Skip to content

8. pāṇḍurōgakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam

Adhikarana pāṇḍurōgabhēdāḥ (1) · Śloka 1

atha pāṇḍurōgakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam | pāṇḍurōgāḥ smr̥tāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ | caturthaḥ sannipātēna pañcamō bhakṣaṇānmr̥daḥ ||1|| (ca. ci. a. 16) |

View original

अथ पाण्डुरोगकामलाकुम्भकामलाहलीमकनिदानम् | पाण्डुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः | चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमो भक्षणान्मृदः ||१|| (च. चि. अ. १६) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

purīṣajāḥ krimayaḥ sūkṣmāḥ pāṇḍutāṁ janayanti, ataḥ krimēranantaraṁ pāṇḍurōgamāha– pāṇḍurōgā ityādi| pāṇḍutvēnōpalakṣitō rōgaḥ pāṇḍurōgaḥ| carakē aṣṭōdarīyādhyāyē “pañca pāṇḍurōgāḥ” (ca. sū. a. 19)ityabhidhāyāpi “pāṇḍurōgāḥ smr̥tāḥ pañca” (ca. ci. a. 16) iti yadētatpunaścarakavacanaṁ tat “pañcānāmapi sādhyatvaṁ bōdhayati, natu pañcōnmādēṣviva sānnipātikasyāsādhyatvamiti” jējjaṭaḥ; “nyūnasaṅkhyāvyavacchēdārthamiti” cakraḥ| nanu, suśrutē hi mr̥ttikājō na paṭhitaḥ; mr̥ttikā'pi dōṣaprakōpadvārēṇaiva pāṇḍurōgaṁ janayatīti; yaduktam– “kaṣāyā mārutaṁ, pittamūṣarā, madhurā kapham|” (ca. ci. a. 16) iti; nidānabhēdācca rōgabhēdē rōgānantyaprasaṅgaḥ, vātajasyāpi rūkṣaśītādyanēkavātanidānakupitavātajanyatvāt| ucyatē– dōṣajatvāviśēṣē'pi viśiṣṭarūpacikitsāpratipādanārthaṁ pr̥thagabhidhānaṁ, mūtrāntravr̥ddhivat; suśrutēna tu parādhikārēṣu na vistarōktirityabhiprāyēṇa na pr̥thakkr̥taḥ| cikitsā tu dōṣacikitsayā'pi bhavatīti||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

purīṣajāḥ kr̥mayō sūkṣmāḥ pāṇḍutāṁ janayanti, ataḥ kr̥mēranantaraṁ pāṇḍurōgamāha pāṇḍurōgā ityādi| pāṇḍutvēnōpalakṣyatē rōgaḥ pāṇḍurōgaḥ| sa ca pañcavidhaḥ– vātapittakaphaistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, mr̥dbhakṣaṇādēkaḥ, ēvaṁ pañca| nanu, suśrutēna mr̥ttikājanitō na paṭhitaḥ, yatō mr̥ttikā'pi tridōṣakōpakāraṇēnaiva pāṇḍurōgaṁ janayati, uktaṁ ca– “kaṣāyā mārutaṁ pittamūṣarā madhurā kapham” iti, yadi nidānabhēdādrōgabhēdastadā rōgāṇāmānantyaprasaṅgaḥ? ucyatē– dōṣajatvāviśēṣē'pi viśiṣṭarūpacikitsāpratipādanārthaṁ pr̥thagabhidhānam||1||

Adhikarana pāṇḍurōgasamprāptiḥ (2) · Śloka 2

vyāyāmamamlaṁ lavaṇāni madyaṁ mr̥daṁ divāsvapnamatīva tīkṣṇam | niṣēvamāṇasya pradūṣya raktaṁ dōṣāstvacaṁ pāṇḍuratāṁ nayanti ||2|| (su. u. taṁ. a. 44) |

View original

व्यायाममम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीव तीक्ष्णम् | निषेवमाणस्य प्रदूष्य रक्तं दोषास्त्वचं पाण्डुरतां नयन्ति ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४४) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

samprāptimāha– vyāyāmamityādi| raktamityupalakṣaṇaṁ, tēna ‘tvaṅmāṁsamapi’ dūṣyatvēna dr̥ḍhabalēna paṭhitaṁ, hārītēna rasō'pi, iti||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pāṇḍurōganidānamāha– vyavāyamityādi| vyavāyādīni niṣēvamāṇasya puṁsō duṣṭā dōṣā raktaṁ vidūṣya tvaci pāṇḍubhāvaṁ kurvantīti piṇḍārthaḥ| raktamityupalakṣaṇaṁ; tvacaṁ māṁsamapi dūṣayantīti dr̥ḍhabalēna paṭhitaṁ, hārītēna tathōktatvāt| vyavāyaḥ strīsēvā, anyē ‘vyāyāmam’ iti paṭhanti| lavaṇānīti bahuvacanēna kṣārāṇyapi bōddhavyāni| mr̥daṁ mr̥ttikām| tīkṣṇaṁ rājikādi||2||

Adhikarana pāṇḍurōgapūrvarūpam (3) · Śloka 3

tvaksphōṭanaṣṭhīvanagātrasādamr̥dbhakṣaṇaprēkṣaṇakūṭaśōthāḥ | viṇmūtrapītatvamathāvipākō bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||3|| (su. u. taṁ. a. 44) |

View original

त्वक्स्फोटनष्ठीवनगात्रसादमृद्भक्षणप्रेक्षणकूटशोथाः | विण्मूत्रपीतत्वमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ||३|| (सु. उ. तं. अ. ४४) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pūrvarūpamāha– tvagityādi| tvaksphōṭanaṁ tvacaḥ kiñcidvidāraṇam| mr̥dbhakṣaṇaṁ mr̥dbhakṣaṇēcchā| prēkṣaṇakūṭaśōthō akṣigōlakē śōthaḥ| avipāka āhārasya| puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇi||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pūrvarūpamāha– tvagityādi| tvaksphōṭanaṁ tvacaḥ kiñcidvidāraṇam| anyē ‘tvakpāṭaniṣṭhīvanagātrasādāḥ’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| niṣṭhīvanaṁ mukhēna, ‘thugathugīti’ lōkē| mr̥dbhakṣaṇaṁ mr̥dbhakṣaṇēcchā, prēkṣaṇakūṭaśōthaḥ akṣigōlakaśōthaḥ, avipāka āhārasya, puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇi, tasya bhāvinaḥ bhavanti||3||

Adhikarana vātikapāṇḍurōgalakṣaṇam (4) · Śloka 4

tvaṅmūtranayanādīnāṁ rūkṣakr̥ṣṇāruṇābhatāḥ | vātapāṇḍvāmayē tōdakampānāhabhramādayaḥ ||4||

View original

त्वङ्मूत्रनयनादीनां रूक्षकृष्णारुणाभताः | वातपाण्ड्वामये तोदकम्पानाहभ्रमादयः ||४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātikalakṣaṇamāha– tvagityādi| atra kr̥ṣṇāruṇābhatā na pāṇḍutāmatikrāmati, anyathā pāṇḍurōgatvābhāvaḥ| uktaṁ ca suśrutē– “sarvēṣu caitēṣviha pāṇḍubhāvō yatō'dhikō'taḥ khula pāṇḍurōgaḥ|” (su. u. taṁ. a. 44) iti| bhramādaya iti ādiśabdēna bhēdaśūlādīnāṁ grahaṇam||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikapāṇḍurōgamāha– tvagityādi| kr̥ṣṇāruṇaprabhā pāṇḍutvamatikramya na bhavati, anyathā pāṇḍurōgatvābhāvāt| uktaṁ hi suśrutē– “sarvēṣu caitēṣviha pāṇḍubhāvō yatō'dhikō'taḥ khalu pāṇḍurōgaḥ” iti| tōdaḥ pīḍābhēdaḥ, ānāha udarāṭōpaḥ, bhramaścakrārūḍhasyēva| ādigrahaṇādbhēdaśūlādīnāṁ grahaṇam||4||

Adhikarana paittikapāṇḍurōgalakṣaṇam (5) · Śloka 5

pītamūtraśakr̥nnētrō dāhatr̥ṣṇājvarānvitaḥ | bhinnaviṭkō'tipītābhaḥ pittapāṇḍvāmayī naraḥ ||5||

View original

पीतमूत्रशकृन्नेत्रो दाहतृष्णाज्वरान्वितः | भिन्नविट्कोऽतिपीताभः पित्तपाण्ड्वामयी नरः ||५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikalakṣaṇamāha– pītētyādi| nanu, pittapāṇḍvāmayīti vaktuṁ na yuktaṁ, pāṇḍurōgasya pittakāryatvādēva| ucyatē– itaradōṣāsaṁśliṣṭaprabalapittajanyatvēna paittikābhidhānaṁ, yathā– paittikaraktapittamiti||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

paittikamāha– pītētyādi| bhinnaviṭkaḥ sadravamalaḥ, atipītābhaḥ atiśayēna pītaḥ| nanu pittapāṇḍvāmayīti vaktuṁ na yuktaṁ, pāṇḍurōgasya| ucyatē, itaradōṣāsaṁsr̥ṣṭaprabalapittajanyatvēna paittikābhidhānaṁ, paittikaraktapittavat||5||

Adhikarana ślaiṣmikapāṇḍurōgalakṣaṇam (6) · Śloka 6

kaphaprasēkaśvayathutandrālasyātigauravaiḥ | pāṇḍurōgī kaphācchuklaistvaṅmūtranayanānanaiḥ ||6||

View original

कफप्रसेकश्वयथुतन्द्रालस्यातिगौरवैः | पाण्डुरोगी कफाच्छुक्लैस्त्वङ्मूत्रनयनाननैः ||६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślaiṣmikalakṣaṇamāha– kaphaprasēkētyādi| kaphādyaḥ pāṇḍurōgī sa śuklaistvaṅmūtranayanānanairupalakṣita iti yōjyam||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– kaphētyādi| kahāttu yaḥ pāṇḍurōgī sa śuklaiḥ tvabdhūtranayanādibhirupalakṣyatē yōjyam| kaphaprasēkaḥ kaphasrāvaḥ, sānnipātikastu samasamavētairvātādilakṣaṇairēva bōdhyaḥ| uktaṁ hi carakē “sarvānnasēvinaḥ sarvē duṣṭā dōṣāstridōṣajam| tridōṣaliṅgaṁ kurvanti pāṇḍurōgaṁ suduḥsaham” iti||6||

Adhikarana sānnipātikapāṇḍurōgalakṣaṇam (7) · Śloka 7

jvarārōcakahr̥llāsaccharditr̥ṣṇāklamānvitaḥ | pāṇḍurōgī tribhirdōṣaistyājyaḥ kṣīṇō hatēndriyaḥ ||7||

View original

ज्वरारोचकहृल्लासच्छर्दितृष्णाक्लमान्वितः | पाण्डुरोगी त्रिभिर्दोषैस्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रियः ||७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sānnipātikastu prakr̥tisamasamavētatvēnauktavātajādilakṣaṇairēva bōddhavyaḥ| uktaṁ hi carakē– “sarvānnasēvinaḥ sarvē duṣṭā dōṣāstridōṣajam| triliṅgaṁ samprakurvanti pāṇḍurōgaṁ suduḥsaham||” (ca. ci. a. 16) iti| tasyaiva sōpadravasyāsādhyatvamāha– jvarārōcakētyādi| hatēndriyaḥ svaviṣayāgrāhakēndriyaḥ||7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasyaiva sōpadravasyāsādhyatvamāha– jvarētyādi| tridōṣajaḥ pāṇḍurōgam| ētairupadravairyuktastyājyaḥ asādhya ityarthaḥ| hatēndriyaḥ svaviṣayāgrāhakēndriyaḥ||7||

Adhikarana mr̥jjapāṇḍurōgasamprāptiḥ (8-10) · Śloka 10

mr̥ttikādanaśīlasya kupyatyanyatamō malaḥ | kaṣāyā mārutaṁ, pittamūṣarā, madhurā kapham ||8|| kōpayēnmr̥drasādīṁśca raukṣyādbhuktaṁ ca rūkṣayēt | pūrayatyavipakvaiva srōtāṁsi niruṇaddhyapi ||9|| indriyāṇāṁ balaṁ hatvā tējō vīryaujasī tathā | pāṇḍurōgaṁ karōtyāśu balavarṇāgnināśanam ||10|| (ca. ci. a. 16) |

View original

मृत्तिकादनशीलस्य कुप्यत्यन्यतमो मलः | कषाया मारुतं, पित्तमूषरा, मधुरा कफम् ||८|| कोपयेन्मृद्रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं च रूक्षयेत् | पूरयत्यविपक्वैव स्रोतांसि निरुणद्ध्यपि ||९|| इन्द्रियाणां बलं हत्वा तेजो वीर्यौजसी तथा | पाण्डुरोगं करोत्याशु बलवर्णाग्निनाशनम् ||१०|| (च. चि. अ. १६) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mr̥jjasamprāptimāha– mr̥ttikētyādi| anyatamō malō vātādiḥ| ūṣarā sakṣārā| rasādīn rūkṣayēt, bhuktaṁ ca rūkṣayēditi yōjyam| raukṣyāt prākr̥tikōdbhūtaraukṣyaguṇāt| avipakvaiva kōṣṭhadhātvagnibhiḥ pākaṁ na gatvaiva, srōtāṁsi rasavahādīni, pūrayati ruṇaddhi ca| indriyāṇāṁ balaṁ svaviṣayagrahaṇaśaktim| “tējō dīptiḥ” iti jējjaṭaḥ, ‘ūṣmā’ iti cakraḥ| vīryaṁ śaktiḥ| ‘ōjaḥ sarvadhātusāraḥ, sarvadhātusārabhūtaṁ hr̥dayastham’ iti parāśaraḥ, ‘parābhibhavēcchā’ iti jējjaṭaḥ||8-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

mr̥ttikājanitapāṇḍurōgamāha– mr̥ttikētyādi| mr̥ttikābhakṣaṇaśīlasya puruṣasya anyatamō malō dōṣō vātādiḥ kōpaṁ gacchati| mr̥ttikāyāstridōṣaprakōpanē hētuṁ darśayati– kaṣāyētyādi| kaṣāyā mr̥ttikā mārutaṁ prakōpayēt, ūṣarā sakṣārā pittam, madhurā kaphaṁ, raukṣyācca rasādīn dhātūn rūkṣayēt bhuktaṁ ca rūkṣayēt, tasyāḥ svabhāvōdbhūtarūkṣaguṇatvāt| apakvaivētyādi na kōṣṭhadhātvagnibhiḥ pākaṁ gacchati kintu apakvaiva rasavāhīni srōtāṁsi pūrayati niruṇaddhi ca| indriyāṇāṁ balaṁ svaviṣayagrahaṇaśaktiṁ hatvā pāṇḍurōgaṁ karōti| tējō dīptiriti jējjaṭaḥ, ūṣmēti cakraḥ| vīryaṁ śaktiḥ, ōjaḥ sarvadhātusārabhūtaṁ hr̥dayasthaṁ, parābhibhavēcchēti jējjaṭaḥ| balavarṇāgnināśanamityatra balaṁ śarīrē sāmarthyam||8-10||

Adhikarana mr̥jjapāṇḍurōgalakṣaṇam (11) · Śloka 11

śūnākṣikūṭagaṇḍabhrūḥ śūnapānnābhimēhanaḥ | krimikōṣṭhō'tisāryēta malaṁ sāsr̥kkaphānvitam ||11|| (ca. ci. a. 16) |

View original

शूनाक्षिकूटगण्डभ्रूः शूनपान्नाभिमेहनः | क्रिमिकोष्ठोऽतिसार्येत मलं सासृक्कफान्वितम् ||११|| (च. चि. अ. १६) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mr̥jjasya lakṣaṇamāha-śūnākṣītyādi| ‘sarvapāṇḍurōgēṣu krimikōṣṭhatā yadā syāttadaitallakṣaṇam’ iti jējjaṭaḥ, mr̥ttikājānantarapaṭhitatvēna tasyaiva lakṣaṇamityanyē| vidēhē tu paṭhyatē– “mr̥dbhakṣaṇādbhavētpāṇḍustandrālasyanipīḍitaḥ| saśvāsakāsaśōṣārśaḥ sādārucisamanvitaḥ|| śūnapādānanakaraḥ kr̥śāṅgaḥ kr̥śapāvakaḥ|” iti||11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

mr̥jjanitasyōpadravamāha– śūnētyādi| akṣikūṭō'kṣigōlakaḥ, gaṇḍaḥ kapōlaḥ, ētēṣu śvayathuḥ| tathā śūnapānnābhimēhanaḥ śūnaścaraṇō nābhirmēhanaṁ ca yasya sa tathā| tathā ca kr̥mikōṣṭhaḥ puruṣaḥ, sarudhiraṁ kaphaṁ purīṣamatisāryēta| sarvapāṇḍurōgēṣu kr̥mikōṣṭhatā yadā syāttadaitallakṣaṇamiti jējjaṭaḥ; mr̥ttikājānantaraṁ paṭhitatvāttasyaiva lakṣaṇamityanyē| uktaṁ ca vidēhēna– “mr̥dbhakṣaṇādbhavētpāṇḍustandrālasyanipīḍitaḥ| saśvāsakāsaśōthārśaḥ sādārucisamanvitaḥ|| śūnapādānanakaraḥ kr̥ṣṇāṅgaḥ kr̥śapāvakaḥ” iti||11||

