ తథా |
పాండురోగం కరోత్యాశు బలవర్ణాగ్నినాశనం ||10||
(చ. చి. అ. 16) |
View original
मृत्तिकादनशीलस्य कुप्यत्यन्यतमो मलः |
कषाया मारुतं, पित्तमूषरा, मधुरा कफम् ||८||
कोपयेन्मृद्रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं च रूक्षयेत् |
पूरयत्यविपक्वैव स्रोतांसि निरुणद्ध्यपि ||९||
इन्द्रियाणां बलं हत्वा तेजो वीर्यौजसी तथा |
पाण्डुरोगं करोत्याशु बलवर्णाग्निनाशनम् ||१०||
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మృజ్జసంప్రాప్తిమాహ– మృత్తికేత్యాది| అన్యతమో మలో వాతాదిః| ఊషరా సక్షారా| రసాదీన్ రూక్షయేత్, భుక్తం చ రూక్షయేదితి యోజ్యం| రౌక్ష్యాత్ ప్రాకృతికోద్భూతరౌక్ష్యగుణాత్| అవిపక్వైవ కోష్ఠధాత్వగ్నిభిః పాకం న గత్వైవ, స్రోతాంసి రసవహాదీని, పూరయతి రుణద్ధి చ| ఇంద్రియాణాం బలం స్వవిషయగ్రహణశక్తిం| “తేజో దీప్తిః” ఇతి జేజ్జటః, ‘ఊష్మా’ ఇతి చక్రః| వీర్యం శక్తిః| ‘ఓజః సర్వధాతుసారః, సర్వధాతుసారభూతం హృదయస్థం’ ఇతి పరాశరః, ‘పరాభిభవేచ్ఛా’ ఇతి జేజ్జటః||8-10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మృత్తికాజనితపాండురోగమాహ– మృత్తికేత్యాది| మృత్తికాభక్షణశీలస్య పురుషస్య అన్యతమో మలో దోషో వాతాదిః కోపం గచ్ఛతి| మృత్తికాయాస్త్రిదోషప్రకోపనే హేతుం దర్శయతి– కషాయేత్యాది| కషాయా మృత్తికా మారుతం ప్రకోపయేత్, ఊషరా సక్షారా పిత్తం, మధురా కఫం, రౌక్ష్యాచ్చ రసాదీన్ ధాతూన్ రూక్షయేత్ భుక్తం చ రూక్షయేత్, తస్యాః స్వభావోద్భూతరూక్షగుణత్వాత్| అపక్వైవేత్యాది న కోష్ఠధాత్వగ్నిభిః పాకం గచ్ఛతి కింతు అపక్వైవ రసవాహీని స్రోతాంసి పూరయతి నిరుణద్ధి చ| ఇంద్రియాణాం బలం స్వవిషయగ్రహణశక్తిం హత్వా పాండురోగం కరోతి| తేజో దీప్తిరితి జేజ్జటః, ఊష్మేతి చక్రః| వీర్యం శక్తిః, ఓజః సర్వధాతుసారభూతం హృదయస్థం, పరాభిభవేచ్ఛేతి జేజ్జటః| బలవర్ణాగ్నినాశనమిత్యత్ర బలం శరీరే సామర్థ్యం||8-10||
Adhikarana మృజ్జపాండురోగలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
శూనాక్షికూటగండభ్రూః శూనపాన్నాభిమేహనః |
క్రిమికోష్ఠోऽతిసార్యేత మలం సాసృక్కఫాన్వితం ||11||
(చ. చి. అ. 16) |
View original
शूनाक्षिकूटगण्डभ्रूः शूनपान्नाभिमेहनः |
क्रिमिकोष्ठोऽतिसार्येत मलं सासृक्कफान्वितम् ||११||
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
మృజ్జస్య లక్షణమాహ-శూనాక్షీత్యాది| ‘సర్వపాండురోగేషు క్రిమికోష్ఠతా యదా స్యాత్తదైతల్లక్షణం’ ఇతి జేజ్జటః, మృత్తికాజానంతరపఠితత్వేన తస్యైవ లక్షణమిత్యన్యే| విదేహే తు పఠ్యతే– “మృద్భక్షణాద్భవేత్పాండుస్తంద్రాలస్యనిపీడితః| సశ్వాసకాసశోషార్శః సాదారుచిసమన్వితః|| శూనపాదాననకరః కృశాంగః కృశపావకః|” ఇతి||11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
