Adhikarana ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਭੇਦਾਃ (੧) · Śloka ੧
ਅਥ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਕਾਮਲਾਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾਹਲੀਮਕਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ |
ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਪਞ੍ਚਮੋ ਭਕ੍ਸਣਾਨ੍ਮਦਃ ||੧||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
अथ पाण्डुरोगकामलाकुम्भकामलाहलीमकनिदानम् |
पाण्डुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः |
चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमो भक्षणान्मृदः ||१||
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੁਰੀਸਜਾਃ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਅਤਃ ਕ੍ਰਿਮੇਰਨਨ੍ਤਰਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮਾਹ– ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵੇਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਰੋਗਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ| ਚਰਕੇ ਅਸ੍ਟੋਦਰੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ “ਪਞ੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਃ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੯)ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯਾਪਿ “ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ਪਞ੍ਚ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) ਇਤਿ ਯਦੇਤਤ੍ਪੁਨਸ਼੍ਚਰਕਵਚਨਂ ਤਤ੍ “ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਬੋਧਯਤਿ, ਨਤੁ ਪਞ੍ਚੋਨ੍ਮਾਦੇਸ੍ਵਿਵ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ” ਜੇਜ੍ਜਟਃ; “ਨ੍ਯੂਨਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਮਿਤਿ” ਚਕ੍ਰਃ| ਨਨੁ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਹਿ ਮਤ੍ਤਿਕਾਜੋ ਨ ਪਠਿਤਃ; ਮਤ੍ਤਿਕਾਪਿ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਦ੍ਵਾਰੇਣੈਵ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਜਨਯਤੀਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕਸਾਯਾ ਮਾਰੁਤਂ, ਪਿਤ੍ਤਮੂਸਰਾ, ਮਧੁਰਾ ਕਫਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) ਇਤਿ; ਨਿਦਾਨਭੇਦਾਚ੍ਚ ਰੋਗਭੇਦੇ ਰੋਗਾਨਨ੍ਤ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਵਾਤਜਸ੍ਯਾਪਿ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਾਦ੍ਯਨੇਕਵਾਤਨਿਦਾਨਕੁਪਿਤਵਾਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਦੋਸਜਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਰੂਪਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪਥਗਭਿਧਾਨਂ, ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਵਤ੍; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਪਰਾਧਿਕਾਰੇਸੁ ਨ ਵਿਸ੍ਤਰੋਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਨ ਪਥਕ੍ਕਤਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਤੁ ਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾਪਿ ਭਵਤੀਤਿ||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੁਰੀਸਜਾਃ ਕਮਯੋ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਅਤਃ ਕਮੇਰਨਨ੍ਤਰਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮਾਹ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵੇਨੋਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਰੋਗਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ| ਸ ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ– ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਃ, ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਾਦੇਕਃ, ਏਵਂ ਪਞ੍ਚ| ਨਨੁ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਮਤ੍ਤਿਕਾਜਨਿਤੋ ਨ ਪਠਿਤਃ, ਯਤੋ ਮਤ੍ਤਿਕਾਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕੋਪਕਾਰਣੇਨੈਵ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਜਨਯਤਿ, ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਕਸਾਯਾ ਮਾਰੁਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮੂਸਰਾ ਮਧੁਰਾ ਕਫਮ੍” ਇਤਿ, ਯਦਿ ਨਿਦਾਨਭੇਦਾਦ੍ਰੋਗਭੇਦਸ੍ਤਦਾ ਰੋਗਾਣਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਦੋਸਜਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਰੂਪਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪਥਗਭਿਧਾਨਮ੍||੧||
Adhikarana ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੨) · Śloka ੨
ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਮ੍ਲਂ ਲਵਣਾਨਿ ਮਦ੍ਯਂ ਮਦਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਮਤੀਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍ |
ਨਿਸੇਵਮਾਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਵਚਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰਤਾਂ ਨਯਨ੍ਤਿ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੪) |
View original
व्यायाममम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीव तीक्ष्णम् |
