൮. പാണ്ഡുരോഗകാമലാകുമ്ഭകാമലാഹലീമകനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പുരീഷജാഃ ക്രിമയഃ സൂക്ഷ്മാഃ പാണ്ഡുതാം ജനയന്തി, അതഃ ക്രിമേരനന്തരം പാണ്ഡുരോഗമാഹ– പാണ്ഡുരോഗാ ഇത്യാദി| പാണ്ഡുത്വേനോപലക്ഷിതോ രോഗഃ പാണ്ഡുരോഗഃ| ചരകേ അഷ്ടോദരീയാധ്യായേ “പഞ്ച പാണ്ഡുരോഗാഃ” (ച. സൂ. അ. ൧൯)ഇത്യഭിധായാപി “പാണ്ഡുരോഗാഃ സ്മൃതാഃ പഞ്ച” (ച. ചി. അ. ൧൬) ഇതി യദേതത്പുനശ്ചരകവചനം തത് “പഞ്ചാനാമപി സാധ്യത്വം ബോധയതി, നതു പഞ്ചോന്മാദേഷ്വിവ സാന്നിപാതികസ്യാസാധ്യത്വമിതി” ജേജ്ജടഃ; “ന്യൂനസങ്ഖ്യാവ്യവച്ഛേദാര്ഥമിതി” ചക്രഃ| നനു, സുശ്രുതേ ഹി മൃത്തികാജോ ന പഠിതഃ; മൃത്തികാऽപി ദോഷപ്രകോപദ്വാരേണൈവ പാണ്ഡുരോഗം ജനയതീതി; യദുക്തമ്– “കഷായാ മാരുതം, പിത്തമൂഷരാ, മധുരാ കഫമ്|” (ച. ചി. അ. ൧൬) ഇതി; നിദാനഭേദാച്ച രോഗഭേദേ രോഗാനന്ത്യപ്രസങ്ഗഃ, വാതജസ്യാപി രൂക്ഷശീതാദ്യനേകവാതനിദാനകുപിതവാതജന്യത്വാത്| ഉച്യതേ– ദോഷജത്വാവിശേഷേऽപി വിശിഷ്ടരൂപചികിത്സാപ്രതിപാദനാര്ഥം പൃഥഗഭിധാനം, മൂത്രാന്ത്രവൃദ്ധിവത്; സുശ്രുതേന തു പരാധികാരേഷു ന വിസ്തരോക്തിരിത്യഭിപ്രായേണ ന പൃഥക്കൃതഃ| ചികിത്സാ തു ദോഷചികിത്സയാऽപി ഭവതീതി||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പുരീഷജാഃ കൃമയോ സൂക്ഷ്മാഃ പാണ്ഡുതാം ജനയന്തി, അതഃ കൃമേരനന്തരം പാണ്ഡുരോഗമാഹ പാണ്ഡുരോഗാ ഇത്യാദി| പാണ്ഡുത്വേനോപലക്ഷ്യതേ രോഗഃ പാണ്ഡുരോഗഃ| സ ച പഞ്ചവിധഃ– വാതപിത്തകഫൈസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈകഃ, മൃദ്ഭക്ഷണാദേകഃ, ഏവം പഞ്ച| നനു, സുശ്രുതേന മൃത്തികാജനിതോ ന പഠിതഃ, യതോ മൃത്തികാऽപി ത്രിദോഷകോപകാരണേനൈവ പാണ്ഡുരോഗം ജനയതി, ഉക്തം ച– “കഷായാ മാരുതം പിത്തമൂഷരാ മധുരാ കഫമ്” ഇതി, യദി നിദാനഭേദാദ്രോഗഭേദസ്തദാ രോഗാണാമാനന്ത്യപ്രസങ്ഗഃ? ഉച്യതേ– ദോഷജത്വാവിശേഷേऽപി വിശിഷ്ടരൂപചികിത്സാപ്രതിപാദനാര്ഥം പൃഥഗഭിധാനമ്||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വ്യായാമമിത്യാദി| രക്തമിത്യുപലക്ഷണം, തേന ‘ത്വങ്മാംസമപി’ ദൂഷ്യത്വേന ദൃഢബലേന പഠിതം, ഹാരീതേന രസോऽപി, ഇതി||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പാണ്ഡുരോഗനിദാനമാഹ– വ്യവായമിത്യാദി| വ്യവായാദീനി നിഷേവമാണസ്യ പുംസോ ദുഷ്ടാ ദോഷാ രക്തം വിദൂഷ്യ ത്വചി പാണ്ഡുഭാവം കുര്വന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| രക്തമിത്യുപലക്ഷണം; ത്വചം മാംസമപി ദൂഷയന്തീതി ദൃഢബലേന പഠിതം, ഹാരീതേന തഥോക്തത്വാത്| വ്യവായഃ സ്ത്രീസേവാ, അന്യേ ‘വ്യായാമമ്’ ഇതി പഠന്തി| ലവണാനീതി ബഹുവചനേന ക്ഷാരാണ്യപി ബോദ്ധവ്യാനി| മൃദം മൃത്തികാമ്| തീക്ഷ്ണം രാജികാദി||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| ത്വക്സ്ഫോടനം ത്വചഃ കിഞ്ചിദ്വിദാരണമ്| മൃദ്ഭക്ഷണം മൃദ്ഭക്ഷണേച്ഛാ| പ്രേക്ഷണകൂടശോഥോ അക്ഷിഗോലകേ ശോഥഃ| അവിപാക ആഹാരസ്യ| പുരഃസരാണി പൂര്വരൂപാണി||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| ത്വക്സ്ഫോടനം ത്വചഃ കിഞ്ചിദ്വിദാരണമ്| അന്യേ ‘ത്വക്പാടനിഷ്ഠീവനഗാത്രസാദാഃ’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| നിഷ്ഠീവനം മുഖേന, ‘ഥുഗഥുഗീതി’ ലോകേ| മൃദ്ഭക്ഷണം മൃദ്ഭക്ഷണേച്ഛാ, പ്രേക്ഷണകൂടശോഥഃ അക്ഷിഗോലകശോഥഃ, അവിപാക ആഹാരസ്യ, പുരഃസരാണി പൂര്വരൂപാണി, തസ്യ ഭാവിനഃ ഭവന്തി||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതികലക്ഷണമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| അത്ര കൃഷ്ണാരുണാഭതാ ന പാണ്ഡുതാമതിക്രാമതി, അന്യഥാ പാണ്ഡുരോഗത്വാഭാവഃ| ഉക്തം ച സുശ്രുതേ– “സര്വേഷു ചൈതേഷ്വിഹ പാണ്ഡുഭാവോ യതോऽധികോऽതഃ ഖുല പാണ്ഡുരോഗഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൪) ഇതി| ഭ്രമാദയ ഇതി ആദിശബ്ദേന ഭേദശൂലാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതികപാണ്ഡുരോഗമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| കൃഷ്ണാരുണപ്രഭാ പാണ്ഡുത്വമതിക്രമ്യ ന ഭവതി, അന്യഥാ പാണ്ഡുരോഗത്വാഭാവാത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “സര്വേഷു ചൈതേഷ്വിഹ പാണ്ഡുഭാവോ യതോऽധികോऽതഃ ഖലു പാണ്ഡുരോഗഃ” ഇതി| തോദഃ പീഡാഭേദഃ, ആനാഹ ഉദരാടോപഃ, ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്യേവ| ആദിഗ്രഹണാദ്ഭേദശൂലാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– പീതേത്യാദി| നനു, പിത്തപാണ്ഡ്വാമയീതി വക്തും ന യുക്തം, പാണ്ഡുരോഗസ്യ പിത്തകാര്യത്വാദേവ| ഉച്യതേ– ഇതരദോഷാസംശ്ലിഷ്ടപ്രബലപിത്തജന്യത്വേന