൧൮. പാനാത്യയപരമദപാനാജീര്ണപാനവിഭ്രമനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

‘മൂര്ഛാ മദ്യേന ച വിഷേണ ച’ ഇതി വചനാന്മൂര്ഛാനന്തരം മദ്യവികാരാന് മദാത്യയാദീനാഹ| നനു, കഥം മദ്യം മോഹയതീത്യാഹ– യേ വിഷസ്യേത്യാദി| തേ ച വിഷഗുണാ മൂര്ഛാധ്യായേ നിദര്ശിതാഃ| മിഥ്യോപയുക്തേനേതി അയഥാവിധിപീതേന, വിധിശ്ചായം, തദ്യഥാ– കുസുമിതലതോപഗൂഢൈഃ പ്രരൂഢനിരന്തരനവാങ്കുരനികരരോമാഞ്ചൈര്മധുകരമധുരഝങ്കാരസീത്കാരൈര്മുക്തകണ്ഠകലകണ്ഠകൂജിതൈര്ദക്ഷിണസമീരണസമുല്ലസിതപല്ലവകരപ്രചാരൈഃ തരുണതരുഭിഃ ഉപക്രാന്തലതാഭിരതിശോഭനേഷു തുഷാരകരകിരണരാജിപരാജിതാശേഷതാപദോഷേഷു പ്രദേശേഷു ശൃങ്ഗാരരസസമുചിതാലങ്കൃതികമനീയകാമിനീസേവിതം ലലിതലലനോപനീയമാനം സുരഭിരുചിരരൂപരസോപദംശം കം നാമ പരിമിതം പരാര്ധമധുപാനം ന സുഖയതി? ചരകേ തു വിസ്തരേണൈതദുക്തമ്||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

‘മൂര്ഛാ മദ്യേന വിഷേണ ച’ ഇതി വചനാന്മൂര്ഛാനന്തരം മദ്യവികാരാനാചഷ്ടേ, നനു കഥം മദ്യം മോഹയതീത്യാഹ– യ ഇത്യാദി| യേ വിഷസ്യ ഗുണാഃ പ്രോക്താഃ, തേ ച വിഷഗുണാ മൂര്ഛാധ്യായേ നിദര്ശിതാഃ, തേ ഗുണാ മദ്യേऽപി കീര്തിതാഃ, തേന മദ്യേന മിഥ്യോപയുക്തേന അയഥാവിധിപീതേനോഗ്രോ മദാത്യയോ ഭവതി| വിധിശ്ചായം; തദ്യഥാ– കുസുമിതലതോപഗൂഢൈഃ പ്രകടനിരന്തരനവാങ്കുരനികരരോമാഞ്ചൈഃ മധുകരമധുരഝങ്കാരസീത്കാരൈര്മുക്തകണ്ഠ-കലകണ്ഠകൂജിതൈര്ദക്ഷിണസമീരണോദ്വീജിതസമുല്ലസിതപല്ലവകര-പ്രചാരൈസ്തരുണതരുഭിരുപക്രാന്തതരലലതാഭിരതിശോഭനേഷു വനോപവനേഷു തുഷാരകരകിരണാരഞ്ജിതപ്രദേശേഷു ശൃങ്ഗാരസരസമുചിതാലങ്കൃതികമനീയകാമിനീസമ്മിതം ലലിതലലനോപനീയമാനം സുരഭിരുചിരരസോപദംശം കം നാമ പരിമിതം മധുപാനം ന സുഖയതി| ചരകേണ തു വിസ്തരേണൈതദുക്തമ്| വിധിഃ പ്രകാരഃ||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

നനു, വിഷസ്യ യേ ഗുണാസ്തേ ചേന്മദ്യേऽപി സന്തി, തര്ഹി വിഷവന്മദ്യമനുപയോജ്യം പ്രസജ്യേത? അത ആഹ– കിന്ത്വിത്യാദി| യഥൈവാന്നമിതി ദേഹധാരകസ്വഭാവം, തദേവായുക്തിയുക്തമവിധിയുക്തം രോഗായ; തസ്മാദഹിതമപി വിശിഷ്ടവിധിനോപയുക്തം ഹിതം, ഹിതമപ്യവിധിനോപയുക്തമനര്ഥായ ഭവതീതി| അത്രൈവ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ– പ്രാണാ ഇത്യാദി| തദയുക്ത്യേതി അതിമാത്രത്വാദിനാ വിസൂച്യാദികം കൃത്വാ മാരയതീത്യര്ഥഃ| യുക്തിയുക്തമിതി യഥാ ചരകരസായനപ്രയോഗേ ഉക്തമ്– “ദ്വൌ യവാവത്ര ഹേമ്നസ്തു തിലം ദദ്യാദ്വിഷസ്യ ച|” (ച. ചി. അ. ൧) ഇതി| അത്ര തിലമിതി തിലപ്രമാണമ്||൨-൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

നനു വിഷസ്യ യേ ഗുണാസ്തേ ചേന്മദ്യേऽപി സന്തി തര്ഹി വിഷവന്മദ്യമനുപയോജ്യം സ്യാദിത്യത ആഹ– കിന്ത്വിത്യാദി| മദ്യം സ്വഭാവേന പ്രകൃത്യാ അന്നവത് ജ്ഞേയം ദേഹധാരണസ്വഭാവം, തദേവാന്നം മദ്യം വാ അയുക്തിയുക്തമവിധിപ്രയുക്തം രോഗായ ഭവതി, യുക്തിയുക്തമമൃതവദ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| തസ്മാദഹിതമപി വിശിഷ്ടവിധിനോപയുക്തം ഹിതം, ഹിതമപ്യവിധിനോപയുക്തമനര്ഥായ ഭവതി| അത്രൈവ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ– പ്രാണാ ഇതി| അന്നം പ്രാണഭൃതാം ശരീരിണാം പ്രാണാഃ, ശരീരധാരണാത്മകത്വാത്| തദേവാന്നമ് അയുക്ത്യാ അതിമാത്രത്വാദിനാ വിസൂച്യാദീന് കൃത്വാ മാരയതീത്യര്ഥഃ| പ്രാണഹരമപി തദ്വദ്വിഷം യുക്തിയുക്തം രസായനം ഭവതി, ശരീരം ധാരയതീത്യര്ഥഃ||൨-൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിധിനോപയുക്തസ്യ ഫലമാഹ– വിധിനേത്യാദി| കാല ഇതി നിത്യഗേ ചാവസ്ഥികേ ച; തദ്യഥാ– ഗ്രീഷ്മേ ശീതമധുരം മാധ്വീകാദി, ശീതേ ഉഷ്ണതീക്ഷ്ണം ഗൌഡികപൈഷ്ടികാദി; തഥാ വാതേ സ്നിഗ്ധാദി; ഏവം വയസ്യുദാഹാര്യമ്| ഹിതൈരന്നൈരിതി വക്ഷ്യമാണസ്നിഗ്ധാദിഭിര്മദ്യവിപരീതഗുണൈഃ| സ്നിഗ്ധൈരിത്യുപലക്ഷണം, തേനാന്യൈരപി മദ്യവിപരീതഗുണൈരിതി ബോദ്ധവ്യമ്| യദുക്തം സുശ്രുതേന “മദ്യമമ്ലം തഥാ തീക്ഷ്ണം സൂക്ഷ്മം വിശദമേവ ച| രൂക്ഷമാശുകരം ചൈവ വ്യവായി ച വികാശി ച||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) ഇതി| അമ്ലരസത്വം ചാസ്യോദ്ഭൂതരസത്വേനോക്തം; യദുക്തമന്യത്ര– “സര്വേഷാമമ്ലജാതീനാം മദ്യം മൂര്ധ്നി വ്യവസ്ഥിതമ്||” ഇതി| മൂര്ധ്നി വ്യവസ്ഥിതമുത്കൃഷ്ടമ്| അന്യേऽപ്യത്ര രസാഃ സന്തി| യദാഹ ഭോജഃ– “മൈരേയം മദിരാ സീധു ചതുര്ഥം മധു ചോച്യതേ| ഏകൈകം ഷഡ്രസം തത്ര രസതോ മദ്യമീരിതമ്||” ഇതി| അന്നഭക്ഷ്യശബ്ദയോരുപാദാനേന പ്രായോ ലേഹ്യം ദ്രവാന്തരപാനം ച മദ്യപാനോചിതം ന ഭവതീതി ദര്ശയതി| അന്നഭക്ഷ്യാഭ്യാം ലബ്ധേऽപി മാംസേ മാംസഗ്രഹണം വിശേഷേണ ഹിതത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| ബലം ശക്തിഃ, ഉപചയഃ സ്ഥൌല്യമ്| അപരമപി വിധിസേവാഗുണമാഹ– കാമ്യതേത്യാദി| കാമ്യതാ കമനീയമൂര്തിതാ, മനസസ്തുഷ്ടിഃ സന്തോഷഃ| അഥവാ കാമ്യതാ മനസ ഇതി കമനീയവസ്തുനി മനോവൃത്തിഃ, തുഷ്ടിശ്ച മനസ ഏവേതി യോജ്യമ്| തേജ ഉത്സാഹഃ| വിക്രമഃ പരാഭിഭവാര്ഥം ബലവതീ ശരീരചേഷ്ടാ||൪-൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിധിനോപയുക്തസ്യ ഫലമാഹ– വിധിനേത്യാദി| വിധിഃ പൂര്വോക്തഃ, തന്ത്രാന്തരോക്തശ്ച– “ശുദ്ധകായഃ പിബേത്പ്രാതഃ സോപദംശം പലദ്വയമ്| മധ്യാഹ്നേ ദ്വിഗുണം തച്ച സ്നിഗ്ധാഹാരേണ വൈ പിബേത്, പ്രദോഷേऽഷ്ടപലം തദ്വന്മാത്രാ മദ്യേ രസായനമ്| ആരോഗ്യം ധാതുസാമ്യം ച വഹ്നികാന്തിബലപ്രദമ്|| അനേന വിധിനാ സേവ്യം മദ്യം നിത്യമതന്ദ്രിതൈഃ|” ഇതി| അന്യേ, “ബുദ്ധ്യാദയോ ഗുണാ യാവദുല്ലസന്തി നിരത്യയാഃ| മാത്രേയം വിഹിതാ മദ്യേ പാനേ രോഗായ ചാപരാഃ||” കാല ഇതി തത്ര കാലോ ദ്വിവിധോ നിത്യഗഃ, ആവസ്ഥികശ്ച; തത്ര നിത്യഗേ ഋതുസമ്ബന്ധിനി, യഥാ– ഗ്രീഷ്മേ ശീതമധുരം മാധ്വീകാദി, ശീതേ ഉഷ്ണതീക്ഷ്ണം ഗൌഡികപൈഷ്ടികാദി; ആവസ്ഥികേ കാലേ വാതേ സ്നിഗ്ധാദി, ഏവം വയസ്യപ്യുദാഹാര്യമ്| ഹിതൈരന്നൈരിതി വക്ഷ്യമാണസ്നിഗ്ധത്വാദിഭിര്മദ്യവിപരീതഗുണൈഃ| യഥാബലം സ്വശക്ത്യാ| ഏവം ഹൃഷ്ടോ ഹര്ഷയുക്തോ യോ മദ്യം പിബേത്തസ്യാമൃതോപമം സ്യാത്| കൈഃ സഹ പീതം ബലോപചയായ ഭവതി താനാഹ– സ്നിഗ്ധൈരിത്യാദി| ഏതൈര്വസ്തുഭിഃ സേവ്യമാനം മദ്യമായുഃപ്രകര്ഷായ ഭവതി തഥാ ബലവര്ധകമിതി| സ്നിഗ്ധൈരിത്യുപലക്ഷണം, തേനാന്യൈര്മദ്യവിപരീതഗുണൈരപി ബോദ്ധവ്യം, തേന തീക്ഷ്ണാദിദശഗുണവിപരീതൈര്മൃദ്വാദിഗുണൈഃ സഹ മദ്യം സേവ്യമിതി| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “ലഘുതീക്ഷ്ണോഷ്ണസൂക്ഷ്മാമ്ലവ്യവായ്യാശുഗമേവ ച| രുക്ഷം വികാശി വിശദം മദ്യം ദശഗുണം സ്മൃതമ്” ഇതി| തഥാ ച സുശ്രുതേ– മദ്യമമ്ലം തഥാ തീക്ഷ്ണം സൂക്ഷ്മം വിശദമേവ ച| രൂക്ഷമാശുകരം ചൈവ വ്യവായി ച വികാശി ച” ഇതി| അമ്ലരസത്വം ചാസ്യോദ്ഭൂതരസത്വേനോക്തമ്| യദുക്തമന്യത്ര “സര്വേഷാമമ്ലജാതീനാം മദ്യം മൂര്ധ്നി വ്യവസ്ഥിതമ്” ഇതി| മൂര്ധ്നി വ്യവസ്ഥിതമുത്കൃഷ്ടമ്| അന്യേऽപ്യത്ര രസാഃ സന്തി| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “മദ്യസ്യാമ്ലസ്വഭാവസ്യ ചത്വാരോऽനുരസാഃ സ്മൃതാഃ| മധുരശ്ച കഷായശ്ച കടുകസ്തിക്ത ഏവ ച” ഇതി| യദാഹ ഭോജഃ– ഷഡ്രസാ ഇതി”മദിരായാ രസാ വ്യക്താ മധുരോഷണതിക്തകാഃ| ലവണാമ്ലകഷായാശ്ച ത്രയഃ സൂക്ഷ്മതരാഃ സ്മൃതാഃ|| വിപര്യയേണൈതദേവം മൈരേയേ കഥിതാ രസാഃ| മാധ്വീകേ സീധുസഞ്ജ്ഞേ ച വ്യക്തൌ ചാമ്ലകടൂ രസൌ| വ്യക്താ ഹി ശേഷാശ്ചത്വാരോ രസാ ഭോജേന കീര്തിതാഃ” ഇതി| അന്നൈരിതി ഗോധൂമാദിഭിഃ| അന്നഭക്ഷ്യാഭ്യാം ലബ്ധേऽപി മാംസേ മാംസഗ്രഹണം വിശേഷേണ ഹിതത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| ബലം ശക്തിഃ, ഉപചയഃ സ്ഥൌല്യമ്| അപരമപി വിധിസേവാഗുണമാഹ– കാമ്യതേത്യാദി| കാമ്യതാ കമനീയമൂര്തിതാ, മനസസ്തുഷ്ടിഃ സന്തോഷഃ, തേജ ഉത്സാഹഃ, വിക്രമഃ പരാഭിഭവാര്ഥം ബലവതീ ശരീരചേഷ്ടാ||൪-൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉക്തവിധിവിപര്യയേണ സേവ്യമാനം മദ്യം മദാത്യയായ സമ്പദ്യതേ; സ ച ത്രിവിധോ ഭവതി– പൂര്വോ, മധ്യമോऽന്തിമശ്ചേതി; തേഷാം ക്രമേണലക്ഷണമാഹ– ബുദ്ധീത്യാദി| ബുദ്ധിരനുഭവഃ, സ്മൃതിരനുഭൂതാര്ഥാനുസന്ധാനമ്| പാനാന്നനിദ്രാരതിവര്ധനശ്ചേതി പാനാദിഷു രതിരനുരാഗസ്തദ്വര്ധനഃ| സമ്പാഠഃ സമ്യക് പാഠഃ| ഗയദാസസ്തു ‘സമ്പാഠ്യ’ ഇതി പഠിത്വാ ഗീതനൃത്യവാദ്യാനി മിലിതാനി സമ്പാഠ്യമുച്യതേ, ഗീതം തു കേവലമേവേതി വ്യാചഷ്ടേ| സ്വരോ ധ്വനിഃ| പ്രോക്തോऽതിരമ്യ ഇതി| നനു മനോവികാരകാരിത്വാത് കഥമസ്യാതിരമ്യതാ? ഉച്യതേ– മനോവികാരകാരിത്വേऽപി തദാത്വേന ന ദുഃഖാവഹത്വാത് അത ഏവ സുശ്രുതേന മാനസവികാരേഷു ഹര്ഷഃ പഠിതഃ||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉക്തവിധിവിപര്യയേണ സേവ്യമാനം മദ്യം മദാത്യയായ ഭവതി| സ ച ത്രിധാ ഭവതി മദാത്യയഃ പൂര്വോ മധ്യോऽന്തിമ ഇതി| തേഷാം ക്രമേണ ലക്ഷണമാഹ– തത്ര പ്രഥമോ യഥാ– ബുദ്ധീത്യാദി| ബുദ്ധിരനുഭവഃ, സ്മൃതിഃ പൂര്വാനുഭൂതസ്മരണം, പ്രീതിഃ പരേണ മൈത്രീ| സുഖ ഇതി ശോകാദ്യസ്മരണേന മനസഃ പ്രസാദാദനുപഹതേന്ദ്രിയവൃത്തിത്വാത്| പാനാന്നനിദ്രാരതിവര്ധന ഇതി പാനാദിഷു വിഷയേ രതിരനുരാഗഃ, തദ്വര്ധനഃ| സമ്പാഠഃ സമ്യക്പാഠഃ, ഗീതം ഗാനം, സ്വരോ ധ്വനിഃ| പ്രോക്തോऽതിരമ്യ ഇതി| നനു മനോവികാരകരത്വാത് കഥമസ്യാതിരമ്യതാ? ഉച്യതേ– മനോവികാരകാരിത്വേऽപി തദാത്വേന ദുഃഖാവഹത്വാത്| അത ഏവ സുശ്രുതേന മാനസവികാരേഷു ഹര്ഷഃ പഠിത ഇതി||൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദ്വിതീയമദമാഹ– അവ്യക്തേത്യാദി| വിചേഷ്ടോ വിരുദ്ധചേഷ്ടഃ| ഉന്മത്തസ്യ ലീലാകൃതിഭ്യാം സഹ വര്തതേ ഇതി സോന്മത്തലീലാകൃതിഃ; ഉന്മത്തപ്രായ ഇത്യര്ഥഃ| അപ്രശാന്തഃ പ്രചണ്ഡഃ||൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മധ്യമദമാഹ– അവ്യക്തേത്യാദി| ഉന്മത്തസ്യ ലീലാകൃതിഭ്യാം സഹ വര്തത ഇതി സോന്മത്തലീലാകൃതിഃ ഉന്മത്തപ്രായ ഇത്യര്ഥഃ| അപ്രശാന്തഃ പ്രചണ്ഡഃ| മുഹുര്വാരംവാരമ്, ആലസ്യനിദ്രാഭ്യാമഭിഹതഃ പീഡിതഃ, സ ചൈവംവിധോऽത്യനുപഹതേന്ദ്രിയവൃത്തിത്വാത്||൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തൃതീയമദമാഹ– ഗച്ഛേദിത്യാദി| നനു ചരകേ ദ്വിതീയതൃതീയയോര്മധ്യേ മദാന്തരം പഠിതം, യദാഹ– “മധ്യമം മദമുത്ക്രമ്യ മദമപ്രാപ്യ ചോത്തമമ്| ന കിഞ്ചിദശുഭം കുര്യുര്നരാ രാജസതാമസാഃ|| കോ മദം താദൃശം ഗച്ഛേദുന്മാദമിവ ചാപരമ്|” (ച. ചി. അ. ൨൪) ഇതി; തത് കുതോऽത്ര ന പഠിതമ്? ഉച്യതേ– ദ്വിതീയമദാന്തേ തൃതീയമദസ്യ പൂര്വാവസ്ഥൈവാതിനിന്ദനീയാ, സുതരാം തൃതീയോ മദ ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥം തത്പഠിതം, ന തു തയോഃ പരമാര്ഥതോऽന്തരാലേ പൃഥങ്മദാന്തരമസ്തി, യഥാ– “കുമ്ഭമീനര്ക്ഷയോര്മധ്യേ യദാ ചരതി ചന്ദ്രമാഃ| നാഹരേത്തൃണകാഷ്ഠാനി ന ഗച്ഛേദ്ദക്ഷിണാം ദിശമ്||” ഇതി| അത്ര ഹി കുമ്ഭസ്യ ശേഷാംശോ മീനസ്യ പ്രഥമാംശ ഏതദ്ദ്വയം മധ്യശബ്ദേനോച്യതേ ഇത്യാഹുഃ ജേജ്ജടാദയഃ, ഹരിചന്ദ്രവ്യാഖ്യാനം തു വിസ്തരത്വാന്ന ലിഖിതമ്| അഗമ്യാന് ഗുരുദാരാദീന് ദുഷ്ടയാനാദീംശ്ച| നഷ്ടസഞ്ജ്ഞ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ നാമോല്ലേഖേന ജ്ഞാനം, തന്നഷ്ടം യസ്യ സ തഥാ| ഗുഹ്യാനി ഗോപ്യാനി| അസ്വതന്ത്രോ മദപരവശഃ||൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തൃതീയം മദമാഹ– ഗച്ഛേദിത്യാദി| അഗമ്യാന് ഗുരുദാരാദീന്| ഗുരൂന് ജ്യേഷ്ഠാന്, ന മന്യേത അവഗണയേദിത്യര്ഥഃ| അഭക്ഷ്യാണി ശാസ്ത്രനിഷിദ്ധാനി, ചകാരാദ്ദുഷ്ടപാനാദീംശ്ച| സഞ്ജ്ഞാ നാമോല്ലഖേന സഞ്ജ്ഞാജ്ഞാനം തന്നഷ്ടം യസ്യ സ തഥാ| ഹൃദി സ്ഥിതാനി ഗുഹ്യാനി ഗോപ്യാനി, ബ്രൂയാത്| തഥാ അസ്വതന്ത്രോ മദപരവശഃ| സ ചൈവംവിധോऽതീവോപഹതേന്ദ്രിയത്വാദ്ഭവതി||൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ചതുര്ഥമദമാഹ– ചതുര്ഥേ ത്വിത്യാദി| കാര്യാകാര്യവിഭാഗജ്ഞഃ കാര്യമകാര്യമിതി ബുദ്ധ്യാ ജാനാതി| ‘കാര്യാകാര്യവിഭാഗജ്ഞഃ’ ഇതി പാഠേ കാര്യാകാര്യവിഭാഗയോരജ്ഞ ഇത്യര്ഥഃ| മൃതാദപ്യപരോ മൃത ഇതി മൃതമപേക്ഷ്യാപരോऽയം മൃത ഇവ, അത്യന്താജ്ഞാനസാധര്മ്യാത്| ‘അവരഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ മൃതാദപ്യധമ ഇത്യര്ഥഃ, തഥാവിധാവസ്ഥായാഃ സ്വയം കൃതത്വാത്| ക ഇത്യാദി| കഃ കൃതീ കുശലഃ, സുകൃതീ വാ, കൃതകൃത്യോ വാ; സ്വവശോऽപരാധീനഃ, താദൃശമുക്തപ്രകാരേണ നിന്ദിതം മദം ഗച്ഛേത് പ്രാപ്നുയാത്; ന കശ്ചിദേവംവിധം പ്രാപ്നുയാദിത്യര്ഥഃ| കമിവേത്യാഹ– ബഹുദോഷമിവാമൂഢഃ കാന്താരമിതി ബഹുദോഷം ഹിംസ്രാദിയുക്തം, കാന്താരം ദൂരശൂന്യമധ്വനമ്| യദുക്തം ചരകേ– “ഗച്ഛേദധ്വാനമസ്വന്തം ബഹുദോഷമിവാऽധ്വഗഃ|” (ച. ചി. അ. ൨൪) ഇതി; ഏവം വിദേഹേऽപി പഠിതമിതി| അത്രാസ്വന്തമശോഭമാനമനിഷ്ടഫലത്വേന| നനു, ചരകവിദേഹവാഗ്ഭടാദിഭിശ്ചതുര്ഥോ മദോ ന പഠിതസ്തത്കഥം സുശ്രുതേന പഠിതഃ? ഉച്യതേ– ചരകേ യാ ദ്വിതീയതൃതീയയോരന്തരാലാവസ്ഥാ പഠിതാ, സൈവ സുശ്രുതേന തൃതീയോ മദ ഇതി കൃത്വാ പഠിതഃ, യസ്തു ചരകേ തൃതീയഃ സ ച സുശ്രുതേ ചതുര്ഥഃ പഠിത ഇത്യാവിരോധഃ| വസ്തുഗത്യാ തു ത്രയ ഏവ മദാ ഇത്യുപപാദിതമ്| നനു, കിങ്കാരണമേതത്ത്രൈവിധ്യമിതി ചേത്? ഉച്യതേ– മദ്യം ഹി വഹ്നിതുല്യം, യഥാ ഹ്യഗ്നിഃ സുവര്ണാനാമുത്തമമധ്യമാധമാനാമഭിവ്യഞ്ജകസ്തഥാ മദ്യമപി പ്രാണിനാം സത്ത്വരജസ്തമോഭൂയിഷ്ഠാനാം ക്രമേണാഭിവ്യഞ്ജകമിതി| തഥാഹി ചരകഃ– “പ്രധാനാധമമധ്യാനാം രുക്മാണാം വ്യക്തിദര്ശകഃ| യഥാऽഗ്നിരേവം സത്വാദ്യൈര്മദ്യം പ്രകൃതിദര്ശകമ്| തസ്മാത് പ്രഥമദ്വിതീയതൃതീയമദാഃ സത്ത്വരജസ്തമോഭൂയിഷ്ഠാനാം ക്രമേണ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ചതുര്ഥമദമാഹ-ചതുര്ഥേ മദേ പുരുഷോ മൂഢോऽജ്ഞഃ, ഭഗ്നദാര്വിവ നിഷ്ക്രിയോ ഭവതി ഭഗ്നവൃക്ഷ ഇവ ക്രിയാരഹിതഃ, തഥാ കാര്യാകാര്യവിഭാഗജ്ഞഃ കാര്യമകാര്യം ബുദ്ധ്യാ ജാനാതി| ‘കാര്യാകാര്യവിഭാഗജ്ഞഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ കാര്യാകാര്യവിഭാഗയോരനഭിജ്ഞ ഇത്യര്ഥഃ| മൃതാദപ്യപരോ മൃത ഇതി മൃതമപേക്ഷ്യാപരോऽയം മൃത ഇവ, അത്യന്താജ്ഞാനസാധര്മ്യാത്| ‘അവരഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ മൃതാദപ്യവര ഇത്യര്ഥഃ, തഥാവിധാവസ്ഥായാഃ സ്വയം കൃതത്വാത്| ക ഇതി കഃ കൃതീ സുകൃതീ കൃതകൃത്യോ വാ സ്വവശോऽപരാധീനസ്താദൃശമുക്തപ്രകാരേണ നിന്ദിതം മദം ഗച്ഛേത് പ്രാപ്നുയാത് ന കശ്ചിദേവംവിധം പ്രാപ്നുയാദിത്യര്ഥഃ| കമിവേത്യാഹ– ബഹുദോഷമിവാമൂഢഃ കാന്താരമിതി; ബഹുദോഷം ഹിംസ്രാ ഇതി യുക്തം കാന്താരം ശൂന്യമധ്വാനം കോ മൂഢോ ഗച്ഛേദപി തു ന കോऽപി| യദുക്തം ചരകേ “ഗച്ഛേദധ്വാനമസ്വന്തം ബഹുദോഷമിവാധ്വഗഃ” ഇതി| അസ്വന്തമശോഭനമനിഷ്ടഫലത്വേന| നനു