Adhikarana pāṇḍurōgasyāsādhyalakṣaṇam (12-15) · Śloka 15

pāṇḍurōgaścirōtpannaḥ kharībhūtō na sidhyati | kālaprakarṣācchūnānāṁ yō vā pītāni paśyati ||12|| baddhālpaviṭ saharitaṁ sakaphaṁ yō'tisāryatē | dīnaḥ śvētātidigdhāṅgaśchardimūrchātr̥ḍarditaḥ ||13|| sa nāstyasr̥kkṣayādyaśca pāṇḍuḥ śvētatvamāpnuyāt | (ca. ci. a. 16) | pāṇḍudantanakhō yastu pāṇḍunētraśca yō bhavēt | pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurōgī vinaśyati ||14|| (su. sū. a. 33) | antēṣu śūnaṁ parihīṇamadhyaṁ mlānaṁ tathā'ntēṣu ca madhyaśūnam | gudē ca śēphasyatha muṣkayōśca śūnaṁ pratāmyantamasañjñakalpam | vivarjayētpāṇḍukinaṁ yaśō'rthī tathā'tisārajvarapīḍitaṁ ca ||15|| (su. u. taṁ. a. 44) |

View original

पाण्डुरोगश्चिरोत्पन्नः खरीभूतो न सिध्यति | कालप्रकर्षाच्छूनानां यो वा पीतानि पश्यति ||१२|| बद्धाल्पविट् सहरितं सकफं योऽतिसार्यते | दीनः श्वेतातिदिग्धाङ्गश्छर्दिमूर्छातृडर्दितः ||१३|| स नास्त्यसृक्क्षयाद्यश्च पाण्डुः श्वेतत्वमाप्नुयात् | (च. चि. अ. १६) | पाण्डुदन्तनखो यस्तु पाण्डुनेत्रश्च यो भवेत् | पाण्डुसङ्घातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति ||१४|| (सु. सू. अ. ३३) | अन्तेषु शूनं परिहीणमध्यं म्लानं तथाऽन्तेषु च मध्यशूनम् | गुदे च शेफस्यथ मुष्कयोश्च शूनं प्रताम्यन्तमसञ्ज्ञकल्पम् | विवर्जयेत्पाण्डुकिनं यशोऽर्थी तथाऽतिसारज्वरपीडितं च ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ४४) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

asādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍurōga ityādi| ‘pāṇḍurōgaścirōtpannaḥ kālaprakarṣāt kharībhūtō jaṭharatāṁ gatō na sidhyati, acirōtpannō'pi śūnānāṁ madhyē yō vā pītāni paśyati sa pāṇḍurōgī na sidhyatītyaparamasādhyalakṣaṇam’ iti jējjaṭasya yōjanā| cakrastvāha– ‘cirōtpannaḥ kharībhūtō'tyartharūkṣitasarvadhāturna sidhyati, tathā kālaprakarṣādityādinā'paramasādhyalakṣaṇam’ iti| atra śūnānāṁ śōthavatāṁ madhyē yō vā pītāni paśyati sa na sidhyatīti| ‘śūnō nā’ iti pāṭhāntarē nā puruṣaḥ| ‘śūnāṅgō yō vā pītāni paśyati’ iti pāṭhāntaraṁ sugamam| aparamasādhyalakṣaṇamāha– baddhētyādi| atra sakaphatvē'pi baddhatvālpatvaharitatvāni vyādhiprabhāvāt; baddhālpasthānē bahulamiti pāṭhāntaram| viṭśabdō napuṁsakō'pyastītyētannirdēśādēvōnnēyamityāhuḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– dīna ityādi| dīnaḥ glānaḥ| śvētātidigdhāṅga iti śvētavarṇaliptāṅga ivētyarthaḥ| sa nāsti naṣṭa iva asādhya ityarthaḥ| aparamāha– asr̥gityāda| aparamasādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍudantētyādi| pāṇḍusaṅghātadarśīti nayanaraśmisahacaritaṁ bahirnirgataṁ pittaṁ sampiṇḍitaṁ paśyati| aparamasādhyalakṣaṇamāha– antēṣvityādi| antēṣu bāhujaṅghāśiraḥsu, śūnaṁ śōthayuktam| parihīṇamadhyaṁ durbalamadhyadēham| ētadvaiparītyēnāparamasādhyalakṣaṇamāha– mlānamityādi| mlānaṁ durbalam| asañjñakalpaṁ mr̥taprāyam| ēvaṁvidhaṁ pāṇḍukinaṁ pāṇḍurōgiṇaṁ yaśō'rthī vaidyō vivarjayēditi| atra sauśrutaślōkē ‘pāṇḍukinam’ ityatra “ pālakinam” iti pāṭhāntaraṁ, yuktaṁ caitat; ēvaṁ hi paṭhyamānē pāṇḍurōgāvasthāviśēṣasya pālakinō lakṣaṇamapi kr̥taṁ syāt| uktaṁ hi suśrutē– “ sakāmalāpālakipāṇḍurōgaḥ kumbhāhvayō” lāghavakō'lasākhyaḥ| (su. u. taṁ. a. 44) iti| anēnaivābhiprāyēṇa kaścidabhiyuktō likhitavān– “antē śūnaḥ kr̥śō madhyē'nyathā ca gudaśēphasi| śūnō jvarātisārārtō bhr̥takalpastu pālakī||” iti||12-15||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍvityādi| pāṇḍurōgaścirōtpannaḥ kālaprakarṣāccirakālātkharībhūtō jaṭharatāṁ gatō na sidhyati, acirōtpannō'pi pāṇḍurōgaḥ śūnāṅgō yō vā puruṣaḥ pītāni paśyati sa pāṇḍurōgī na sidhyati, ityaparamasādhyalakṣaṇamiti jējjaṭaḥ| cakrastvanyathā vyācaṣṭē– cirōtpannaḥ kharībhūtō atyarthā virūkṣitasarvadhāturna sidhyati, tathā kālaprakarṣādityādinā aparamasādhyalakṣaṇamiti| atra ‘śūnānāṁ yō vā pītāni paśyati’ iti pāṭhāntarē śūnānāṁ śōthavatāṁ madhyē yaḥ pītāni paśyati sa na sidhyati, anyē ‘śūnō nā’ iti paṭhanti, tatra nā puruṣaḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– baddhētyādi| atra sakaphatvē'pi ca bahutvamalpatvaṁ haritatvaṁ vyāpisvabhāvāt| haritaṁ haritaśākavarṇam| anyē bahvalpasthānē bahulamiti pāṭhaṁ paṭhanti| bahulaṁ viṭ sāryatē iti viṭśabdō napuṁsakō'pyastītyētannirdēśādunnēyamityāhuḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– dīna ityādi| dīnō glānaḥ| śvētātidigdhāṅga iti śvētavarṇātiliptāṅga ityarthaḥ| sa puruṣō nāsti naṣṭaḥ asādhya ityarthaḥ| atraivāparamapyasādhyalakṣaṇamāha– asr̥kkṣayāt yaḥ pāṇḍurōgī śvētatvamāpnuyātsō'pyasādhyaḥ| aparamapyasādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍvityādi| nayanaraśmisahacaritaṁ bahirnirgataṁ pittaṁ tadyōgādakhilamapi paśyan vastu pītavarṇapiṇḍitaṁ paśyati| aparamasādhyalakṣaṇamāha– antēṣvityādi| bāhu jaṅghāśirassu śūnaṁ śōthayuktaṁ, parihīṇamadhyaṁ durbalamadhyadēhaṁ, glānamityādinā paramasādhyalakṣaṇamāha– glānaṁ durbalaṁ madhyadēhaṁ śūnaṁ śvayathuyuktaṁ yasya sa tādr̥śastam| aparamasādhyalakṣaṇamāha– gudē śēphasi muṣkayōśca śūnaṁ śōthayuktaṁ pratāmyantaṁ mōhamupagacchantaṁ mūrchantamityarthaḥ| asañjñakalpaṁ mr̥taprāyam| ēvaṁvidhaṁ pāṇḍurōgiṇaṁ yaśōrthī bhiṣak vivarjayēt| suśrutē asmin ślōkē pāṇḍukinamityatra pālakinamiti paṭhanti, yuktaṁ caitat| ēvaṁ hi paṭhyamānē pāṇḍurōgāvasthāviśēṣasya pālakinō lakṣaṇamapyuktaṁ syāt| yaduktaṁ suśrutē– “sakāmalāpālakipāṇḍurōgaḥ kumbhāhvayō lāghavikō'lasākhyaḥ” iti| anēnaivābhiprāyēṇa kaścidabhiyuktō likhitavān “antē śūnaḥ kr̥śō madhyē tvatha vā gudaśēphasi| śūnō jvarātisārādyairmr̥takalpastu pālakī” iti||12-15||

Adhikarana kāmalāyā nidānasamprāptipūrvakaṁ lakṣaṇam (16-18) · Śloka 18

pāṇḍurōgī tu yō'tyarthaṁ pittalāni niṣēvatē | tasya pittamasr̥ṅmāṁsaṁ dagdhvā rōgāya kalpatē ||16|| hāridranētraḥ sa bhr̥śaṁ hāridratvaṅnakhānanaḥ | raktapītaśakr̥nmūtrō bhēkavarṇō hatēndriyaḥ ||17|| dāhāvipākadaurbalyasadanārucikarṣitaḥ | kāmalā bahupittaiṣā kōṣṭhaśākhāśrayā matā ||18|| (ca. ci. a. 16) |