പൈത്തികാഭിധാനം, യഥാ– പൈത്തികരക്തപിത്തമിതി||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൈത്തികമാഹ– പീതേത്യാദി| ഭിന്നവിട്കഃ സദ്രവമലഃ, അതിപീതാഭഃ അതിശയേന പീതഃ| നനു പിത്തപാണ്ഡ്വാമയീതി വക്തും ന യുക്തം, പാണ്ഡുരോഗസ്യ| ഉച്യതേ, ഇതരദോഷാസംസൃഷ്ടപ്രബലപിത്തജന്യത്വേന പൈത്തികാഭിധാനം, പൈത്തികരക്തപിത്തവത്||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികലക്ഷണമാഹ– കഫപ്രസേകേത്യാദി| കഫാദ്യഃ പാണ്ഡുരോഗീ സ ശുക്ലൈസ്ത്വങ്മൂത്രനയനാനനൈരുപലക്ഷിത ഇതി യോജ്യമ്||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– കഫേത്യാദി| കഹാത്തു യഃ പാണ്ഡുരോഗീ സ ശുക്ലൈഃ ത്വബ്ധൂത്രനയനാദിഭിരുപലക്ഷ്യതേ യോജ്യമ്| കഫപ്രസേകഃ കഫസ്രാവഃ, സാന്നിപാതികസ്തു സമസമവേതൈര്വാതാദിലക്ഷണൈരേവ ബോധ്യഃ| ഉക്തം ഹി ചരകേ “സര്വാന്നസേവിനഃ സര്വേ ദുഷ്ടാ ദോഷാസ്ത്രിദോഷജമ്| ത്രിദോഷലിങ്ഗം കുര്വന്തി പാണ്ഡുരോഗം സുദുഃസഹമ്” ഇതി||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാന്നിപാതികസ്തു പ്രകൃതിസമസമവേതത്വേനൌക്തവാതജാദിലക്ഷണൈരേവ ബോദ്ധവ്യഃ| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “സര്വാന്നസേവിനഃ സര്വേ ദുഷ്ടാ ദോഷാസ്ത്രിദോഷജമ്| ത്രിലിങ്ഗം സമ്പ്രകുര്വന്തി പാണ്ഡുരോഗം സുദുഃസഹമ്||” (ച. ചി. അ. ൧൬) ഇതി| തസ്യൈവ സോപദ്രവസ്യാസാധ്യത്വമാഹ– ജ്വരാരോചകേത്യാദി| ഹതേന്ദ്രിയഃ സ്വവിഷയാഗ്രാഹകേന്ദ്രിയഃ||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യൈവ സോപദ്രവസ്യാസാധ്യത്വമാഹ– ജ്വരേത്യാദി| ത്രിദോഷജഃ പാണ്ഡുരോഗമ്| ഏതൈരുപദ്രവൈര്യുക്തസ്ത്യാജ്യഃ അസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഹതേന്ദ്രിയഃ സ്വവിഷയാഗ്രാഹകേന്ദ്രിയഃ||൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മൃജ്ജസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– മൃത്തികേത്യാദി| അന്യതമോ മലോ വാതാദിഃ| ഊഷരാ സക്ഷാരാ| രസാദീന് രൂക്ഷയേത്, ഭുക്തം ച രൂക്ഷയേദിതി യോജ്യമ്| രൌക്ഷ്യാത് പ്രാകൃതികോദ്ഭൂതരൌക്ഷ്യഗുണാത്| അവിപക്വൈവ കോഷ്ഠധാത്വഗ്നിഭിഃ പാകം ന ഗത്വൈവ, സ്രോതാംസി രസവഹാദീനി, പൂരയതി രുണദ്ധി ച| ഇന്ദ്രിയാണാം ബലം സ്വവിഷയഗ്രഹണശക്തിമ്| “തേജോ ദീപ്തിഃ” ഇതി ജേജ്ജടഃ, ‘ഊഷ്മാ’ ഇതി ചക്രഃ| വീര്യം ശക്തിഃ| ‘ഓജഃ സര്വധാതുസാരഃ, സര്വധാതുസാരഭൂതം ഹൃദയസ്ഥമ്’ ഇതി പരാശരഃ, ‘പരാഭിഭവേച്ഛാ’ ഇതി ജേജ്ജടഃ||൮-൧൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മൃത്തികാജനിതപാണ്ഡുരോഗമാഹ– മൃത്തികേത്യാദി| മൃത്തികാഭക്ഷണശീലസ്യ പുരുഷസ്യ അന്യതമോ മലോ ദോഷോ വാതാദിഃ കോപം ഗച്ഛതി| മൃത്തികായാസ്ത്രിദോഷപ്രകോപനേ ഹേതും ദര്ശയതി– കഷായേത്യാദി| കഷായാ മൃത്തികാ മാരുതം പ്രകോപയേത്, ഊഷരാ സക്ഷാരാ പിത്തമ്, മധുരാ കഫം, രൌക്ഷ്യാച്ച രസാദീന് ധാതൂന് രൂക്ഷയേത് ഭുക്തം ച രൂക്ഷയേത്, തസ്യാഃ സ്വഭാവോദ്ഭൂതരൂക്ഷഗുണത്വാത്| അപക്വൈവേത്യാദി ന കോഷ്ഠധാത്വഗ്നിഭിഃ പാകം ഗച്ഛതി കിന്തു അപക്വൈവ രസവാഹീനി സ്രോതാംസി പൂരയതി നിരുണദ്ധി ച| ഇന്ദ്രിയാണാം ബലം സ്വവിഷയഗ്രഹണശക്തിം ഹത്വാ പാണ്ഡുരോഗം കരോതി| തേജോ ദീപ്തിരിതി ജേജ്ജടഃ, ഊഷ്മേതി ചക്രഃ| വീര്യം ശക്തിഃ, ഓജഃ സര്വധാതുസാരഭൂതം ഹൃദയസ്ഥം, പരാഭിഭവേച്ഛേതി ജേജ്ജടഃ| ബലവര്ണാഗ്നിനാശനമിത്യത്ര ബലം ശരീരേ സാമര്ഥ്യമ്||൮-൧൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മൃജ്ജസ്യ ലക്ഷണമാഹ-ശൂനാക്ഷീത്യാദി| ‘സര്വപാണ്ഡുരോഗേഷു ക്രിമികോഷ്ഠതാ യദാ സ്യാത്തദൈതല്ലക്ഷണമ്’ ഇതി ജേജ്ജടഃ, മൃത്തികാജാനന്തരപഠിതത്വേന തസ്യൈവ ലക്ഷണമിത്യന്യേ| വിദേഹേ തു പഠ്യതേ– “മൃദ്ഭക്ഷണാദ്ഭവേത്പാണ്ഡുസ്തന്ദ്രാലസ്യനിപീഡിതഃ| സശ്വാസകാസശോഷാര്ശഃ സാദാരുചിസമന്വിതഃ|| ശൂനപാദാനനകരഃ കൃശാങ്ഗഃ കൃശപാവകഃ|” ഇതി||൧൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മൃജ്ജനിതസ്യോപദ്രവമാഹ– ശൂനേത്യാദി| അക്ഷികൂടോऽക്ഷിഗോലകഃ, ഗണ്ഡഃ കപോലഃ, ഏതേഷു ശ്വയഥുഃ| തഥാ ശൂനപാന്നാഭിമേഹനഃ ശൂനശ്ചരണോ നാഭിര്മേഹനം ച യസ്യ സ തഥാ| തഥാ ച കൃമികോഷ്ഠഃ പുരുഷഃ, സരുധിരം കഫം പുരീഷമതിസാര്യേത| സര്വപാണ്ഡുരോഗേഷു കൃമികോഷ്ഠതാ യദാ സ്യാത്തദൈതല്ലക്ഷണമിതി ജേജ്ജടഃ; മൃത്തികാജാനന്തരം പഠിതത്വാത്തസ്യൈവ ലക്ഷണമിത്യന്യേ| ഉക്തം ച വിദേഹേന– “മൃദ്ഭക്ഷണാദ്ഭവേത്പാണ്ഡുസ്തന്ദ്രാലസ്യനിപീഡിതഃ| സശ്വാസകാസശോഥാര്ശഃ സാദാരുചിസമന്വിതഃ|| ശൂനപാദാനനകരഃ കൃഷ്ണാങ്ഗഃ കൃശപാവകഃ” ഇതി||൧൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പാണ്ഡുരോഗ ഇത്യാദി| ‘പാണ്ഡുരോഗശ്ചിരോത്പന്നഃ കാലപ്രകര്ഷാത് ഖരീഭൂതോ ജഠരതാം ഗതോ ന സിധ്യതി, അചിരോത്പന്നോऽപി ശൂനാനാം മധ്യേ യോ വാ പീതാനി പശ്യതി സ പാണ്ഡുരോഗീ ന