మృజ్జనితస్యోపద్రవమాహ– శూనేత్యాది| అక్షికూటోऽక్షిగోలకః, గండః కపోలః, ఏతేషు శ్వయథుః| తథా శూనపాన్నాభిమేహనః శూనశ్చరణో నాభిర్మేహనం చ యస్య స తథా| తథా చ కృమికోష్ఠః పురుషః, సరుధిరం కఫం పురీషమతిసార్యేత| సర్వపాండురోగేషు కృమికోష్ఠతా యదా స్యాత్తదైతల్లక్షణమితి జేజ్జటః; మృత్తికాజానంతరం పఠితత్వాత్తస్యైవ లక్షణమిత్యన్యే| ఉక్తం చ విదేహేన– “మృద్భక్షణాద్భవేత్పాండుస్తంద్రాలస్యనిపీడితః| సశ్వాసకాసశోథార్శః సాదారుచిసమన్వితః|| శూనపాదాననకరః కృష్ణాంగః కృశపావకః” ఇతి||11||
Adhikarana పాండురోగస్యాసాధ్యలక్షణం (౧౨-౧౫) · Śloka ౧౫
పాండురోగశ్చిరోత్పన్నః ఖరీభూతో న సిధ్యతి |
కాలప్రకర్షాచ్ఛూనానాం యో వా పీతాని పశ్యతి ||12||
బద్ధాల్పవిట్ సహరితం సకఫం యోऽతిసార్యతే |
దీనః శ్వేతాతిదిగ్ధాంగశ్ఛర్దిమూర్ఛాతృడర్దితః ||13||
స నాస్త్యసృక్క్షయాద్యశ్చ పాండుః శ్వేతత్వమాప్నుయాత్ |
(చ. చి. అ. 16) |
పాండుదంతనఖో యస్తు పాండునేత్రశ్చ యో భవేత్ |
పాండుసంఘాతదర్శీ చ పాండురోగీ వినశ్యతి ||14||
(సు. సూ. అ. 33) |
అంతేషు శూనం పరిహీణమధ్యం మ్లానం తథాऽంతేషు చ మధ్యశూనం |
గుదే చ శేఫస్యథ ముష్కయోశ్చ శూనం ప్రతామ్యంతమసంజ్ఞకల్పం |
వివర్జయేత్పాండుకినం యశోऽర్థీ తథాऽతిసారజ్వరపీడితం చ ||15||
(సు. ఉ. తం. అ. 44) |
View original
पाण्डुरोगश्चिरोत्पन्नः खरीभूतो न सिध्यति |
कालप्रकर्षाच्छूनानां यो वा पीतानि पश्यति ||१२||
बद्धाल्पविट् सहरितं सकफं योऽतिसार्यते |
दीनः श्वेतातिदिग्धाङ्गश्छर्दिमूर्छातृडर्दितः ||१३||
स नास्त्यसृक्क्षयाद्यश्च पाण्डुः श्वेतत्वमाप्नुयात् |
(च. चि. अ. १६) |
पाण्डुदन्तनखो यस्तु पाण्डुनेत्रश्च यो भवेत् |
पाण्डुसङ्घातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति ||१४||
(सु. सू. अ. ३३) |
अन्तेषु शूनं परिहीणमध्यं म्लानं तथाऽन्तेषु च मध्यशूनम् |
गुदे च शेफस्यथ मुष्कयोश्च शूनं प्रताम्यन्तमसञ्ज्ञकल्पम् |
विवर्जयेत्पाण्डुकिनं यशोऽर्थी तथाऽतिसारज्वरपीडितं च ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యలక్షణమాహ– పాండురోగ ఇత్యాది| ‘పాండురోగశ్చిరోత్పన్నః కాలప్రకర్షాత్ ఖరీభూతో జఠరతాం గతో న సిధ్యతి, అచిరోత్పన్నోऽపి శూనానాం మధ్యే యో వా పీతాని పశ్యతి స పాండురోగీ న సిధ్యతీత్యపరమసాధ్యలక్షణం’ ఇతి జేజ్జటస్య యోజనా| చక్రస్త్వాహ– ‘చిరోత్పన్నః ఖరీభూతోऽత్యర్థరూక్షితసర్వధాతుర్న సిధ్యతి, తథా కాలప్రకర్షాదిత్యాదినాऽపరమసాధ్యలక్షణం’ ఇతి| అత్ర శూనానాం శోథవతాం మధ్యే యో వా పీతాని పశ్యతి స న సిధ్యతీతి| ‘శూనో నా’ ఇతి పాఠాంతరే నా పురుషః| ‘శూనాంగో యో వా పీతాని పశ్యతి’ ఇతి పాఠాంతరం