View original

पाण्डुरोगी तु योऽत्यर्थं पित्तलानि निषेवते | तस्य पित्तमसृङ्मांसं दग्ध्वा रोगाय कल्पते ||१६|| हारिद्रनेत्रः स भृशं हारिद्रत्वङ्नखाननः | रक्तपीतशकृन्मूत्रो भेकवर्णो हतेन्द्रियः ||१७|| दाहाविपाकदौर्बल्यसदनारुचिकर्षितः | कामला बहुपित्तैषा कोष्ठशाखाश्रया मता ||१८|| (च. चि. अ. १६) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pāṇḍurōgāvasthāyāṁ kāmalāmāha– pāṇḍurōgītyādi| dagdhvā sandūṣya| rōgāya kāmalārūpāya| bhēkavarṇaḥ prāvr̥ṣēṇyabhēkavarṇaḥ| kōṣṭhaśākhāśrayēti ēkā kōṣṭhāśrayā, aparā śākhāśrayā; śākhā raktādayō dhātavaḥ| svatantrā'pi kāmalā bhavati, yathā rājayakṣmā svatantraḥ upēkṣitēṣvapi kāsēṣu bhavatītyāhuḥ||16-18||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pāṇḍurōgāvasthāyāṁ kāmalāmāha– pāṇḍvityādi| yaḥ pāṇḍurōgī pittajanakāni atyarthaṁ sēvatē tasya rōgiṇaḥ pittaṁ dōṣaḥ asr̥ṅmāṁsaṁ dagdhvā sandūṣya rōgāya kāmalārūpāya jāyatē| tasya ca raktaṁ pītaṁ śakr̥nmūtraṁ, ‘raktapītaśakr̥nnētrē’ iti vā pāṭhaḥ| bhēkavarṇaḥ prāvr̥ṣēṇyamaṇḍūkavarṇaḥ, hatēndriyaḥ hatēndriyaśaktiḥ ētaiścōpadravairdāhādibhiḥ karṣitaḥ pīḍitaḥ, avipāka āhārasya, sadanamaṅgaglāniḥ| bahupittā ēṣā kāmalā kōṣṭhaśākhāśrayēti ēkā kōṣṭhāśrayā'parā śākhāśrayā, śākhā raktādayō dhātavaḥ| upēkṣitaḥ pāṇḍurōgaḥ kāmalāyai bhavati||16-18||

Adhikarana kumbhakāmalālakṣaṇam (19) · Śloka 19

kālāntarāt kharībhūtā kr̥cchrā syāt kumbhakāmalā |19| (ca. ci. a. 16) |

View original

कालान्तरात् खरीभूता कृच्छ्रा स्यात् कुम्भकामला |१९| (च. चि. अ. १६) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasyā avasthāntaraṁ kumbhakāmalāmāha– kālāntarādityādi| kharībhūtēti pūrvavadvyākhyēyam| kr̥cchrā ca kr̥cchrasādhyā| kumbhaḥ kōṣṭhaḥ, antaḥśuṣirasādharmyāt; tadgatā kāmalā kumbhakāmalā, kōṣṭhāśrayētyarthaḥ|19|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasyāvasthāntaraṁ kumbhakāmalāmāha– kālētyādi| kālāntarāt kharībhūtā kaṭhinatāṁ gatā kr̥cchrasādhyā; kumbhaṁ kōṣṭhaṁ, tatsādharmyāttadgatā kāmalā kōṣṭhāśrayētyarthaḥ||19||–

Adhikarana kāmalāyā asādhyalakṣaṇam (19-20) · Śloka 20

kr̥ṣṇapītaśakr̥nmūtrō bhr̥śaṁ śūnaśca mānavaḥ ||19|| saraktākṣimukhacchardiviṇmūtrō yaśca tāmyati | dāhārucitr̥ḍānāhatandrāmōhasamanvitaḥ ||20|| naṣṭāgnisañjñaḥ kṣipraṁ hi kāmalāvān vipadyatē | (ca. ci. a. 16) |

View original

कृष्णपीतशकृन्मूत्रो भृशं शूनश्च मानवः ||१९|| सरक्ताक्षिमुखच्छर्दिविण्मूत्रो यश्च ताम्यति | दाहारुचितृडानाहतन्द्रामोहसमन्वितः ||२०|| नष्टाग्निसञ्ज्ञः क्षिप्रं हि कामलावान् विपद्यते | (च. चि. अ. १६) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kāmalāyā asādhyalakṣaṇamāha– kr̥ṣṇētyādi| kr̥ṣṇētyādinā tāmyatītyantēnaikamasādhyalakṣaṇam| tāmyati muhyati| dāhētyādinā vipadyatē ityantēnāparamasādhyalakṣaṇamiti jējjaṭaḥ||19-20||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kāmalāyā asādhyalakṣaṇamāha– kr̥ṣṇētyādi| chardiriti chardirapi raktā| tāmyati muhyati| ityēkamasādhyalakṣaṇaṁ, dāhādinā vipadyatē ityantēnāparamapi asādhyalakṣaṇamiti jējjaṭaḥ| naṣṭō'gniḥ sañjñā cētanā ca yasya sa tathā||19-20||–

Adhikarana kumbhakāmalā'sādhyalakṣaṇam (21) · Śloka 22

chardyarōcakahr̥llāsajvaraklamanipīḍitaḥ ||21|| naśyati śvāsakāsārtō viḍbhēdī kumbhakāmalī |22|

View original

छर्द्यरोचकहृल्लासज्वरक्लमनिपीडितः ||२१|| नश्यति श्वासकासार्तो विड्भेदी कुम्भकामली |२२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kumbhakāmalinō'sādhyalakṣaṇamāha– chardītyādi||21||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kumbhakāmalinō'sādhyalakṣaṇamāha– chardītyādi| āyāsēna vinaiva śramaḥ klamaḥ| viḍbhēdaḥ sadravamalapravr̥ttiḥ| ētairupadravaiḥ kumbhakāmalī tyājyaḥ||21||–

Adhikarana halīmakalakṣaṇam (22-23) · Śloka 23

yadā tu pāṇḍōrvarṇaḥ syāddharitaḥ śyāvapītakaḥ ||22|| balōtsāhakṣayastandrā mandāgnitvaṁ mr̥dujvaraḥ | strīṣvaharṣō'ṅgamardaśca dāhastr̥ṣṇā'rucirbhramaḥ | halīmakaṁ tadā tasya vidyādanilapittataḥ ||23|| ( santāpō bhinnavarcastvaṁ bahirantaśca pītatā | pāṇḍutā nētrayōryasya pānakīlakṣaṇaṁ bhavēt) | (ca. ci. a. 16) |

View original

यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्धरितः श्यावपीतकः ||२२|| बलोत्साहक्षयस्तन्द्रा मन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः | स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णाऽरुचिर्भ्रमः | हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः ||२३|| ( सन्तापो भिन्नवर्चस्त्वं बहिरन्तश्च पीतता | पाण्डुता नेत्रयोर्यस्य पानकीलक्षणं भवेत्) | (च. चि. अ. १६) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pāṇḍurōgāvasthāyāṁ halīmakamāha– yadētyādi| yadā tu pāṇḍōḥ pāṇḍurōgiṇaḥ haritādivarṇayuktasyaitē upadravā bhavanti tadā tasya vātapittakōpajaṁ halīmakaṁ jānīyāt| haritaḥ śākavarṇaḥ| śyāvō nīlavarṇaḥ| balōtsāhakṣayō balōtsāhayōḥ kṣīṇatā| strīṣvaharṣaḥ strīriraṁsāyā abhāvaḥ| aṅgamardaḥ aṅgamōṭanam| lāghavakālasakādīnāṁ pāṇḍurōgāvasthāviśēṣāṇāṁ lakṣaṇaṁ suśrutadiṣvanusmartavyamiti||22-23||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pāṇḍurōgā'vasthāyāṁ halīmakamāha– yadētyādi| yadā pāṇḍurōgiṇō haritādivarṇayuktasya ētē upadravā bhavanti tadā tasya vātapittaprakōpatō halīmakaṁ jānīyāt| haritaḥ śākavarṇaḥ, śyāvō nīlavarṇaḥ| balōtsāhakṣaya iti balōtsāhayōrnāśaḥ| mr̥dujvaraḥ| strīṣvaharṣa iti riraṁsāyā abhāvaḥ| aṅgamardaḥ aṅgamōṭanam| lāghavakālasādīnāṁ pāṇḍurōgāvasthāviśēṣāṇāṁ lakṣaṇaṁ suśrutādavagantavyam||22-23||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 8

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē pāṇḍurōgakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānaṁ samāptam ||8||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने पाण्डुरोगकामलाकुम्भकामलाहलीमकनिदानं समाप्तम् ||८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ pāṇḍurōgakāmalākumbhakāmalā halīmakanidānaṁ samāptam||8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ pāṇḍurōganidānam||8||