സിധ്യതീത്യപരമസാധ്യലക്ഷണമ്’ ഇതി ജേജ്ജടസ്യ യോജനാ| ചക്രസ്ത്വാഹ– ‘ചിരോത്പന്നഃ ഖരീഭൂതോऽത്യര്ഥരൂക്ഷിതസര്വധാതുര്ന സിധ്യതി, തഥാ കാലപ്രകര്ഷാദിത്യാദിനാऽപരമസാധ്യലക്ഷണമ്’ ഇതി| അത്ര ശൂനാനാം ശോഥവതാം മധ്യേ യോ വാ പീതാനി പശ്യതി സ ന സിധ്യതീതി| ‘ശൂനോ നാ’ ഇതി പാഠാന്തരേ നാ പുരുഷഃ| ‘ശൂനാങ്ഗോ യോ വാ പീതാനി പശ്യതി’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ബദ്ധേത്യാദി| അത്ര സകഫത്വേऽപി ബദ്ധത്വാല്പത്വഹരിതത്വാനി വ്യാധിപ്രഭാവാത്; ബദ്ധാല്പസ്ഥാനേ ബഹുലമിതി പാഠാന്തരമ്| വിട്ശബ്ദോ നപുംസകോऽപ്യസ്തീത്യേതന്നിര്ദേശാദേവോന്നേയമിത്യാഹുഃ| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ദീന ഇത്യാദി| ദീനഃ ഗ്ലാനഃ| ശ്വേതാതിദിഗ്ധാങ്ഗ ഇതി ശ്വേതവര്ണലിപ്താങ്ഗ ഇവേത്യര്ഥഃ| സ നാസ്തി നഷ്ട ഇവ അസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അപരമാഹ– അസൃഗിത്യാദ| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പാണ്ഡുദന്തേത്യാദി| പാണ്ഡുസങ്ഘാതദര്ശീതി നയനരശ്മിസഹചരിതം ബഹിര്നിര്ഗതം പിത്തം സമ്പിണ്ഡിതം പശ്യതി| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– അന്തേഷ്വിത്യാദി| അന്തേഷു ബാഹുജങ്ഘാശിരഃസു, ശൂനം ശോഥയുക്തമ്| പരിഹീണമധ്യം ദുര്ബലമധ്യദേഹമ്| ഏതദ്വൈപരീത്യേനാപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– മ്ലാനമിത്യാദി| മ്ലാനം ദുര്ബലമ്| അസഞ്ജ്ഞകല്പം മൃതപ്രായമ്| ഏവംവിധം പാണ്ഡുകിനം പാണ്ഡുരോഗിണം യശോऽര്ഥീ വൈദ്യോ വിവര്ജയേദിതി| അത്ര സൌശ്രുതശ്ലോകേ ‘പാണ്ഡുകിനമ്’ ഇത്യത്ര “ പാലകിനമ്” ഇതി പാഠാന്തരം, യുക്തം ചൈതത്; ഏവം ഹി പഠ്യമാനേ പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥാവിശേഷസ്യ പാലകിനോ ലക്ഷണമപി കൃതം സ്യാത്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ സകാമലാപാലകിപാണ്ഡുരോഗഃ കുമ്ഭാഹ്വയോ” ലാഘവകോऽലസാഖ്യഃ| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൪) ഇതി| അനേനൈവാഭിപ്രായേണ കശ്ചിദഭിയുക്തോ ലിഖിതവാന്– “അന്തേ ശൂനഃ കൃശോ മധ്യേऽന്യഥാ ച ഗുദശേഫസി| ശൂനോ ജ്വരാതിസാരാര്തോ ഭൃതകല്പസ്തു പാലകീ||” ഇതി||൧൨-൧൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പാണ്ഡ്വിത്യാദി| പാണ്ഡുരോഗശ്ചിരോത്പന്നഃ കാലപ്രകര്ഷാച്ചിരകാലാത്ഖരീഭൂതോ ജഠരതാം ഗതോ ന സിധ്യതി, അചിരോത്പന്നോऽപി പാണ്ഡുരോഗഃ ശൂനാങ്ഗോ യോ വാ പുരുഷഃ പീതാനി പശ്യതി സ പാണ്ഡുരോഗീ ന സിധ്യതി, ഇത്യപരമസാധ്യലക്ഷണമിതി ജേജ്ജടഃ| ചക്രസ്ത്വന്യഥാ വ്യാചഷ്ടേ– ചിരോത്പന്നഃ ഖരീഭൂതോ അത്യര്ഥാ വിരൂക്ഷിതസര്വധാതുര്ന സിധ്യതി, തഥാ കാലപ്രകര്ഷാദിത്യാദിനാ അപരമസാധ്യലക്ഷണമിതി| അത്ര ‘ശൂനാനാം യോ വാ പീതാനി പശ്യതി’ ഇതി പാഠാന്തരേ ശൂനാനാം ശോഥവതാം മധ്യേ യഃ പീതാനി പശ്യതി സ ന സിധ്യതി, അന്യേ ‘ശൂനോ നാ’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര നാ പുരുഷഃ| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ബദ്ധേത്യാദി| അത്ര സകഫത്വേऽപി ച ബഹുത്വമല്പത്വം ഹരിതത്വം വ്യാപിസ്വഭാവാത്| ഹരിതം ഹരിതശാകവര്ണമ്| അന്യേ ബഹ്വല്പസ്ഥാനേ ബഹുലമിതി പാഠം പഠന്തി| ബഹുലം വിട് സാര്യതേ ഇതി വിട്ശബ്ദോ നപുംസകോऽപ്യസ്തീത്യേതന്നിര്ദേശാദുന്നേയമിത്യാഹുഃ| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ദീന ഇത്യാദി| ദീനോ ഗ്ലാനഃ| ശ്വേതാതിദിഗ്ധാങ്ഗ ഇതി ശ്വേതവര്ണാതിലിപ്താങ്ഗ ഇത്യര്ഥഃ| സ പുരുഷോ നാസ്തി നഷ്ടഃ അസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അത്രൈവാപരമപ്യസാധ്യലക്ഷണമാഹ– അസൃക്ക്ഷയാത് യഃ പാണ്ഡുരോഗീ ശ്വേതത്വമാപ്നുയാത്സോऽപ്യസാധ്യഃ| അപരമപ്യസാധ്യലക്ഷണമാഹ– പാണ്ഡ്വിത്യാദി| നയനരശ്മിസഹചരിതം ബഹിര്നിര്ഗതം പിത്തം തദ്യോഗാദഖിലമപി പശ്യന് വസ്തു പീതവര്ണപിണ്ഡിതം പശ്യതി| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– അന്തേഷ്വിത്യാദി| ബാഹു ജങ്ഘാശിരസ്സു ശൂനം ശോഥയുക്തം, പരിഹീണമധ്യം ദുര്ബലമധ്യദേഹം, ഗ്ലാനമിത്യാദിനാ പരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഗ്ലാനം ദുര്ബലം മധ്യദേഹം ശൂനം ശ്വയഥുയുക്തം യസ്യ സ താദൃശസ്തമ്| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഗുദേ ശേഫസി മുഷ്കയോശ്ച ശൂനം ശോഥയുക്തം പ്രതാമ്യന്തം മോഹമുപഗച്ഛന്തം മൂര്ഛന്തമിത്യര്ഥഃ| അസഞ്ജ്ഞകല്പം മൃതപ്രായമ്| ഏവംവിധം പാണ്ഡുരോഗിണം യശോര്ഥീ ഭിഷക് വിവര്ജയേത്| സുശ്രുതേ അസ്മിന് ശ്ലോകേ പാണ്ഡുകിനമിത്യത്ര പാലകിനമിതി പഠന്തി, യുക്തം ചൈതത്| ഏവം ഹി പഠ്യമാനേ പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥാവിശേഷസ്യ പാലകിനോ ലക്ഷണമപ്യുക്തം