निषेवमाणस्य प्रदूष्य रक्तं दोषास्त्वचं पाण्डुरतां नयन्ति ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ‘ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮਪਿ’ ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਦਢਬਲੇਨ ਪਠਿਤਂ, ਹਾਰੀਤੇਨ ਰਸੋਪਿ, ਇਤਿ||੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਵ੍ਯਵਾਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਵਾਯਾਦੀਨਿ ਨਿਸੇਵਮਾਣਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾ ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਦੂਸ੍ਯ ਤ੍ਵਚਿ ਪਾਣ੍ਡੁਭਾਵਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ; ਤ੍ਵਚਂ ਮਾਂਸਮਪਿ ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦਢਬਲੇਨ ਪਠਿਤਂ, ਹਾਰੀਤੇਨ ਤਥੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵ੍ਯਵਾਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾ, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਵ੍ਯਾਯਾਮਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਲਵਣਾਨੀਤਿ ਬਹੁਵਚਨੇਨ ਕ੍ਸਾਰਾਣ੍ਯਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ| ਮਦਂ ਮਤ੍ਤਿਕਾਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਰਾਜਿਕਾਦਿ||੨||
Adhikarana ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੩) · Śloka ੩
ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਫੋਟਨਸ੍ਠੀਵਨਗਾਤ੍ਰਸਾਦਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਕੂਟਸ਼ੋਥਾਃ |
ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਪੀਤਤ੍ਵਮਥਾਵਿਪਾਕੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰਃਸਰਾਣਿ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੪) |
View original
त्वक्स्फोटनष्ठीवनगात्रसादमृद्भक्षणप्रेक्षणकूटशोथाः |
विण्मूत्रपीतत्वमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਫੋਟਨਂ ਤ੍ਵਚਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਦਾਰਣਮ੍| ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਂ ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣੇਚ੍ਛਾ| ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਕੂਟਸ਼ੋਥੋ ਅਕ੍ਸਿਗੋਲਕੇ ਸ਼ੋਥਃ| ਅਵਿਪਾਕ ਆਹਾਰਸ੍ਯ| ਪੁਰਃਸਰਾਣਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ||੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਫੋਟਨਂ ਤ੍ਵਚਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਦਾਰਣਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਤ੍ਵਕ੍ਪਾਟਨਿਸ੍ਠੀਵਨਗਾਤ੍ਰਸਾਦਾਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਨਿਸ੍ਠੀਵਨਂ ਮੁਖੇਨ, ‘ਥੁਗਥੁਗੀਤਿ’ ਲੋਕੇ| ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਂ ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣੇਚ੍ਛਾ, ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਕੂਟਸ਼ੋਥਃ ਅਕ੍ਸਿਗੋਲਕਸ਼ੋਥਃ, ਅਵਿਪਾਕ ਆਹਾਰਸ੍ਯ, ਪੁਰਃਸਰਾਣਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਿਨਃ ਭਵਨ੍ਤਿ||੩||
Adhikarana ਵਾਤਿਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਤ੍ਵਙ੍ਮੂਤ੍ਰਨਯਨਾਦੀਨਾਂ ਰੂਕ੍ਸਕਸ੍ਣਾਰੁਣਾਭਤਾਃ |
ਵਾਤਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯੇ ਤੋਦਕਮ੍ਪਾਨਾਹਭ੍ਰਮਾਦਯਃ ||੪||
View original
त्वङ्मूत्रनयनादीनां रूक्षकृष्णारुणाभताः |
वातपाण्ड्वामये तोदकम्पानाहभ्रमादयः ||४||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਾਭਤਾ ਨ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਮਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਤ੍ਵਾਭਾਵਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚੈਤੇਸ੍ਵਿਹ ਪਾਣ੍ਡੁਭਾਵੋ ਯਤੋਧਿਕੋਤਃ ਖੁਲ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੪) ਇਤਿ| ਭ੍ਰਮਾਦਯ ਇਤਿ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਭੇਦਸ਼ੂਲਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਿਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮਾਹ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਪ੍ਰਭਾ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਨ ਭਵਤਿ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚੈਤੇਸ੍ਵਿਹ ਪਾਣ੍ਡੁਭਾਵੋ ਯਤੋਧਿਕੋਤਃ ਖਲੁ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ” ਇਤਿ| ਤੋਦਃ ਪੀਡਾਭੇਦਃ, ਆਨਾਹ ਉਦਰਾਟੋਪਃ, ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਭੇਦਸ਼ੂਲਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੪||
Adhikarana ਪੈਤ੍ਤਿਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਪੀਤਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਨ੍ਨੇਤ੍ਰੋ ਦਾਹਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਃ |
ਭਿਨ੍ਨਵਿਟ੍ਕੋਤਿਪੀਤਾਭਃ ਪਿਤ੍ਤਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯੀ ਨਰਃ ||੫||
View original
पीतमूत्रशकृन्नेत्रो दाहतृष्णाज्वरान्वितः |
भिन्नविट्कोऽतिपीताभः पित्तपाण्ड्वामयी नरः ||५||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਪਿਤ੍ਤਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯੀਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦੇਵ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਇਤਰਦੋਸਾਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਪ੍ਰਬਲਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਭਿਧਾਨਂ, ਯਥਾ– ਪੈਤ੍ਤਿਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਿਨ੍ਨਵਿਟ੍ਕਃ ਸਦ੍ਰਵਮਲਃ, ਅਤਿਪੀਤਾਭਃ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪੀਤਃ| ਨਨੁ ਪਿਤ੍ਤਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯੀਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ| ਉਚ੍ਯਤੇ, ਇਤਰਦੋਸਾਸਂਸਸ੍ਟਪ੍ਰਬਲਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਭਿਧਾਨਂ, ਪੈਤ੍ਤਿਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਤ੍||੫||
