௮. பாண்டுரோககாமலாகும்பகாமலாஹலீமகநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

புரீஷஜாஃ க்ரிமயஃ ஸூக்ஷ்மாஃ பாண்டுதாஂ ஜநயந்தி, அதஃ க்ரிமேரநந்தரஂ பாண்டுரோகமாஹ– பாண்டுரோகா இத்யாதி| பாண்டுத்வேநோபலக்ஷிதோ ரோகஃ பாண்டுரோகஃ| சரகே அஷ்டோதரீயாத்யாயே “பஞ்ச பாண்டுரோகாஃ” (ச. ஸூ. அ. ௧௯)இத்யபிதாயாபி “பாண்டுரோகாஃ ஸ்மதாஃ பஞ்ச” (ச. சி. அ. ௧௬) இதி யதேதத்புநஶ்சரகவசநஂ தத் “பஞ்சாநாமபி ஸாத்யத்வஂ போதயதி, நது பஞ்சோந்மாதேஷ்விவ ஸாந்நிபாதிகஸ்யாஸாத்யத்வமிதி” ஜேஜ்ஜடஃ; “ந்யூநஸங்க்யாவ்யவச்சேதார்தமிதி” சக்ரஃ| நநு, ஸுஶ்ருதே ஹி மத்திகாஜோ ந படிதஃ; மத்திகாऽபி தோஷப்ரகோபத்வாரேணைவ பாண்டுரோகஂ ஜநயதீதி; யதுக்தம்– “கஷாயா மாருதஂ, பித்தமூஷரா, மதுரா கபம்|” (ச. சி. அ. ௧௬) இதி; நிதாநபேதாச்ச ரோகபேதே ரோகாநந்த்யப்ரஸங்கஃ, வாதஜஸ்யாபி ரூக்ஷஶீதாத்யநேகவாதநிதாநகுபிதவாதஜந்யத்வாத்| உச்யதே– தோஷஜத்வாவிஶேஷேऽபி விஶிஷ்டரூபசிகித்ஸாப்ரதிபாதநார்தஂ பதகபிதாநஂ, மூத்ராந்த்ரவத்திவத்; ஸுஶ்ருதேந து பராதிகாரேஷு ந விஸ்தரோக்திரித்யபிப்ராயேண ந பதக்கதஃ| சிகித்ஸா து தோஷசிகித்ஸயாऽபி பவதீதி||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

புரீஷஜாஃ கமயோ ஸூக்ஷ்மாஃ பாண்டுதாஂ ஜநயந்தி, அதஃ கமேரநந்தரஂ பாண்டுரோகமாஹ பாண்டுரோகா இத்யாதி| பாண்டுத்வேநோபலக்ஷ்யதே ரோகஃ பாண்டுரோகஃ| ஸ ச பஞ்சவிதஃ– வாதபித்தகபைஸ்த்ரயஃ, ஸந்நிபாதேநைகஃ, மத்பக்ஷணாதேகஃ, ஏவஂ பஞ்ச| நநு, ஸுஶ்ருதேந மத்திகாஜநிதோ ந படிதஃ, யதோ மத்திகாऽபி த்ரிதோஷகோபகாரணேநைவ பாண்டுரோகஂ ஜநயதி, உக்தஂ ச– “கஷாயா மாருதஂ பித்தமூஷரா மதுரா கபம்” இதி, யதி நிதாநபேதாத்ரோகபேதஸ்ததா ரோகாணாமாநந்த்யப்ரஸங்கஃ? உச்யதே– தோஷஜத்வாவிஶேஷேऽபி விஶிஷ்டரூபசிகித்ஸாப்ரதிபாதநார்தஂ பதகபிதாநம்||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸம்ப்ராப்திமாஹ– வ்யாயாமமித்யாதி| ரக்தமித்யுபலக்ஷணஂ, தேந ‘த்வங்மாஂஸமபி’ தூஷ்யத்வேந தடபலேந படிதஂ, ஹாரீதேந ரஸோऽபி, இதி||௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பாண்டுரோகநிதாநமாஹ– வ்யவாயமித்யாதி| வ்யவாயாதீநி நிஷேவமாணஸ்ய புஂஸோ துஷ்டா தோஷா