ചരകവിദേഹവാഗ്ഭടദിഭിശ്ചതുര്ഥോ മദോ ന പഠിതഃ, തത്കഥം ന വിരോധഃ? ഉച്യതേ; ചരകേ യാ ദ്വിതീയതൃതീയയോരന്തരാലാവസ്ഥാ പഠിതാ, സൈവ സുശ്രുതേന തൃതീയോ മദ ഇതി കൃത്വാ പഠിതഃ| കേയമന്തരാലാവസ്ഥാ? യഥോക്തം ജ്യോതിഃശാസ്ത്രേ– “കുമ്ഭമീനര്ക്ഷയോര്മധ്യേ യദാ ചരതി ചന്ദ്രമാഃ| നാഹരേത്തൃണകാഷ്ഠാനി ന ഗച്ഛേദ്ദക്ഷിണാം ദിശമ്” ഇതി| അത്ര കുമ്ഭസ്യ ശേഷാംശോ മീനസ്യ പ്രഥമാംശ ഏതദ്ദ്വയം മധ്യശബ്ദേനോച്യതേ ഇതി സൈവാന്തരാലാവസ്ഥാ| യസ്തു ചരകേ തൃതീയഃ സുശ്രുതേ സ ചതുര്ഥഃ പഠിത ഇത്യവിരോധഃ| വസ്തുഗത്യാ ത്രയ ഏവ മദാ ഇത്യുപപാദിതമ്| നനു, കിം കാരണകമിദം ത്രൈവിധ്യമിതി ചേത്? ഉച്യതേ– മദ്യം ഹി വഹ്നിതുല്യം, യഥാ വഹ്നിഃ സുവര്ണാനാമധമമധ്യമോത്തമാനാമഭിവ്യഞ്ജകഃ, തഥാ മദ്യമപി പ്രാണിനാം സത്ത്വരജസ്തമോഭൂയിഷ്ഠാനാമഭിവ്യഞ്ജകമ്| തഥാ ഹി ചരകഃ– “പ്രധാനാധമമധ്യാനാം രുക്മാണാം വ്യക്തിദര്ശകഃ| യഥാऽഗ്നിരേവം സത്ത്വാനാം മദ്യം പ്രകൃതിദര്ശകമ്” ഇതി| തസ്മാത്പ്രഥമദ്വിതീയതൃതീയമദാഃ സത്ത്വരജസ്തമോഭൂയിഷ്ഠാനാം ക്രമേണ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അവിധിമദ്യപാനസ്യ വികാരാന്തരഹേതുത്വമാഹ– നിര്ഭക്തമിത്യാദി| നനു, അയമര്ഥഃ സ്നിഗ്ധൈസ്തദന്നൈരിത്യാദിനാ യദുക്തം തദ്വിപര്യയേണൈവ ലബ്ധഃ, തത്കഥം പുനരുച്യതേ? നൈവം, പൂര്വം മദ്യപാനഗുണാഭിധാനാര്ഥമുക്തമ്, ഇദം തു കൃച്ഛ്രതമവ്യാധികര്തൃത്വാഭിധാനാര്ഥമിതി ഭേദഃ| യത്പരഃ ശബ്ദഃ സ ശബ്ദാര്ഥ ഇത്യഭിപ്രായഃ| കഷ്ടതമാന് വികാരാനിതി വക്ഷ്യമാണപാനാത്യയാദീന്| ഭേദം വിനാശം ശരീരസ്യ||൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അവിധിമദ്യപാനസ്യ വികാരാന്തരഹേതുത്വമാഹ– നിര്ഭക്തമിത്യാദി| നിര്ഭക്തമാഹാരരഹിതമ്, ഏകാന്തതോ നൈരന്തര്യേണ സേവ്യമാനം, കഷ്ടതമാന് വക്ഷ്യമാണാന് പാനാത്യയാദീന് ജനയേത്| ശരീരഭേദം ശരീരവിനാശമ്| നനു ‘സ്നിഗ്ധൈസ്തദന്നൈഃ’ ഇത്യാദീനാം വിപര്യയേണൈവായമര്ഥോ ലബ്ധസ്തത്കിം പുനഃ കഥനം? നൈവം, പൂര്വം മദ്യപാനഗുണാഭിധാനാര്ഥമുക്തമ്, ഇദം തു കൃച്ഛ്രതമവ്യാധികര്തൃത്വാഭിധാനാര്ഥമുക്തമിതി ഭേദഃ||൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അന്നസഹിതസ്യാപി മദ്യസ്യ ക്രുദ്ധത്വാദികാരണസഹിതസ്യ വികാരകാരിത്വപ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ– ക്രുദ്ധേനേത്യാദി| പരിക്ഷതേന ക്ഷീണേന| അവതതം വ്യാപ്തമ്| വിവിധാന് വികാരാന് പാനാത്യയാദീനിതി||൧൩-൧൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അന്നസഹിതസ്യാപി മദ്യസ്യ ക്രുദ്ധത്വാദികാരണസഹിതസ്യ വികാരകാരിത്വപ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ– ക്രുദ്ധേനേത്യാദി| വ്യായാമഭാരാധ്വഭിഃ പരിക്ഷതേന ക്ഷീണേന വേഗാവരോധാഭിഹതേന മൂത്രാദീനാം വേഗാഭിഘാതപീഡിതേന| അത്യമ്ബുഭക്ഷൈഃ അവതതോദരേണ വ്യാപ്തോദരേണ| സാജീര്ണഭുക്തേന സാജീര്ണം ഭുക്തം യസ്യ സ തഥാ തേന| അബലേന ബലരഹിതേന, ബലമ് ഓജഃ| ഉഷ്ണാഭിതപ്തേന ഘര്മസന്തപ്തേന| ഈദൃശേന പുരുഷേണ സേവ്യമാനം വിവിധാന് നാനാവിധാന്, വികാരാന് പാനാത്യയാദീന് കരോതി||൧൩-൧൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

താനേവ വിവൃണോതി– പാനാത്യയമിത്യാദി| നനു, അയമര്ഥഃ ‘ആപാദയേത് കഷ്ടതമാന് വികാരാന്’ ഇത്യനേനൈവോക്തത്വാത് കഥം പുനരുക്തഃ? ഉച്യതേ– പൂര്വേണ കഷ്ടതമവികാരകാരിത്വമുക്തമ്, അനേന തു നാനാവിധവികാരകാരിത്വമിതി ഭേദഃ||൧൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

താനത്ര വികാരാന് വിവൃണോതി– പാനാത്യയമിത്യാദി| പാനാത്യയമിത്യേകോ വികാരഃ, പാനാജീര്ണമിത്യേകഃ, പാനവിഭ്രമമിതി ചാന്യഃ| തേഷാം ക്രമേണ ലക്ഷണം വക്ഷ്യാമി||൧൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തേഷാമുദ്ദിഷ്ടാനാം ലക്ഷണമാഹ– ഹിക്കേത്യാദി| പ്രജാഗരോ നിദ്രാവിച്ഛേദഃ| വാതപ്രായമിത്യനേന സര്വേ വാതാദിപ്രായാ മദാത്യയാസ്ത്രിദോഷജാഃ, ഉദ്ഭൂതത്വേന വ്യപദേശ ഇതി ചരകേ ദര്ശിതമ്| യദാഹ– “യേ വിഷസ്യ ഗുണാഃ പ്രോക്താഃ സര്വദോഷപ്രകോപണാഃ|” ഇത്യാരഭ്യ യാവത് “സര്വം മദാത്യയം വിദ്യാത്ത്രിദോഷം” (ച. ചി. അ. ൨൪) ഇതി| ഏവം ചരകസംവാദാത് സുശ്രുതേऽപി ബോധ്യമ്| വിഭ്രമോ ഭ്രമഃ| ഹരിതവര്ണസ്യേത്യനേന ഹരിതവര്ണതാऽപി ലക്ഷണമ്||൧൬-൧൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തത്ര വാതികമദാത്യയമാഹ– ഹിക്കേത്യാദി| സര്വേ മദാത്യയാസ്ത്രിദോഷജാഃ, കിം തു ഔദ്ധത്യേന വ്യപദേശഃ| യദുക്തം ചരകേണ– “യേ വിഷസ്യ ഗുണാഃ പ്രോക്താഃ സര്വദോഷപ്രകോപണാഃ” ഇതി| തഥാ ച– “സര്വം മദാത്യയം വിദ്യാത് ത്രിദോഷജമ്” ഇതി| പ്രജാഗരോ നിദ്രാനാശഃ, ശേഷം സുഗമമ്| പൈത്തികമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| വിഭ്രമോ വസ്തുവിപരീതജ്ഞാനമ്| ഹരിതവര്ണസ്യ പുരുഷസ്യേതി ഹരിതവര്ണതാ പിത്തലക്ഷണം, ശേഷം സുഗമമ്| ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ഛര്ദീത്യാദി| സ്തൈമിത്യം നിശ്ചലതാ| ശീതപരീതസ്യ ശീതയുക്തസ്യ| ത്രിദോഷജമാഹ– ജ്ഞേയ ഇത്യാദി| സര്വലിങ്ഗൈഃ സര്വദോഷലക്ഷണൈഃ||൧൬-൧൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പരമദമാഹ– ശ്ലേഷ്മോച്ഛ്രയ ഇത്യാദി| ശ്ലേഷ്മോച്ഛ്രയശ്ചാത്ര നാസാസ്രാവാദിനാ ജ്ഞേയഃ| സക്തിഃ സങ്ഗഃ, അപ്രവൃത്തിരിതി യാവത്| തന്ദ്രിസ്തന്ദ്രാ| പരസ്യ മദസ്യേതി പരമദസ്യ; ഛന്ദോऽനുരോധാദസമാസനിര്ദേശഃ||൧൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പരമദമാഹ– ശ്ലേഷ്മേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മോച്ഛ്രയോ നാസാസ്രാവാദിനാ ജ്ഞേയഃ| അങ്ഗഗുരുതാ ശരീരഗൌരവമ്| വിരസാസ്യതാ മുഖസ്യ വൈരസ്യമ്| വിണ്മൂത്രസക്തിഃ വിണ്മൂത്രയോരപ്രവൃത്തിഃ| തന്ദ്രിസ്തന്ദ്രാ| പരസ്യേതി ഛന്ദോനുരോധാദസമാസനിര്ദേശഃ, പരമദസ്യേതി ജ്ഞേയമ്| ശിരസി