Adhikarana ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਵਯਥੁਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਾਤਿਗੌਰਵੈਃ |
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਕਫਾਚ੍ਛੁਕ੍ਲੈਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮੂਤ੍ਰਨਯਨਾਨਨੈਃ ||੬||
View original
कफप्रसेकश्वयथुतन्द्रालस्यातिगौरवैः |
पाण्डुरोगी कफाच्छुक्लैस्त्वङ्मूत्रनयनाननैः ||६||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਫਪ੍ਰਸੇਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਾਦ੍ਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮੂਤ੍ਰਨਯਨਾਨਨੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਹਾਤ੍ਤੁ ਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਃ ਤ੍ਵਬ੍ਧੂਤ੍ਰਨਯਨਾਦਿਭਿਰੁਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਃ ਕਫਸ੍ਰਾਵਃ, ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ੍ਤੁ ਸਮਸਮਵੇਤੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ “ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਨਸੇਵਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਸੁਦੁਃਸਹਮ੍” ਇਤਿ||੬||
Adhikarana ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭) · Śloka ੭
ਜ੍ਵਰਾਰੋਚਕਹਲ੍ਲਾਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਸ੍ਣਾਕ੍ਲਮਾਨ੍ਵਿਤਃ |
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ||੭||
View original
ज्वरारोचकहृल्लासच्छर्दितृष्णाक्लमान्वितः |
पाण्डुरोगी त्रिभिर्दोषैस्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रियः ||७||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਤ੍ਵੇਨੌਕ੍ਤਵਾਤਜਾਦਿਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਨਸੇਵਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮ੍| ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਸੁਦੁਃਸਹਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਸੋਪਦ੍ਰਵਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਜ੍ਵਰਾਰੋਚਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸ੍ਵਵਿਸਯਾਗ੍ਰਾਹਕੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ||੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯੈਵ ਸੋਪਦ੍ਰਵਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮ੍| ਏਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਃ ਅਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸ੍ਵਵਿਸਯਾਗ੍ਰਾਹਕੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ||੭||
Adhikarana ਮਜ੍ਜਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੮-੧੦) · Śloka ੧੦
ਮਤ੍ਤਿਕਾਦਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਯਤਮੋ ਮਲਃ |
ਕਸਾਯਾ ਮਾਰੁਤਂ, ਪਿਤ੍ਤਮੂਸਰਾ, ਮਧੁਰਾ ਕਫਮ੍ ||੮||
ਕੋਪਯੇਨ੍ਮਦ੍ਰਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਰੂਕ੍ਸਯੇਤ੍ |
ਪੂਰਯਤ੍ਯਵਿਪਕ੍ਵੈਵ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਨਿਰੁਣਦ੍ਧ੍ਯਪਿ ||੯||
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਬਲਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤੇਜੋ ਵੀਰ੍ਯੌਜਸੀ ਤਥਾ |
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਕਰੋਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਬਲਵਰ੍ਣਾਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੧੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
मृत्तिकादनशीलस्य कुप्यत्यन्यतमो मलः |
कषाया मारुतं, पित्तमूषरा, मधुरा कफम् ||८||
कोपयेन्मृद्रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं च रूक्षयेत् |
पूरयत्यविपक्वैव स्रोतांसि निरुणद्ध्यपि ||९||
इन्द्रियाणां बलं हत्वा तेजो वीर्यौजसी तथा |
पाण्डुरोगं करोत्याशु बलवर्णाग्निनाशनम् ||१०||
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਜ੍ਜਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਮਤ੍ਤਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਤਮੋ ਮਲੋ ਵਾਤਾਦਿਃ| ਊਸਰਾ ਸਕ੍ਸਾਰਾ| ਰਸਾਦੀਨ੍ ਰੂਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਰੂਕ੍ਸਯੇਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕਤਿਕੋਦ੍ਭੂਤਰੌਕ੍ਸ੍ਯਗੁਣਾਤ੍| ਅਵਿਪਕ੍ਵੈਵ ਕੋਸ੍ਠਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਭਿਃ ਪਾਕਂ ਨ ਗਤ੍ਵੈਵ, ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਰਸਵਹਾਦੀਨਿ, ਪੂਰਯਤਿ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਚ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਬਲਂ ਸ੍ਵਵਿਸਯਗ੍ਰਹਣਸ਼ਕ੍ਤਿਮ੍| “ਤੇਜੋ ਦੀਪ੍ਤਿਃ” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ‘ਊਸ੍ਮਾ’ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ‘ਓਜਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸਾਰਃ, ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸਾਰਭੂਤਂ ਹਦਯਸ੍ਥਮ੍’ ਇਤਿ ਪਰਾਸ਼ਰਃ, ‘ਪਰਾਭਿਭਵੇਚ੍ਛਾ’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੮-੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਤ੍ਤਿਕਾਜਨਿਤਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮਾਹ– ਮਤ੍ਤਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਤ੍ਤਿਕਾਭਕ੍ਸਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਅਨ੍ਯਤਮੋ ਮਲੋ ਦੋਸੋ ਵਾਤਾਦਿਃ ਕੋਪਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਮਤ੍ਤਿਕਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਨੇ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਕਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸਾਯਾ ਮਤ੍ਤਿਕਾ ਮਾਰੁਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍, ਊਸਰਾ ਸਕ੍ਸਾਰਾ ਪਿਤ੍ਤਮ੍, ਮਧੁਰਾ ਕਫਂ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਰਸਾਦੀਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਰੂਕ੍ਸਯੇਤ੍ ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਰੂਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋਦ੍ਭੂਤਰੂਕ੍ਸਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਪਕ੍ਵੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਨ ਕੋਸ੍ਠਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਭਿਃ ਪਾਕਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਕਿਨ੍ਤੁ ਅਪਕ੍ਵੈਵ ਰਸਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪੂਰਯਤਿ ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ ਚ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਬਲਂ ਸ੍ਵਵਿਸਯਗ੍ਰਹਣਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਹਤ੍ਵਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਕਰੋਤਿ| ਤੇਜੋ ਦੀਪ੍ਤਿਰਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਊਸ੍ਮੇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਓਜਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸਾਰਭੂਤਂ ਹਦਯਸ੍ਥਂ, ਪਰਾਭਿਭਵੇਚ੍ਛੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਬਲਵਰ੍ਣਾਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਬਲਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍||੮-੧੦||
Adhikarana ਮਜ੍ਜਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਿਕੂਟਗਣ੍ਡਭ੍ਰੂਃ ਸ਼ੂਨਪਾਨ੍ਨਾਭਿਮੇਹਨਃ |
ਕ੍ਰਿਮਿਕੋਸ੍ਠੋਤਿਸਾਰ੍ਯੇਤ ਮਲਂ ਸਾਸਕ੍ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ||੧੧||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
शूनाक्षिकूटगण्डभ्रूः शूनपान्नाभिमेहनः |
क्रिमिकोष्ठोऽतिसार्येत मलं सासृक्कफान्वितम् ||११||
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਜ੍ਜਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਸਰ੍ਵਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਸੁ ਕ੍ਰਿਮਿਕੋਸ੍ਠਤਾ ਯਦਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦੈਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮ੍’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਮਤ੍ਤਿਕਾਜਾਨਨ੍ਤਰਪਠਿਤਤ੍ਵੇਨ ਤਸ੍ਯੈਵ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਵਿਦੇਹੇ ਤੁ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਨਿਪੀਡਿਤਃ| ਸਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਸ਼ੋਸਾਰ੍ਸ਼ਃ ਸਾਦਾਰੁਚਿਸਮਨ੍ਵਿਤਃ|| ਸ਼ੂਨਪਾਦਾਨਨਕਰਃ ਕਸ਼ਾਙ੍ਗਃ ਕਸ਼ਪਾਵਕਃ|” ਇਤਿ||੧੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਜ੍ਜਨਿਤਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਮਾਹ– ਸ਼ੂਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕ੍ਸਿਕੂਟੋਕ੍ਸਿਗੋਲਕਃ, ਗਣ੍ਡਃ ਕਪੋਲਃ, ਏਤੇਸੁ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਤਥਾ ਸ਼ੂਨਪਾਨ੍ਨਾਭਿਮੇਹਨਃ ਸ਼ੂਨਸ਼੍ਚਰਣੋ ਨਾਭਿਰ੍ਮੇਹਨਂ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਤਥਾ ਚ ਕਮਿਕੋਸ੍ਠਃ ਪੁਰੁਸਃ, ਸਰੁਧਿਰਂ ਕਫਂ ਪੁਰੀਸਮਤਿਸਾਰ੍ਯੇਤ| ਸਰ੍ਵਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਸੁ ਕਮਿਕੋਸ੍ਠਤਾ ਯਦਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦੈਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਮਤ੍ਤਿਕਾਜਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਵਿਦੇਹੇਨ– “ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਾਦ੍ਭਵੇਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਨਿਪੀਡਿਤਃ| ਸਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਸ਼ੋਥਾਰ੍ਸ਼ਃ ਸਾਦਾਰੁਚਿਸਮਨ੍ਵਿਤਃ|| ਸ਼ੂਨਪਾਦਾਨਨਕਰਃ ਕਸ੍ਣਾਙ੍ਗਃ ਕਸ਼ਪਾਵਕਃ” ਇਤਿ||੧੧||
Adhikarana ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੨-੧੫) · Śloka ੧੫
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ਼੍ਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਖਰੀਭੂਤੋ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ |
ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਚ੍ਛੂਨਾਨਾਂ ਯੋ ਵਾ ਪੀਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੧੨||
ਬਦ੍ਧਾਲ੍ਪਵਿਟ੍ ਸਹਰਿਤਂ ਸਕਫਂ ਯੋਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ |
ਦੀਨਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਤਿਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਛਾਤਡਰ੍ਦਿਤਃ ||੧੩||
ਸ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਸਕ੍ਕ੍ਸਯਾਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਸ਼੍ਵੇਤਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |
ਪਾਣ੍ਡੁਦਨ੍ਤਨਖੋ ਯਸ੍ਤੁ ਪਾਣ੍ਡੁਨੇਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ |
ਪਾਣ੍ਡੁਸਙ੍ਘਾਤਦਰ੍ਸ਼ੀ ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ||੧੪||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
ਅਨ੍ਤੇਸੁ ਸ਼ੂਨਂ ਪਰਿਹੀਣਮਧ੍ਯਂ ਮ੍ਲਾਨਂ ਤਥਾਨ੍ਤੇਸੁ ਚ ਮਧ੍ਯਸ਼ੂਨਮ੍ |
ਗੁਦੇ ਚ ਸ਼ੇਫਸ੍ਯਥ ਮੁਸ੍ਕਯੋਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਨਂ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਨ੍ਤਮਸਞ੍ਜ੍ਞਕਲ੍ਪਮ੍ |
ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਕਿਨਂ ਯਸ਼ੋਰ੍ਥੀ ਤਥਾਤਿਸਾਰਜ੍ਵਰਪੀਡਿਤਂ ਚ ||੧੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੪) |
View original
पाण्डुरोगश्चिरोत्पन्नः खरीभूतो न सिध्यति |
कालप्रकर्षाच्छूनानां यो वा पीतानि पश्यति ||१२||
बद्धाल्पविट् सहरितं सकफं योऽतिसार्यते |
दीनः श्वेतातिदिग्धाङ्गश्छर्दिमूर्छातृडर्दितः ||१३||
स नास्त्यसृक्क्षयाद्यश्च पाण्डुः श्वेतत्वमाप्नुयात् |
(च. चि. अ. १६) |
पाण्डुदन्तनखो यस्तु पाण्डुनेत्रश्च यो भवेत् |
पाण्डुसङ्घातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति ||१४||
(सु. सू. अ. ३३) |
अन्तेषु शूनं परिहीणमध्यं म्लानं तथाऽन्तेषु च मध्यशूनम् |
गुदे च शेफस्यथ मुष्कयोश्च शूनं प्रताम्यन्तमसञ्ज्ञकल्पम् |
विवर्जयेत्पाण्डुकिनं यशोऽर्थी तथाऽतिसारज्वरपीडितं च ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ४४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ਼੍ਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਖਰੀਭੂਤੋ ਜਠਰਤਾਂ ਗਤੋ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਅਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋਪਿ ਸ਼ੂਨਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯੋ ਵਾ ਪੀਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤ੍ਯਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍’ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਯ ਯੋਜਨਾ| ਚਕ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ‘ਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਖਰੀਭੂਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਰੂਕ੍ਸਿਤਸਰ੍ਵਧਾਤੁਰ੍ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਤਥਾ ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍’ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੂਨਾਨਾਂ ਸ਼ੋਥਵਤਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯੋ ਵਾ ਪੀਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤਿ| ‘ਸ਼ੂਨੋ ਨਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਨਾ ਪੁਰੁਸਃ| ‘ਸ਼ੂਨਾਙ੍ਗੋ ਯੋ ਵਾ ਪੀਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਸੁਗਮਮ੍| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਬਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸਕਫਤ੍ਵੇਪਿ ਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤ੍ਵਹਰਿਤਤ੍ਵਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍; ਬਦ੍ਧਾਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਬਹੁਲਮਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਵਿਟ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਪੁਂਸਕੋਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਤਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵੋਨ੍ਨੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦੀਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੀਨਃ ਗ੍ਲਾਨਃ| ਸ਼੍ਵੇਤਾਤਿਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗ ਇਤਿ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਲਿਪ੍ਤਾਙ੍ਗ ਇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਸ੍ਟ ਇਵ ਅਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਰਮਾਹ– ਅਸਗਿਤ੍ਯਾਦ| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਾਣ੍ਡੁਦਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਣ੍ਡੁਸਙ੍ਘਾਤਦਰ੍ਸ਼ੀਤਿ ਨਯਨਰਸ਼੍ਮਿਸਹਚਰਿਤਂ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਿਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਨ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤੇਸੁ ਬਾਹੁਜਙ੍ਘਾਸ਼ਿਰਃਸੁ, ਸ਼ੂਨਂ ਸ਼ੋਥਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਰਿਹੀਣਮਧ੍ਯਂ ਦੁਰ੍ਬਲਮਧ੍ਯਦੇਹਮ੍| ਏਤਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨਾਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮ੍ਲਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮ੍ਲਾਨਂ ਦੁਰ੍ਬਲਮ੍| ਅਸਞ੍ਜ੍ਞਕਲ੍ਪਂ ਮਤਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਏਵਂਵਿਧਂ ਪਾਣ੍ਡੁਕਿਨਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣਂ ਯਸ਼ੋਰ੍ਥੀ ਵੈਦ੍ਯੋ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਲੋਕੇ ‘ਪਾਣ੍ਡੁਕਿਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ “ ਪਾਲਕਿਨਮ੍” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਯੁਕ੍ਤਂ ਚੈਤਤ੍; ਏਵਂ ਹਿ ਪਠ੍ਯਮਾਨੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪਾਲਕਿਨੋ ਲਕ੍ਸਣਮਪਿ ਕਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ ਸਕਾਮਲਾਪਾਲਕਿਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ ਕੁਮ੍ਭਾਹ੍ਵਯੋ” ਲਾਘਵਕੋਲਸਾਖ੍ਯਃ| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੪) ਇਤਿ| ਅਨੇਨੈਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕਸ਼੍ਚਿਦਭਿਯੁਕ੍ਤੋ ਲਿਖਿਤਵਾਨ੍– “ਅਨ੍ਤੇ ਸ਼ੂਨਃ ਕਸ਼ੋ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਯਥਾ ਚ ਗੁਦਸ਼ੇਫਸਿ| ਸ਼ੂਨੋ ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਰ੍ਤੋ ਭਤਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਪਾਲਕੀ||” ਇਤਿ||੧੨-੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ਼੍ਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਚ੍ਚਿਰਕਾਲਾਤ੍ਖਰੀਭੂਤੋ ਜਠਰਤਾਂ ਗਤੋ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਅਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋਪਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ ਸ਼ੂਨਾਙ੍ਗੋ ਯੋ ਵਾ ਪੁਰੁਸਃ ਪੀਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਇਤ੍ਯਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਚਕ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ– ਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਖਰੀਭੂਤੋ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਾ ਵਿਰੂਕ੍ਸਿਤਸਰ੍ਵਧਾਤੁਰ੍ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਤਥਾ ਕਾਲਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ‘ਸ਼ੂਨਾਨਾਂ ਯੋ ਵਾ ਪੀਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ੂਨਾਨਾਂ ਸ਼ੋਥਵਤਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯਃ ਪੀਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸ਼ੂਨੋ ਨਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਨਾ ਪੁਰੁਸਃ| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਬਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸਕਫਤ੍ਵੇਪਿ ਚ ਬਹੁਤ੍ਵਮਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਹਰਿਤਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਪਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਹਰਿਤਂ ਹਰਿਤਸ਼ਾਕਵਰ੍ਣਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਬਹ੍ਵਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਬਹੁਲਮਿਤਿ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਬਹੁਲਂ ਵਿਟ੍ ਸਾਰ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਵਿਟ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਪੁਂਸਕੋਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਤਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੁਨ੍ਨੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦੀਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੀਨੋ ਗ੍ਲਾਨਃ| ਸ਼੍ਵੇਤਾਤਿਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗ ਇਤਿ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਾਤਿਲਿਪ੍ਤਾਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਪੁਰੁਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਸ੍ਟਃ ਅਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰੈਵਾਪਰਮਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਸਕ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਸ਼੍ਵੇਤਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ਸੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ| ਅਪਰਮਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਯਨਰਸ਼੍ਮਿਸਹਚਰਿਤਂ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ਯੋਗਾਦਖਿਲਮਪਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਪੀਤਵਰ੍ਣਪਿਣ੍ਡਿਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਨ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਾਹੁ ਜਙ੍ਘਾਸ਼ਿਰਸ੍ਸੁ ਸ਼ੂਨਂ ਸ਼ੋਥਯੁਕ੍ਤਂ, ਪਰਿਹੀਣਮਧ੍ਯਂ ਦੁਰ੍ਬਲਮਧ੍ਯਦੇਹਂ, ਗ੍ਲਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗ੍ਲਾਨਂ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਮਧ੍ਯਦੇਹਂ ਸ਼ੂਨਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਯੁਕ੍ਤਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਾਦਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਦੇ ਸ਼ੇਫਸਿ ਮੁਸ੍ਕਯੋਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਨਂ ਸ਼ੋਥਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮੋਹਮੁਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸਞ੍ਜ੍ਞਕਲ੍ਪਂ ਮਤਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਏਵਂਵਿਧਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣਂ ਯਸ਼ੋਰ੍ਥੀ ਭਿਸਕ੍ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼੍ਲੋਕੇ ਪਾਣ੍ਡੁਕਿਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪਾਲਕਿਨਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਯੁਕ੍ਤਂ ਚੈਤਤ੍| ਏਵਂ ਹਿ ਪਠ੍ਯਮਾਨੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪਾਲਕਿਨੋ ਲਕ੍ਸਣਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਕਾਮਲਾਪਾਲਕਿਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ ਕੁਮ੍ਭਾਹ੍ਵਯੋ ਲਾਘਵਿਕੋਲਸਾਖ੍ਯਃ” ਇਤਿ| ਅਨੇਨੈਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕਸ਼੍ਚਿਦਭਿਯੁਕ੍ਤੋ ਲਿਖਿਤਵਾਨ੍ “ਅਨ੍ਤੇ ਸ਼ੂਨਃ ਕਸ਼ੋ ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਵਥ ਵਾ ਗੁਦਸ਼ੇਫਸਿ| ਸ਼ੂਨੋ ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਦ੍ਯੈਰ੍ਮਤਕਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਪਾਲਕੀ” ਇਤਿ||੧੨-੧੫||
Adhikarana ਕਾਮਲਾਯਾ ਨਿਦਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੬-੧੮) · Śloka ੧੮
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਤੁ ਯੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਲਾਨਿ ਨਿਸੇਵਤੇ |
ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਮਸਙ੍ਮਾਂਸਂ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਰੋਗਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ||੧੬||
ਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਃ ਸ ਭਸ਼ਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਨਨਃ |
ਰਕ੍ਤਪੀਤਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰੋ ਭੇਕਵਰ੍ਣੋ ਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ||੧੭||
ਦਾਹਾਵਿਪਾਕਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਸਦਨਾਰੁਚਿਕਰ੍ਸਿਤਃ |
ਕਾਮਲਾ ਬਹੁਪਿਤ੍ਤੈਸਾ ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਯਾ ਮਤਾ ||੧੮||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
पाण्डुरोगी तु योऽत्यर्थं पित्तलानि निषेवते |
तस्य पित्तमसृङ्मांसं दग्ध्वा रोगाय कल्पते ||१६||
हारिद्रनेत्रः स भृशं हारिद्रत्वङ्नखाननः |
रक्तपीतशकृन्मूत्रो भेकवर्णो हतेन्द्रियः ||१७||
दाहाविपाकदौर्बल्यसदनारुचिकर्षितः |
कामला बहुपित्तैषा कोष्ठशाखाश्रया मता ||१८||
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਕਾਮਲਾਮਾਹ– ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ| ਰੋਗਾਯ ਕਾਮਲਾਰੂਪਾਯ| ਭੇਕਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਾਵਸੇਣ੍ਯਭੇਕਵਰ੍ਣਃ| ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਯੇਤਿ ਏਕਾ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਯਾ, ਅਪਰਾ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਯਾ; ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯੋ ਧਾਤਵਃ| ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਪਿ ਕਾਮਲਾ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤੇਸ੍ਵਪਿ ਕਾਸੇਸੁ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹੁਃ||੧੬-੧੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਕਾਮਲਾਮਾਹ– ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੀ ਪਿਤ੍ਤਜਨਕਾਨਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸੇਵਤੇ ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਿਣਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦੋਸਃ ਅਸਙ੍ਮਾਂਸਂ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਰੋਗਾਯ ਕਾਮਲਾਰੂਪਾਯ ਜਾਯਤੇ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਪੀਤਂ ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ, ‘ਰਕ੍ਤਪੀਤਸ਼ਕਨ੍ਨੇਤ੍ਰੇ’ ਇਤਿ ਵਾ ਪਾਠਃ| ਭੇਕਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਾਵਸੇਣ੍ਯਮਣ੍ਡੂਕਵਰ੍ਣਃ, ਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਏਤੈਸ਼੍ਚੋਪਦ੍ਰਵੈਰ੍ਦਾਹਾਦਿਭਿਃ ਕਰ੍ਸਿਤਃ ਪੀਡਿਤਃ, ਅਵਿਪਾਕ ਆਹਾਰਸ੍ਯ, ਸਦਨਮਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਬਹੁਪਿਤ੍ਤਾ ਏਸਾ ਕਾਮਲਾ ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਯੇਤਿ ਏਕਾ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਯਾਪਰਾ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਰਯਾ, ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯੋ ਧਾਤਵਃ| ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ ਕਾਮਲਾਯੈ ਭਵਤਿ||੧੬-੧੮||
Adhikarana ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ ਖਰੀਭੂਤਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾ |੧੯|
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
कालान्तरात् खरीभूता कृच्छ्रा स्यात् कुम्भकामला |१९|
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯਾ ਅਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾਮਾਹ– ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਰੀਭੂਤੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾ ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾ| ਕੁਮ੍ਭਃ ਕੋਸ੍ਠਃ, ਅਨ੍ਤਃਸ਼ੁਸਿਰਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍; ਤਦ੍ਗਤਾ ਕਾਮਲਾ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾ, ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੧੯|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾਮਾਹ– ਕਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ ਖਰੀਭੂਤਾ ਕਠਿਨਤਾਂ ਗਤਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾ; ਕੁਮ੍ਭਂ ਕੋਸ੍ਠਂ, ਤਤ੍ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ਤਦ੍ਗਤਾ ਕਾਮਲਾ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੯||–
Adhikarana ਕਾਮਲਾਯਾ ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੯-੨੦) · Śloka ੨੦
ਕਸ੍ਣਪੀਤਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰੋ ਭਸ਼ਂ ਸ਼ੂਨਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵਃ ||੧੯||
ਸਰਕ੍ਤਾਕ੍ਸਿਮੁਖਚ੍ਛਰ੍ਦਿਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੋ ਯਸ਼੍ਚ ਤਾਮ੍ਯਤਿ |
ਦਾਹਾਰੁਚਿਤਡਾਨਾਹਤਨ੍ਦ੍ਰਾਮੋਹਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ||੨੦||
ਨਸ੍ਟਾਗ੍ਨਿਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਹਿ ਕਾਮਲਾਵਾਨ੍ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
कृष्णपीतशकृन्मूत्रो भृशं शूनश्च मानवः ||१९||
सरक्ताक्षिमुखच्छर्दिविण्मूत्रो यश्च ताम्यति |
दाहारुचितृडानाहतन्द्रामोहसमन्वितः ||२०||
नष्टाग्निसञ्ज्ञः क्षिप्रं हि कामलावान् विपद्यते |
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਾਮਲਾਯਾ ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨੈਕਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਮੁਹ੍ਯਤਿ| ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨਾਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੧੯-੨੦||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਾਮਲਾਯਾ ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਛਰ੍ਦਿਰਿਤਿ ਛਰ੍ਦਿਰਪਿ ਰਕ੍ਤਾ| ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਮੁਹ੍ਯਤਿ| ਇਤ੍ਯੇਕਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ, ਦਾਹਾਦਿਨਾ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨਾਪਰਮਪਿ ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਨਸ੍ਟੋਗ੍ਨਿਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚੇਤਨਾ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੧੯-੨੦||–