ரக்தஂ விதூஷ்ய த்வசி பாண்டுபாவஂ குர்வந்தீதி பிண்டார்தஃ| ரக்தமித்யுபலக்ஷணஂ; த்வசஂ மாஂஸமபி தூஷயந்தீதி தடபலேந படிதஂ, ஹாரீதேந ததோக்தத்வாத்| வ்யவாயஃ ஸ்த்ரீஸேவா, அந்யே ‘வ்யாயாமம்’ இதி படந்தி| லவணாநீதி பஹுவசநேந க்ஷாராண்யபி போத்தவ்யாநி| மதஂ மத்திகாம்| தீக்ஷ்ணஂ ராஜிகாதி||௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பூர்வரூபமாஹ– த்வகித்யாதி| த்வக்ஸ்போடநஂ த்வசஃ கிஞ்சித்விதாரணம்| மத்பக்ஷணஂ மத்பக்ஷணேச்சா| ப்ரேக்ஷணகூடஶோதோ அக்ஷிகோலகே ஶோதஃ| அவிபாக ஆஹாரஸ்ய| புரஃஸராணி பூர்வரூபாணி||௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பூர்வரூபமாஹ– த்வகித்யாதி| த்வக்ஸ்போடநஂ த்வசஃ கிஞ்சித்விதாரணம்| அந்யே ‘த்வக்பாடநிஷ்டீவநகாத்ரஸாதாஃ’ இதி படந்தி, தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ| நிஷ்டீவநஂ முகேந, ‘துகதுகீதி’ லோகே| மத்பக்ஷணஂ மத்பக்ஷணேச்சா, ப்ரேக்ஷணகூடஶோதஃ அக்ஷிகோலகஶோதஃ, அவிபாக ஆஹாரஸ்ய, புரஃஸராணி பூர்வரூபாணி, தஸ்ய பாவிநஃ பவந்தி||௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

வாதிகலக்ஷணமாஹ– த்வகித்யாதி| அத்ர கஷ்ணாருணாபதா ந பாண்டுதாமதிக்ராமதி, அந்யதா பாண்டுரோகத்வாபாவஃ| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதே– “ஸர்வேஷு சைதேஷ்விஹ பாண்டுபாவோ யதோऽதிகோऽதஃ குல பாண்டுரோகஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௪) இதி| ப்ரமாதய இதி ஆதிஶப்தேந பேதஶூலாதீநாஂ க்ரஹணம்||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதிகபாண்டுரோகமாஹ– த்வகித்யாதி| கஷ்ணாருணப்ரபா பாண்டுத்வமதிக்ரம்ய ந பவதி, அந்யதா பாண்டுரோகத்வாபாவாத்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “ஸர்வேஷு சைதேஷ்விஹ பாண்டுபாவோ யதோऽதிகோऽதஃ கலு பாண்டுரோகஃ” இதி| தோதஃ பீடாபேதஃ, ஆநாஹ உதராடோபஃ, ப்ரமஶ்சக்ராரூடஸ்யேவ| ஆதிக்ரஹணாத்பேதஶூலாதீநாஂ க்ரஹணம்||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பைத்திகலக்ஷணமாஹ– பீதேத்யாதி| நநு, பித்தபாண்ட்வாமயீதி வக்துஂ ந யுக்தஂ, பாண்டுரோகஸ்ய பித்தகார்யத்வாதேவ| உச்யதே– இதரதோஷாஸஂஶ்லிஷ்டப்ரபலபித்தஜந்யத்வேந பைத்திகாபிதாநஂ, யதா– பைத்திகரக்தபித்தமிதி||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பைத்திகமாஹ– பீதேத்யாதி| பிந்நவிட்கஃ ஸத்ரவமலஃ, அதிபீதாபஃ அதிஶயேந பீதஃ| நநு பித்தபாண்ட்வாமயீதி வக்துஂ ந யுக்தஂ, பாண்டுரோகஸ்ய| உச்யதே, இதரதோஷாஸஂஸஷ்டப்ரபலபித்தஜந்யத்வேந பைத்திகாபிதாநஂ, பைத்திகரக்தபித்தவத்||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶ்லைஷ்மிகலக்ஷணமாஹ– கபப்ரஸேகேத்யாதி| கபாத்யஃ பாண்டுரோகீ ஸ ஶுக்லைஸ்த்வங்மூத்ரநயநாநநைருபலக்ஷித இதி யோஜ்யம்||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– கபேத்யாதி| கஹாத்து யஃ பாண்டுரோகீ ஸ ஶுக்லைஃ த்வப்தூத்ரநயநாதிபிருபலக்ஷ்யதே யோஜ்யம்| கபப்ரஸேகஃ கபஸ்ராவஃ, ஸாந்நிபாதிகஸ்து ஸமஸமவேதைர்வாதாதிலக்ஷணைரேவ போத்யஃ| உக்தஂ ஹி சரகே “ஸர்வாந்நஸேவிநஃ ஸர்வே துஷ்டா தோஷாஸ்த்ரிதோஷஜம்| த்ரிதோஷலிங்கஂ குர்வந்தி பாண்டுரோகஂ ஸுதுஃஸஹம்” இதி||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாந்நிபாதிகஸ்து ப்ரகதிஸமஸமவேதத்வேநௌக்தவாதஜாதிலக்ஷணைரேவ போத்தவ்யஃ| உக்தஂ ஹி சரகே– “ஸர்வாந்நஸேவிநஃ ஸர்வே துஷ்டா தோஷாஸ்த்ரிதோஷஜம்| த்ரிலிங்கஂ ஸம்ப்ரகுர்வந்தி பாண்டுரோகஂ ஸுதுஃஸஹம்||” (ச. சி. அ. ௧௬) இதி| தஸ்யைவ ஸோபத்ரவஸ்யாஸாத்யத்வமாஹ– ஜ்வராரோசகேத்யாதி| ஹதேந்த்ரியஃ ஸ்வவிஷயாக்ராஹகேந்த்ரியஃ||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்யைவ ஸோபத்ரவஸ்யாஸாத்யத்வமாஹ– ஜ்வரேத்யாதி| த்ரிதோஷஜஃ பாண்டுரோகம்| ஏதைருபத்ரவைர்யுக்தஸ்த்யாஜ்யஃ அஸாத்ய இத்யர்தஃ| ஹதேந்த்ரியஃ ஸ்வவிஷயாக்ராஹகேந்த்ரியஃ||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மஜ்ஜஸம்ப்ராப்திமாஹ– மத்திகேத்யாதி| அந்யதமோ மலோ வாதாதிஃ| ஊஷரா ஸக்ஷாரா| ரஸாதீந் ரூக்ஷயேத், புக்தஂ ச ரூக்ஷயேதிதி யோஜ்யம்| ரௌக்ஷ்யாத் ப்ராகதிகோத்பூதரௌக்ஷ்யகுணாத்| அவிபக்வைவ கோஷ்டதாத்வக்நிபிஃ பாகஂ ந கத்வைவ, ஸ்ரோதாஂஸி ரஸவஹாதீநி, பூரயதி ருணத்தி ச| இந்த்ரியாணாஂ பலஂ ஸ்வவிஷயக்ரஹணஶக்திம்| “தேஜோ தீப்திஃ” இதி ஜேஜ்ஜடஃ, ‘ஊஷ்மா’ இதி சக்ரஃ| வீர்யஂ ஶக்திஃ| ‘ஓஜஃ ஸர்வதாதுஸாரஃ, ஸர்வதாதுஸாரபூதஂ ஹதயஸ்தம்’ இதி பராஶரஃ, ‘பராபிபவேச்சா’ இதி ஜேஜ்ஜடஃ||௮-௧௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மத்திகாஜநிதபாண்டுரோகமாஹ– மத்திகேத்யாதி| மத்திகாபக்ஷணஶீலஸ்ய புருஷஸ்ய அந்யதமோ மலோ தோஷோ வாதாதிஃ கோபஂ கச்சதி| மத்திகாயாஸ்த்ரிதோஷப்ரகோபநே ஹேதுஂ தர்ஶயதி– கஷாயேத்யாதி| கஷாயா மத்திகா மாருதஂ ப்ரகோபயேத், ஊஷரா ஸக்ஷாரா பித்தம், மதுரா கபஂ, ரௌக்ஷ்யாச்ச ரஸாதீந் தாதூந் ரூக்ஷயேத் புக்தஂ ச ரூக்ஷயேத், தஸ்யாஃ ஸ்வபாவோத்பூதரூக்ஷகுணத்வாத்| அபக்வைவேத்யாதி ந கோஷ்டதாத்வக்நிபிஃ பாகஂ கச்சதி கிந்து அபக்வைவ ரஸவாஹீநி ஸ்ரோதாஂஸி பூரயதி நிருணத்தி ச| இந்த்ரியாணாஂ பலஂ ஸ்வவிஷயக்ரஹணஶக்திஂ ஹத்வா பாண்டுரோகஂ கரோதி| தேஜோ தீப்திரிதி ஜேஜ்ஜடஃ, ஊஷ்மேதி சக்ரஃ| வீர்யஂ ஶக்திஃ, ஓஜஃ ஸர்வதாதுஸாரபூதஂ ஹதயஸ்தஂ, பராபிபவேச்சேதி ஜேஜ்ஜடஃ| பலவர்ணாக்நிநாஶநமித்யத்ர பலஂ ஶரீரே ஸாமர்த்யம்||௮-௧௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

மஜ்ஜஸ்ய லக்ஷணமாஹ-ஶூநாக்ஷீத்யாதி| ‘ஸர்வபாண்டுரோகேஷு க்ரிமிகோஷ்டதா யதா ஸ்யாத்ததைதல்லக்ஷணம்’ இதி ஜேஜ்ஜடஃ, மத்திகாஜாநந்தரபடிதத்வேந தஸ்யைவ லக்ஷணமித்யந்யே| விதேஹே து பட்யதே– “மத்பக்ஷணாத்பவேத்பாண்டுஸ்தந்த்ராலஸ்யநிபீடிதஃ| ஸஶ்வாஸகாஸஶோஷார்ஶஃ ஸாதாருசிஸமந்விதஃ|| ஶூநபாதாநநகரஃ கஶாங்கஃ கஶபாவகஃ|” இதி||௧௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

மஜ்ஜநிதஸ்யோபத்ரவமாஹ– ஶூநேத்யாதி| அக்ஷிகூடோऽக்ஷிகோலகஃ, கண்டஃ கபோலஃ, ஏதேஷு ஶ்வயதுஃ| ததா ஶூநபாந்நாபிமேஹநஃ ஶூநஶ்சரணோ நாபிர்மேஹநஂ ச யஸ்ய ஸ ததா| ததா ச கமிகோஷ்டஃ புருஷஃ, ஸருதிரஂ கபஂ புரீஷமதிஸார்யேத| ஸர்வபாண்டுரோகேஷு கமிகோஷ்டதா யதா ஸ்யாத்ததைதல்லக்ஷணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ; மத்திகாஜாநந்தரஂ படிதத்வாத்தஸ்யைவ லக்ஷணமித்யந்யே| உக்தஂ ச விதேஹேந– “மத்பக்ஷணாத்பவேத்பாண்டுஸ்தந்த்ராலஸ்யநிபீடிதஃ| ஸஶ்வாஸகாஸஶோதார்ஶஃ ஸாதாருசிஸமந்விதஃ|| ஶூநபாதாநநகரஃ கஷ்ணாங்கஃ கஶபாவகஃ” இதி||௧௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பாண்டுரோக இத்யாதி| ‘பாண்டுரோகஶ்சிரோத்பந்நஃ காலப்ரகர்ஷாத் கரீபூதோ ஜடரதாஂ கதோ ந ஸித்யதி, அசிரோத்பந்நோऽபி ஶூநாநாஂ மத்யே யோ வா பீதாநி பஶ்யதி ஸ பாண்டுரோகீ ந ஸித்யதீத்யபரமஸாத்யலக்ஷணம்’ இதி ஜேஜ்ஜடஸ்ய யோஜநா| சக்ரஸ்த்வாஹ– ‘சிரோத்பந்நஃ கரீபூதோऽத்யர்தரூக்ஷிதஸர்வதாதுர்ந ஸித்யதி, ததா காலப்ரகர்ஷாதித்யாதிநாऽபரமஸாத்யலக்ஷணம்’ இதி| அத்ர ஶூநாநாஂ ஶோதவதாஂ மத்யே யோ வா பீதாநி பஶ்யதி ஸ ந ஸித்யதீதி| ‘ஶூநோ நா’ இதி பாடாந்தரே நா புருஷஃ| ‘ஶூநாங்கோ யோ வா பீதாநி பஶ்யதி’ இதி பாடாந்தரஂ ஸுகமம்| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பத்தேத்யாதி| அத்ர ஸகபத்வேऽபி பத்தத்வால்பத்வஹரிதத்வாநி வ்யாதிப்ரபாவாத்; பத்தால்பஸ்தாநே பஹுலமிதி பாடாந்தரம்| விட்ஶப்தோ நபுஂஸகோऽப்யஸ்தீத்யேதந்நிர்தேஶாதேவோந்நேயமித்யாஹுஃ| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– தீந இத்யாதி| தீநஃ க்லாநஃ| ஶ்வேதாதிதிக்தாங்க இதி ஶ்வேதவர்ணலிப்தாங்க இவேத்யர்தஃ| ஸ நாஸ்தி நஷ்ட இவ அஸாத்ய இத்யர்தஃ| அபரமாஹ– அஸகித்யாத| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பாண்டுதந்தேத்யாதி| பாண்டுஸங்காததர்ஶீதி நயநரஶ்மிஸஹசரிதஂ பஹிர்நிர்கதஂ பித்தஂ ஸம்பிண்டிதஂ பஶ்யதி| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– அந்தேஷ்வித்யாதி| அந்தேஷு பாஹுஜங்காஶிரஃஸு, ஶூநஂ ஶோதயுக்தம்| பரிஹீணமத்யஂ துர்பலமத்யதேஹம்| ஏதத்வைபரீத்யேநாபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ம்லாநமித்யாதி| ம்லாநஂ துர்பலம்| அஸஞ்ஜ்ஞகல்பஂ மதப்ராயம்| ஏவஂவிதஂ பாண்டுகிநஂ பாண்டுரோகிணஂ யஶோऽர்தீ வைத்யோ விவர்ஜயேதிதி| அத்ர ஸௌஶ்ருதஶ்லோகே ‘பாண்டுகிநம்’ இத்யத்ர “ பாலகிநம்” இதி பாடாந்தரஂ, யுக்தஂ சைதத்; ஏவஂ ஹி பட்யமாநே பாண்டுரோகாவஸ்தாவிஶேஷஸ்ய பாலகிநோ லக்ஷணமபி கதஂ ஸ்யாத்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “ ஸகாமலாபாலகிபாண்டுரோகஃ கும்பாஹ்வயோ” லாகவகோऽலஸாக்யஃ| (ஸு. உ. தஂ. அ. ௪௪) இதி| அநேநைவாபிப்ராயேண கஶ்சிதபியுக்தோ லிகிதவாந்– “அந்தே ஶூநஃ கஶோ மத்யேऽந்யதா ச குதஶேபஸி| ஶூநோ ஜ்வராதிஸாரார்தோ பதகல்பஸ்து பாலகீ||” இதி||௧௨-௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பாண்ட்வித்யாதி| பாண்டுரோகஶ்சிரோத்பந்நஃ காலப்ரகர்ஷாச்சிரகாலாத்கரீபூதோ ஜடரதாஂ கதோ ந ஸித்யதி, அசிரோத்பந்நோऽபி பாண்டுரோகஃ ஶூநாங்கோ யோ வா புருஷஃ பீதாநி பஶ்யதி ஸ பாண்டுரோகீ ந ஸித்யதி, இத்யபரமஸாத்யலக்ஷணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| சக்ரஸ்த்வந்யதா வ்யாசஷ்டே– சிரோத்பந்நஃ கரீபூதோ அத்யர்தா விரூக்ஷிதஸர்வதாதுர்ந ஸித்யதி, ததா காலப்ரகர்ஷாதித்யாதிநா அபரமஸாத்யலக்ஷணமிதி| அத்ர ‘ஶூநாநாஂ யோ வா பீதாநி பஶ்யதி’ இதி பாடாந்தரே ஶூநாநாஂ ஶோதவதாஂ மத்யே யஃ பீதாநி பஶ்யதி ஸ ந ஸித்யதி, அந்யே ‘ஶூநோ நா’ இதி படந்தி, தத்ர நா புருஷஃ| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பத்தேத்யாதி| அத்ர ஸகபத்வேऽபி ச பஹுத்வமல்பத்வஂ ஹரிதத்வஂ வ்யாபிஸ்வபாவாத்| ஹரிதஂ ஹரிதஶாகவர்ணம்| அந்யே பஹ்வல்பஸ்தாநே பஹுலமிதி பாடஂ படந்தி| பஹுலஂ விட் ஸார்யதே இதி விட்ஶப்தோ நபுஂஸகோऽப்யஸ்தீத்யேதந்நிர்தேஶாதுந்நேயமித்யாஹுஃ| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– தீந இத்யாதி| தீநோ க்லாநஃ| ஶ்வேதாதிதிக்தாங்க இதி ஶ்வேதவர்ணாதிலிப்தாங்க இத்யர்தஃ| ஸ புருஷோ நாஸ்தி நஷ்டஃ அஸாத்ய இத்யர்தஃ| அத்ரைவாபரமப்யஸாத்யலக்ஷணமாஹ– அஸக்க்ஷயாத் யஃ பாண்டுரோகீ ஶ்வேதத்வமாப்நுயாத்ஸோऽப்யஸாத்யஃ| அபரமப்யஸாத்யலக்ஷணமாஹ– பாண்ட்வித்யாதி| நயநரஶ்மிஸஹசரிதஂ பஹிர்நிர்கதஂ பித்தஂ தத்யோகாதகிலமபி பஶ்யந் வஸ்து பீதவர்ணபிண்டிதஂ பஶ்யதி| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– அந்தேஷ்வித்யாதி| பாஹு ஜங்காஶிரஸ்ஸு ஶூநஂ ஶோதயுக்தஂ, பரிஹீணமத்யஂ துர்பலமத்யதேஹஂ, க்லாநமித்யாதிநா பரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– க்லாநஂ துர்பலஂ மத்யதேஹஂ ஶூநஂ ஶ்வயதுயுக்தஂ யஸ்ய ஸ தாதஶஸ்தம்| அபரமஸாத்யலக்ஷணமாஹ– குதே ஶேபஸி முஷ்கயோஶ்ச ஶூநஂ ஶோதயுக்தஂ ப்ரதாம்யந்தஂ மோஹமுபகச்சந்தஂ மூர்சந்தமித்யர்தஃ| அஸஞ்ஜ்ஞகல்பஂ மதப்ராயம்| ஏவஂவிதஂ பாண்டுரோகிணஂ யஶோர்தீ பிஷக் விவர்ஜயேத்| ஸுஶ்ருதே அஸ்மிந் ஶ்லோகே பாண்டுகிநமித்யத்ர பாலகிநமிதி படந்தி, யுக்தஂ சைதத்| ஏவஂ ஹி பட்யமாநே பாண்டுரோகாவஸ்தாவிஶேஷஸ்ய பாலகிநோ லக்ஷணமப்யுக்தஂ ஸ்யாத்| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ஸகாமலாபாலகிபாண்டுரோகஃ கும்பாஹ்வயோ லாகவிகோऽலஸாக்யஃ” இதி| அநேநைவாபிப்ராயேண கஶ்சிதபியுக்தோ லிகிதவாந் “அந்தே ஶூநஃ கஶோ மத்யே த்வத வா குதஶேபஸி| ஶூநோ ஜ்வராதிஸாராத்யைர்மதகல்பஸ்து பாலகீ” இதி||௧௨-௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாண்டுரோகாவஸ்தாயாஂ காமலாமாஹ– பாண்டுரோகீத்யாதி| தக்த்வா ஸந்தூஷ்ய| ரோகாய காமலாரூபாய| பேகவர்ணஃ ப்ராவஷேண்யபேகவர்ணஃ| கோஷ்டஶாகாஶ்ரயேதி ஏகா கோஷ்டாஶ்ரயா, அபரா ஶாகாஶ்ரயா; ஶாகா ரக்தாதயோ தாதவஃ| ஸ்வதந்த்ராऽபி காமலா பவதி, யதா ராஜயக்ஷ்மா ஸ்வதந்த்ரஃ உபேக்ஷிதேஷ்வபி காஸேஷு பவதீத்யாஹுஃ||௧௬-௧௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பாண்டுரோகாவஸ்தாயாஂ காமலாமாஹ– பாண்ட்வித்யாதி| யஃ பாண்டுரோகீ பித்தஜநகாநி அத்யர்தஂ ஸேவதே தஸ்ய ரோகிணஃ பித்தஂ தோஷஃ அஸங்மாஂஸஂ தக்த்வா ஸந்தூஷ்ய ரோகாய காமலாரூபாய ஜாயதே| தஸ்ய ச ரக்தஂ பீதஂ ஶகந்மூத்ரஂ, ‘ரக்தபீதஶகந்நேத்ரே’ இதி வா பாடஃ| பேகவர்ணஃ ப்ராவஷேண்யமண்டூகவர்ணஃ, ஹதேந்த்ரியஃ ஹதேந்த்ரியஶக்திஃ ஏதைஶ்சோபத்ரவைர்தாஹாதிபிஃ கர்ஷிதஃ பீடிதஃ, அவிபாக ஆஹாரஸ்ய, ஸதநமங்கக்லாநிஃ| பஹுபித்தா ஏஷா காமலா கோஷ்டஶாகாஶ்ரயேதி ஏகா கோஷ்டாஶ்ரயாऽபரா ஶாகாஶ்ரயா, ஶாகா ரக்தாதயோ தாதவஃ| உபேக்ஷிதஃ பாண்டுரோகஃ காமலாயை பவதி||௧௬-௧௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தஸ்யா அவஸ்தாந்தரஂ கும்பகாமலாமாஹ– காலாந்தராதித்யாதி| கரீபூதேதி பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்| கச்ச்ரா ச கச்ச்ரஸாத்யா| கும்பஃ கோஷ்டஃ, அந்தஃஶுஷிரஸாதர்ம்யாத்; தத்கதா காமலா கும்பகாமலா, கோஷ்டாஶ்ரயேத்யர்தஃ|௧௯|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தஸ்யாவஸ்தாந்தரஂ கும்பகாமலாமாஹ– காலேத்யாதி| காலாந்தராத் கரீபூதா கடிநதாஂ கதா கச்ச்ரஸாத்யா; கும்பஂ கோஷ்டஂ, தத்ஸாதர்ம்யாத்தத்கதா காமலா கோஷ்டாஶ்ரயேத்யர்தஃ||௧௯||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