സ്യാത്| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “സകാമലാപാലകിപാണ്ഡുരോഗഃ കുമ്ഭാഹ്വയോ ലാഘവികോऽലസാഖ്യഃ” ഇതി| അനേനൈവാഭിപ്രായേണ കശ്ചിദഭിയുക്തോ ലിഖിതവാന് “അന്തേ ശൂനഃ കൃശോ മധ്യേ ത്വഥ വാ ഗുദശേഫസി| ശൂനോ ജ്വരാതിസാരാദ്യൈര്മൃതകല്പസ്തു പാലകീ” ഇതി||൧൨-൧൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥായാം കാമലാമാഹ– പാണ്ഡുരോഗീത്യാദി| ദഗ്ധ്വാ സന്ദൂഷ്യ| രോഗായ കാമലാരൂപായ| ഭേകവര്ണഃ പ്രാവൃഷേണ്യഭേകവര്ണഃ| കോഷ്ഠശാഖാശ്രയേതി ഏകാ കോഷ്ഠാശ്രയാ, അപരാ ശാഖാശ്രയാ; ശാഖാ രക്താദയോ ധാതവഃ| സ്വതന്ത്രാऽപി കാമലാ ഭവതി, യഥാ രാജയക്ഷ്മാ സ്വതന്ത്രഃ ഉപേക്ഷിതേഷ്വപി കാസേഷു ഭവതീത്യാഹുഃ||൧൬-൧൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥായാം കാമലാമാഹ– പാണ്ഡ്വിത്യാദി| യഃ പാണ്ഡുരോഗീ പിത്തജനകാനി അത്യര്ഥം സേവതേ തസ്യ രോഗിണഃ പിത്തം ദോഷഃ അസൃങ്മാംസം ദഗ്ധ്വാ സന്ദൂഷ്യ രോഗായ കാമലാരൂപായ ജായതേ| തസ്യ ച രക്തം പീതം ശകൃന്മൂത്രം, ‘രക്തപീതശകൃന്നേത്രേ’ ഇതി വാ പാഠഃ| ഭേകവര്ണഃ പ്രാവൃഷേണ്യമണ്ഡൂകവര്ണഃ, ഹതേന്ദ്രിയഃ ഹതേന്ദ്രിയശക്തിഃ ഏതൈശ്ചോപദ്രവൈര്ദാഹാദിഭിഃ കര്ഷിതഃ പീഡിതഃ, അവിപാക ആഹാരസ്യ, സദനമങ്ഗഗ്ലാനിഃ| ബഹുപിത്താ ഏഷാ കാമലാ കോഷ്ഠശാഖാശ്രയേതി ഏകാ കോഷ്ഠാശ്രയാऽപരാ ശാഖാശ്രയാ, ശാഖാ രക്താദയോ ധാതവഃ| ഉപേക്ഷിതഃ പാണ്ഡുരോഗഃ കാമലായൈ ഭവതി||൧൬-൧൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തസ്യാ അവസ്ഥാന്തരം കുമ്ഭകാമലാമാഹ– കാലാന്തരാദിത്യാദി| ഖരീഭൂതേതി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| കൃച്ഛ്രാ ച കൃച്ഛ്രസാധ്യാ| കുമ്ഭഃ കോഷ്ഠഃ, അന്തഃശുഷിരസാധര്മ്യാത്; തദ്ഗതാ കാമലാ കുമ്ഭകാമലാ, കോഷ്ഠാശ്രയേത്യര്ഥഃ|൧൯|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യാവസ്ഥാന്തരം കുമ്ഭകാമലാമാഹ– കാലേത്യാദി| കാലാന്തരാത് ഖരീഭൂതാ കഠിനതാം ഗതാ കൃച്ഛ്രസാധ്യാ; കുമ്ഭം കോഷ്ഠം, തത്സാധര്മ്യാത്തദ്ഗതാ കാമലാ കോഷ്ഠാശ്രയേത്യര്ഥഃ||൧൯||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കാമലായാ അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– കൃഷ്ണേത്യാദി| കൃഷ്ണേത്യാദിനാ താമ്യതീത്യന്തേനൈകമസാധ്യലക്ഷണമ്| താമ്യതി മുഹ്യതി| ദാഹേത്യാദിനാ വിപദ്യതേ ഇത്യന്തേനാപരമസാധ്യലക്ഷണമിതി ജേജ്ജടഃ||൧൯-൨൦||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കാമലായാ അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– കൃഷ്ണേത്യാദി| ഛര്ദിരിതി ഛര്ദിരപി രക്താ| താമ്യതി മുഹ്യതി| ഇത്യേകമസാധ്യലക്ഷണം, ദാഹാദിനാ വിപദ്യതേ ഇത്യന്തേനാപരമപി അസാധ്യലക്ഷണമിതി ജേജ്ജടഃ| നഷ്ടോऽഗ്നിഃ സഞ്ജ്ഞാ ചേതനാ ച യസ്യ സ തഥാ||൧൯-൨൦||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കുമ്ഭകാമലിനോऽസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഛര്ദീത്യാദി||൨൧||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

കുമ്ഭകാമലിനോऽസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഛര്ദീത്യാദി| ആയാസേന വിനൈവ ശ്രമഃ ക്ലമഃ| വിഡ്ഭേദഃ സദ്രവമലപ്രവൃത്തിഃ| ഏതൈരുപദ്രവൈഃ കുമ്ഭകാമലീ ത്യാജ്യഃ||൨൧||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥായാം ഹലീമകമാഹ– യദേത്യാദി| യദാ തു പാണ്ഡോഃ പാണ്ഡുരോഗിണഃ ഹരിതാദിവര്ണയുക്തസ്യൈതേ ഉപദ്രവാ ഭവന്തി തദാ തസ്യ വാതപിത്തകോപജം ഹലീമകം ജാനീയാത്| ഹരിതഃ ശാകവര്ണഃ| ശ്യാവോ നീലവര്ണഃ| ബലോത്സാഹക്ഷയോ ബലോത്സാഹയോഃ ക്ഷീണതാ| സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷഃ സ്ത്രീരിരംസായാ അഭാവഃ| അങ്ഗമര്ദഃ അങ്ഗമോടനമ്| ലാഘവകാലസകാദീനാം പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥാവിശേഷാണാം ലക്ഷണം സുശ്രുതദിഷ്വനുസ്മര്തവ്യമിതി||൨൨-൨൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പാണ്ഡുരോഗാऽവസ്ഥായാം ഹലീമകമാഹ– യദേത്യാദി| യദാ പാണ്ഡുരോഗിണോ ഹരിതാദിവര്ണയുക്തസ്യ ഏതേ ഉപദ്രവാ ഭവന്തി തദാ തസ്യ വാതപിത്തപ്രകോപതോ ഹലീമകം ജാനീയാത്| ഹരിതഃ ശാകവര്ണഃ, ശ്യാവോ നീലവര്ണഃ| ബലോത്സാഹക്ഷയ ഇതി ബലോത്സാഹയോര്നാശഃ| മൃദുജ്വരഃ| സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷ ഇതി രിരംസായാ അഭാവഃ| അങ്ഗമര്ദഃ അങ്ഗമോടനമ്| ലാഘവകാലസാദീനാം പാണ്ഡുരോഗാവസ്ഥാവിശേഷാണാം ലക്ഷണം സുശ്രുതാദവഗന്തവ്യമ്||൨൨-൨൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം പാണ്ഡുരോഗകാമലാകുമ്ഭകാമലാ ഹലീമകനിദാനം സമാപ്തമ്||൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം പാണ്ഡുരോഗനിദാനമ്||൮||