Adhikarana ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੧) · Śloka ੨੨
ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਹਲ੍ਲਾਸਜ੍ਵਰਕ੍ਲਮਨਿਪੀਡਿਤਃ ||੨੧||
ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਰ੍ਤੋ ਵਿਡ੍ਭੇਦੀ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲੀ |੨੨|
View original
छर्द्यरोचकहृल्लासज्वरक्लमनिपीडितः ||२१||
नश्यति श्वासकासार्तो विड्भेदी कुम्भकामली |२२|
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਿਨੋਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਛਰ੍ਦੀਤ੍ਯਾਦਿ||੨੧||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਿਨੋਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਛਰ੍ਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਾਸੇਨ ਵਿਨੈਵ ਸ਼੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ| ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ ਸਦ੍ਰਵਮਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਏਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਃ ਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲੀ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਃ||੨੧||–
Adhikarana ਹਲੀਮਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੨-੨੩) · Śloka ੨੩
ਯਦਾ ਤੁ ਪਾਣ੍ਡੋਰ੍ਵਰ੍ਣਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਤਃ ਸ਼੍ਯਾਵਪੀਤਕਃ ||੨੨||
ਬਲੋਤ੍ਸਾਹਕ੍ਸਯਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਮਦੁਜ੍ਵਰਃ |
ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਹਰ੍ਸੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾਰੁਚਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ |
ਹਲੀਮਕਂ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨਿਲਪਿਤ੍ਤਤਃ ||੨੩||
( ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪੀਤਤਾ |
ਪਾਣ੍ਡੁਤਾ ਨੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਨਕੀਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵੇਤ੍) |
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) |
View original
यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्धरितः श्यावपीतकः ||२२||
बलोत्साहक्षयस्तन्द्रा मन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः |
स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णाऽरुचिर्भ्रमः |
हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः ||२३||
( सन्तापो भिन्नवर्चस्त्वं बहिरन्तश्च पीतता |
पाण्डुता नेत्रयोर्यस्य पानकीलक्षणं भवेत्) |
(च. चि. अ. १६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਹਲੀਮਕਮਾਹ– ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਤੁ ਪਾਣ੍ਡੋਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣਃ ਹਰਿਤਾਦਿਵਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੈਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕੋਪਜਂ ਹਲੀਮਕਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਹਰਿਤਃ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਣਃ| ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਨੀਲਵਰ੍ਣਃ| ਬਲੋਤ੍ਸਾਹਕ੍ਸਯੋ ਬਲੋਤ੍ਸਾਹਯੋਃ ਕ੍ਸੀਣਤਾ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਹਰ੍ਸਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਿਰਂਸਾਯਾ ਅਭਾਵਃ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦਃ ਅਙ੍ਗਮੋਟਨਮ੍| ਲਾਘਵਕਾਲਸਕਾਦੀਨਾਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਦਿਸ੍ਵਨੁਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ||੨੨-੨੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਹਲੀਮਕਮਾਹ– ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਿਣੋ ਹਰਿਤਾਦਿਵਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਏਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਤੋ ਹਲੀਮਕਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਹਰਿਤਃ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਣਃ, ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਨੀਲਵਰ੍ਣਃ| ਬਲੋਤ੍ਸਾਹਕ੍ਸਯ ਇਤਿ ਬਲੋਤ੍ਸਾਹਯੋਰ੍ਨਾਸ਼ਃ| ਮਦੁਜ੍ਵਰਃ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਹਰ੍ਸ ਇਤਿ ਰਿਰਂਸਾਯਾ ਅਭਾਵਃ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦਃ ਅਙ੍ਗਮੋਟਨਮ੍| ਲਾਘਵਕਾਲਸਾਦੀਨਾਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੨੨-੨੩||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੮
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਕਾਮਲਾਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾਹਲੀਮਕਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने पाण्डुरोगकामलाकुम्भकामलाहलीमकनिदानं समाप्तम् ||८||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਕਾਮਲਾਕੁਮ੍ਭਕਾਮਲਾ ਹਲੀਮਕਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍||੮||