காமலாயா அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– கஷ்ணேத்யாதி| கஷ்ணேத்யாதிநா தாம்யதீத்யந்தேநைகமஸாத்யலக்ஷணம்| தாம்யதி முஹ்யதி| தாஹேத்யாதிநா விபத்யதே இத்யந்தேநாபரமஸாத்யலக்ஷணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ||௧௯-௨௦||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

காமலாயா அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– கஷ்ணேத்யாதி| சர்திரிதி சர்திரபி ரக்தா| தாம்யதி முஹ்யதி| இத்யேகமஸாத்யலக்ஷணஂ, தாஹாதிநா விபத்யதே இத்யந்தேநாபரமபி அஸாத்யலக்ஷணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| நஷ்டோऽக்நிஃ ஸஞ்ஜ்ஞா சேதநா ச யஸ்ய ஸ ததா||௧௯-௨௦||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கும்பகாமலிநோऽஸாத்யலக்ஷணமாஹ– சர்தீத்யாதி||௨௧||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கும்பகாமலிநோऽஸாத்யலக்ஷணமாஹ– சர்தீத்யாதி| ஆயாஸேந விநைவ ஶ்ரமஃ க்லமஃ| விட்பேதஃ ஸத்ரவமலப்ரவத்திஃ| ஏதைருபத்ரவைஃ கும்பகாமலீ த்யாஜ்யஃ||௨௧||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பாண்டுரோகாவஸ்தாயாஂ ஹலீமகமாஹ– யதேத்யாதி| யதா து பாண்டோஃ பாண்டுரோகிணஃ ஹரிதாதிவர்ணயுக்தஸ்யைதே உபத்ரவா பவந்தி ததா தஸ்ய வாதபித்தகோபஜஂ ஹலீமகஂ ஜாநீயாத்| ஹரிதஃ ஶாகவர்ணஃ| ஶ்யாவோ நீலவர்ணஃ| பலோத்ஸாஹக்ஷயோ பலோத்ஸாஹயோஃ க்ஷீணதா| ஸ்த்ரீஷ்வஹர்ஷஃ ஸ்த்ரீரிரஂஸாயா அபாவஃ| அங்கமர்தஃ அங்கமோடநம்| லாகவகாலஸகாதீநாஂ பாண்டுரோகாவஸ்தாவிஶேஷாணாஂ லக்ஷணஂ ஸுஶ்ருததிஷ்வநுஸ்மர்தவ்யமிதி||௨௨-௨௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பாண்டுரோகாऽவஸ்தாயாஂ ஹலீமகமாஹ– யதேத்யாதி| யதா பாண்டுரோகிணோ ஹரிதாதிவர்ணயுக்தஸ்ய ஏதே உபத்ரவா பவந்தி ததா தஸ்ய வாதபித்தப்ரகோபதோ ஹலீமகஂ ஜாநீயாத்| ஹரிதஃ ஶாகவர்ணஃ, ஶ்யாவோ நீலவர்ணஃ| பலோத்ஸாஹக்ஷய இதி பலோத்ஸாஹயோர்நாஶஃ| மதுஜ்வரஃ| ஸ்த்ரீஷ்வஹர்ஷ இதி ரிரஂஸாயா அபாவஃ| அங்கமர்தஃ அங்கமோடநம்| லாகவகாலஸாதீநாஂ பாண்டுரோகாவஸ்தாவிஶேஷாணாஂ லக்ஷணஂ ஸுஶ்ருதாதவகந்தவ்யம்||௨௨-௨௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ பாண்டுரோககாமலாகும்பகாமலா ஹலீமகநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ பாண்டுரோகநிதாநம்||௮||