సుగమం| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– బద్ధేత్యాది| అత్ర సకఫత్వేऽపి బద్ధత్వాల్పత్వహరితత్వాని వ్యాధిప్రభావాత్; బద్ధాల్పస్థానే బహులమితి పాఠాంతరం| విట్శబ్దో నపుంసకోऽప్యస్తీత్యేతన్నిర్దేశాదేవోన్నేయమిత్యాహుః| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– దీన ఇత్యాది| దీనః గ్లానః| శ్వేతాతిదిగ్ధాంగ ఇతి శ్వేతవర్ణలిప్తాంగ ఇవేత్యర్థః| స నాస్తి నష్ట ఇవ అసాధ్య ఇత్యర్థః| అపరమాహ– అసృగిత్యాద| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– పాండుదంతేత్యాది| పాండుసంఘాతదర్శీతి నయనరశ్మిసహచరితం బహిర్నిర్గతం పిత్తం సంపిండితం పశ్యతి| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– అంతేష్విత్యాది| అంతేషు బాహుజంఘాశిరఃసు, శూనం శోథయుక్తం| పరిహీణమధ్యం దుర్బలమధ్యదేహం| ఏతద్వైపరీత్యేనాపరమసాధ్యలక్షణమాహ– మ్లానమిత్యాది| మ్లానం దుర్బలం| అసంజ్ఞకల్పం మృతప్రాయం| ఏవంవిధం పాండుకినం పాండురోగిణం యశోऽర్థీ వైద్యో వివర్జయేదితి| అత్ర సౌశ్రుతశ్లోకే ‘పాండుకినం’ ఇత్యత్ర “ పాలకినం” ఇతి పాఠాంతరం, యుక్తం చైతత్; ఏవం హి పఠ్యమానే పాండురోగావస్థావిశేషస్య పాలకినో లక్షణమపి కృతం స్యాత్| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “ సకామలాపాలకిపాండురోగః కుంభాహ్వయో” లాఘవకోऽలసాఖ్యః| (సు. ఉ. తం. అ. 44) ఇతి| అనేనైవాభిప్రాయేణ కశ్చిదభియుక్తో లిఖితవాన్– “అంతే శూనః కృశో మధ్యేऽన్యథా చ గుదశేఫసి| శూనో జ్వరాతిసారార్తో భృతకల్పస్తు పాలకీ||” ఇతి||12-15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యలక్షణమాహ– పాండ్విత్యాది| పాండురోగశ్చిరోత్పన్నః కాలప్రకర్షాచ్చిరకాలాత్ఖరీభూతో జఠరతాం గతో న సిధ్యతి, అచిరోత్పన్నోऽపి పాండురోగః శూనాంగో యో వా పురుషః పీతాని పశ్యతి స పాండురోగీ న సిధ్యతి, ఇత్యపరమసాధ్యలక్షణమితి జేజ్జటః| చక్రస్త్వన్యథా వ్యాచష్టే– చిరోత్పన్నః ఖరీభూతో అత్యర్థా విరూక్షితసర్వధాతుర్న సిధ్యతి, తథా కాలప్రకర్షాదిత్యాదినా అపరమసాధ్యలక్షణమితి| అత్ర ‘శూనానాం యో వా పీతాని పశ్యతి’ ఇతి పాఠాంతరే శూనానాం శోథవతాం మధ్యే యః పీతాని పశ్యతి స న సిధ్యతి, అన్యే ‘శూనో నా’ ఇతి పఠంతి, తత్ర నా పురుషః| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– బద్ధేత్యాది| అత్ర సకఫత్వేऽపి చ బహుత్వమల్పత్వం హరితత్వం వ్యాపిస్వభావాత్| హరితం హరితశాకవర్ణం| అన్యే బహ్వల్పస్థానే బహులమితి పాఠం పఠంతి| బహులం విట్ సార్యతే ఇతి విట్శబ్దో నపుంసకోऽప్యస్తీత్యేతన్నిర్దేశాదున్నేయమిత్యాహుః| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– దీన ఇత్యాది| దీనో గ్లానః| శ్వేతాతిదిగ్ధాంగ ఇతి శ్వేతవర్ణాతిలిప్తాంగ ఇత్యర్థః| స పురుషో నాస్తి నష్టః అసాధ్య ఇత్యర్థః| అత్రైవాపరమప్యసాధ్యలక్షణమాహ– అసృక్క్షయాత్ యః పాండురోగీ శ్వేతత్వమాప్నుయాత్సోऽప్యసాధ్యః| అపరమప్యసాధ్యలక్షణమాహ– పాండ్విత్యాది| నయనరశ్మిసహచరితం బహిర్నిర్గతం పిత్తం తద్యోగాదఖిలమపి పశ్యన్ వస్తు పీతవర్ణపిండితం పశ్యతి| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– అంతేష్విత్యాది| బాహు జంఘాశిరస్సు శూనం శోథయుక్తం, పరిహీణమధ్యం దుర్బలమధ్యదేహం, గ్లానమిత్యాదినా పరమసాధ్యలక్షణమాహ– గ్లానం దుర్బలం మధ్యదేహం శూనం శ్వయథుయుక్తం యస్య స తాదృశస్తం| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– గుదే శేఫసి ముష్కయోశ్చ శూనం శోథయుక్తం ప్రతామ్యంతం మోహముపగచ్ఛంతం మూర్ఛంతమిత్యర్థః| అసంజ్ఞకల్పం మృతప్రాయం| ఏవంవిధం పాండురోగిణం యశోర్థీ భిషక్ వివర్జయేత్| సుశ్రుతే అస్మిన్ శ్లోకే పాండుకినమిత్యత్ర పాలకినమితి పఠంతి, యుక్తం చైతత్| ఏవం హి పఠ్యమానే పాండురోగావస్థావిశేషస్య పాలకినో లక్షణమప్యుక్తం స్యాత్| యదుక్తం సుశ్రుతే– “సకామలాపాలకిపాండురోగః కుంభాహ్వయో లాఘవికోऽలసాఖ్యః” ఇతి| అనేనైవాభిప్రాయేణ కశ్చిదభియుక్తో లిఖితవాన్ “అంతే శూనః కృశో మధ్యే త్వథ వా గుదశేఫసి| శూనో జ్వరాతిసారాద్యైర్మృతకల్పస్తు పాలకీ” ఇతి||12-15||
Adhikarana కామలాయా నిదానసంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణం (౧౬-౧౮) · Śloka ౧౮
పాండురోగీ తు యోऽత్యర్థం పిత్తలాని నిషేవతే |
తస్య పిత్తమసృఙ్మాంసం దగ్ధ్వా రోగాయ కల్పతే ||16||
హారిద్రనేత్రః స భృశం హారిద్రత్వఙ్నఖాననః |
రక్తపీతశకృన్మూత్రో భేకవర్ణో హతేంద్రియః ||17||
దాహావిపాకదౌర్బల్యసదనారుచికర్షితః |
కామలా బహుపిత్తైషా కోష్ఠశాఖాశ్రయా మతా ||18||
(చ. చి. అ. 16) |
View original
पाण्डुरोगी तु योऽत्यर्थं पित्तलानि निषेवते |
तस्य पित्तमसृङ्मांसं दग्ध्वा रोगाय कल्पते ||१६||
हारिद्रनेत्रः स भृशं हारिद्रत्वङ्नखाननः |
रक्तपीतशकृन्मूत्रो भेकवर्णो हतेन्द्रियः ||१७||
दाहाविपाकदौर्बल्यसदनारुचिकर्षितः |
कामला बहुपित्तैषा कोष्ठशाखाश्रया मता ||१८||
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పాండురోగావస్థాయాం కామలామాహ– పాండురోగీత్యాది| దగ్ధ్వా సందూష్య| రోగాయ కామలారూపాయ| భేకవర్ణః ప్రావృషేణ్యభేకవర్ణః| కోష్ఠశాఖాశ్రయేతి ఏకా కోష్ఠాశ్రయా, అపరా శాఖాశ్రయా; శాఖా రక్తాదయో ధాతవః| స్వతంత్రాऽపి కామలా భవతి, యథా రాజయక్ష్మా స్వతంత్రః ఉపేక్షితేష్వపి కాసేషు భవతీత్యాహుః||16-18||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పాండురోగావస్థాయాం కామలామాహ– పాండ్విత్యాది| యః పాండురోగీ పిత్తజనకాని అత్యర్థం సేవతే తస్య రోగిణః పిత్తం దోషః అసృఙ్మాంసం దగ్ధ్వా సందూష్య రోగాయ కామలారూపాయ జాయతే| తస్య చ రక్తం పీతం శకృన్మూత్రం, ‘రక్తపీతశకృన్నేత్రే’ ఇతి వా పాఠః| భేకవర్ణః ప్రావృషేణ్యమండూకవర్ణః, హతేంద్రియః హతేంద్రియశక్తిః ఏతైశ్చోపద్రవైర్దాహాదిభిః కర్షితః పీడితః, అవిపాక ఆహారస్య, సదనమంగగ్లానిః| బహుపిత్తా ఏషా కామలా కోష్ఠశాఖాశ్రయేతి ఏకా కోష్ఠాశ్రయాऽపరా శాఖాశ్రయా, శాఖా రక్తాదయో ధాతవః| ఉపేక్షితః పాండురోగః కామలాయై భవతి||16-18||
Adhikarana కుంభకామలాలక్షణం (౧౯) · Śloka ౧౯
కాలాంతరాత్ ఖరీభూతా కృచ్ఛ్రా స్యాత్ కుంభకామలా |19|
(చ. చి. అ. 16) |
View original
कालान्तरात् खरीभूता कृच्छ्रा स्यात् कुम्भकामला |१९|
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్యా అవస్థాంతరం కుంభకామలామాహ– కాలాంతరాదిత్యాది| ఖరీభూతేతి పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| కృచ్ఛ్రా చ కృచ్ఛ్రసాధ్యా| కుంభః కోష్ఠః, అంతఃశుషిరసాధర్మ్యాత్; తద్గతా కామలా కుంభకామలా, కోష్ఠాశ్రయేత్యర్థః|19|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యావస్థాంతరం కుంభకామలామాహ– కాలేత్యాది| కాలాంతరాత్ ఖరీభూతా కఠినతాం గతా కృచ్ఛ్రసాధ్యా; కుంభం కోష్ఠం, తత్సాధర్మ్యాత్తద్గతా కామలా కోష్ఠాశ్రయేత్యర్థః||19||–
Adhikarana కామలాయా అసాధ్యలక్షణం (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
కృష్ణపీతశకృన్మూత్రో భృశం శూనశ్చ మానవః ||19||
సరక్తాక్షిముఖచ్ఛర్దివిణ్మూత్రో యశ్చ తామ్యతి |
దాహారుచితృడానాహతంద్రామోహసమన్వితః ||20||
నష్టాగ్నిసంజ్ఞః క్షిప్రం హి కామలావాన్ విపద్యతే |
(చ. చి. అ. 16) |
View original
कृष्णपीतशकृन्मूत्रो भृशं शूनश्च मानवः ||१९||
सरक्ताक्षिमुखच्छर्दिविण्मूत्रो यश्च ताम्यति |
दाहारुचितृडानाहतन्द्रामोहसमन्वितः ||२०||
नष्टाग्निसञ्ज्ञः क्षिप्रं हि कामलावान् विपद्यते |
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కామలాయా అసాధ్యలక్షణమాహ– కృష్ణేత్యాది| కృష్ణేత్యాదినా తామ్యతీత్యంతేనైకమసాధ్యలక్షణం| తామ్యతి ముహ్యతి| దాహేత్యాదినా విపద్యతే ఇత్యంతేనాపరమసాధ్యలక్షణమితి జేజ్జటః||19-20||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కామలాయా అసాధ్యలక్షణమాహ– కృష్ణేత్యాది| ఛర్దిరితి ఛర్దిరపి రక్తా| తామ్యతి ముహ్యతి| ఇత్యేకమసాధ్యలక్షణం, దాహాదినా విపద్యతే ఇత్యంతేనాపరమపి అసాధ్యలక్షణమితి జేజ్జటః| నష్టోऽగ్నిః సంజ్ఞా చేతనా చ యస్య స తథా||19-20||–
Adhikarana కుంభకామలాऽసాధ్యలక్షణం (౨౧) · Śloka ౨౨
ఛర్ద్యరోచకహృల్లాసజ్వరక్లమనిపీడితః ||21||
నశ్యతి శ్వాసకాసార్తో విడ్భేదీ కుంభకామలీ |22|
View original
छर्द्यरोचकहृल्लासज्वरक्लमनिपीडितः ||२१||
नश्यति श्वासकासार्तो विड्भेदी कुम्भकामली |२२|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కుంభకామలినోऽసాధ్యలక్షణమాహ– ఛర్దీత్యాది||21||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కుంభకామలినోऽసాధ్యలక్షణమాహ– ఛర్దీత్యాది| ఆయాసేన వినైవ శ్రమః క్లమః| విడ్భేదః సద్రవమలప్రవృత్తిః| ఏతైరుపద్రవైః కుంభకామలీ త్యాజ్యః||21||–
Adhikarana హలీమకలక్షణం (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩
యదా తు పాండోర్వర్ణః స్యాద్ధరితః శ్యావపీతకః ||22||
బలోత్సాహక్షయస్తంద్రా మందాగ్నిత్వం మృదుజ్వరః |
స్త్రీష్వహర్షోऽంగమర్దశ్చ దాహస్తృష్ణాऽరుచిర్భ్రమః |
హలీమకం తదా తస్య విద్యాదనిలపిత్తతః ||23||
( సంతాపో భిన్నవర్చస్త్వం బహిరంతశ్చ పీతతా |
పాండుతా నేత్రయోర్యస్య పానకీలక్షణం భవేత్) |
(చ. చి. అ. 16) |
View original
यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्धरितः श्यावपीतकः ||२२||
बलोत्साहक्षयस्तन्द्रा मन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः |
स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णाऽरुचिर्भ्रमः |
हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः ||२३||
( सन्तापो भिन्नवर्चस्त्वं बहिरन्तश्च पीतता |
पाण्डुता नेत्रयोर्यस्य पानकीलक्षणं भवेत्) |
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పాండురోగావస్థాయాం హలీమకమాహ– యదేత్యాది| యదా తు పాండోః పాండురోగిణః హరితాదివర్ణయుక్తస్యైతే ఉపద్రవా భవంతి తదా తస్య వాతపిత్తకోపజం హలీమకం జానీయాత్| హరితః శాకవర్ణః| శ్యావో నీలవర్ణః| బలోత్సాహక్షయో బలోత్సాహయోః క్షీణతా| స్త్రీష్వహర్షః స్త్రీరిరంసాయా అభావః| అంగమర్దః అంగమోటనం| లాఘవకాలసకాదీనాం పాండురోగావస్థావిశేషాణాం లక్షణం సుశ్రుతదిష్వనుస్మర్తవ్యమితి||22-23||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పాండురోగాऽవస్థాయాం హలీమకమాహ– యదేత్యాది| యదా పాండురోగిణో హరితాదివర్ణయుక్తస్య ఏతే ఉపద్రవా భవంతి తదా తస్య వాతపిత్తప్రకోపతో హలీమకం జానీయాత్| హరితః శాకవర్ణః, శ్యావో నీలవర్ణః| బలోత్సాహక్షయ ఇతి బలోత్సాహయోర్నాశః| మృదుజ్వరః| స్త్రీష్వహర్ష ఇతి రిరంసాయా అభావః| అంగమర్దః అంగమోటనం| లాఘవకాలసాదీనాం పాండురోగావస్థావిశేషాణాం లక్షణం సుశ్రుతాదవగంతవ్యం||22-23||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౮
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే పాండురోగకామలాకుంభకామలాహలీమకనిదానం సమాప్తం ||8||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने पाण्डुरोगकामलाकुम्भकामलाहलीमकनिदानं समाप्तम् ||८||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం పాండురోగకామలాకుంభకామలా హలీమకనిదానం సమాప్తం||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం పాండురోగనిదానం||8||