രുജാ പീഡാ, സന്ധിഷു ഭേദഃ സ്ഫുടനമിവ||൧൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പാനാജീര്ണമാഹ– ആധ്മാനമിത്യാദി| ഉദ്ഗിരണം വാന്തിഃ, ഉദ്ഗാരോ വാ| പാനേ മദ്യേ, അജരാമ് അജീര്ണമുപഗച്ഛതി അപക്വത്വമുപഗച്ഛതീതി പാനാജീര്ണവികാര ഇത്യര്ഥഃ|൨൦|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പാനാജീര്ണമാഹ– ആധ്മാനമിത്യാദി| ഉദ്ഗിരണം വാന്തിരുദ്ഗാരോ വാ| പാനേ മദ്യേ, അജരാമജീര്ണം, സമുപഗച്ഛതി പ്രാപ്തവതി, പാനാജീര്ണം ഇത്യര്ഥഃ|൨൦|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പാനവിഭ്രമമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| കണ്ഠധൂമഃ കണ്ഠാദ്ധൂമനിര്ഗമവത്പീഡാ| ശിരോരുജനം ശിരഃശൂലമ്| സുരാന്നവികൃതേഷ്വിതി സുരാവികൃതേഷു അന്നവികൃതേഷു ച; ഭാവേ ക്തഃ| തേഷു തേഷ്വിതി നാനാവികാരേഷു സുരാമൈരേയപിഷ്ടകലഡ്ഡുകാദിഷു| ഉശന്തി ഇച്ഛന്തി| ഏതേ ച പരമദാദയസ്ത്രയോ ന ചരകേ പഠിതാഃ, സന്നിപാതജേऽന്തര്ഭൂതത്വാത്; സുശ്രുതേന തൂക്തത്രിദോഷജമദാത്യയാത് പൃഥഗേതേ പഠിതാഃ, വികൃത്യാ പൂര്വലക്ഷണവൈലക്ഷണ്യാഭിധാനാര്ഥമിത്യാഹുഃ||൨൦||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പാനവിഭ്രമമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| ഹൃദിത്യാദി| ഹൃദ്ഗാത്രയോസ്തോദഃ വ്യഥാവിശേഷഃ, കണ്ഠധൂമഃ കണ്ഠാദ്ധൂമനിര്ഗമവത്പീഡാ, ശിരോരുജനം ശിരഃശൂലം, പ്രദേഹഃ ശ്ലേഷ്മലിപ്തമിവ മുഖമ്| സുരാവികൃതേഷു അന്നവികൃതേഷു ച ഭാവേഷു ദ്വേഷഃ| തേഷു തേഷ്വിതി നാനാപ്രകാരേഷു സുരാമൈരേയപിഷ്ടകാദിഷു| അഖിലേന ലക്ഷണേന പാനവിഭ്രമം ഉശന്തി കഥയന്തി| ഏതേ പരമദാദയസ്ത്രയോ ന ചരകേ പഠിതാഃ, സന്നിപാതജേऽന്തര്ഭൂതത്വാത്, സുശ്രുതേന തൂക്തത്രിദോഷജമദാത്യയാഃ പൃഥഗേവ പഠിതാഃ, പൂര്വോക്തലക്ഷണവൈലക്ഷണ്യാത്||൨൦||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഹീനേത്യാദി| ഹീനോത്തരൌഷ്ഠം പ്രലമ്ബമാനോപരിതനൌഷ്ഠമ്| അതിശീതം ബഹിഃ, അമന്ദദാഹമഭ്യന്തരേ| തൈലപ്രഭാസ്യം തൈലാക്തമുഖമിവ||൨൧||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഹീനേത്യാദി| ഹീനോത്തരൌഷ്ഠം പ്രലമ്ബമാനോപരിതനൌഷ്ഠമ്| അതിശീതം ബഹിഃ, അമന്ദദാഹമഭ്യന്തരേ; അഥവാ അതിശീതമമന്ദദാഹമിതി വികല്പേന പ്രത്യേതവ്യമ്, ഏകദൈകത്ര വിരുദ്ധധര്മദ്വയാസമ്ഭവാത്; കദാചിദതിശീതം, കദാചിത്തീവ്രദാഹമ്| ഉല്ബണമിതി| തൈലപ്രഭാസ്യമിതി തൈലാക്തമുഖമിവ||൨൧||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉപദ്രവാനാഹ– ഹിക്കേത്യാദി| ഏതൈഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യം ഭവതി, ന ത്വസാധ്യമ്; അസാധ്യലക്ഷണേഭ്യഃ പൃഥക്പാഠാദിതി ജേജ്ജടഃ| ധ്വംസകവിക്ഷേപകാഖ്യൌ മദ്യവികാരൌ ചരകേ പൃഥക് പഠിതൌ; തദ്യഥാ– “വിച്ഛിന്നമദ്യഃ സഹസാ യോऽതിമദ്യം നിഷേവതേ| ധ്വംസോ വിക്ഷേപകശ്ചൈവ രോഗസ്തസ്യോപജായതേ|| ശ്ലേഷ്മപ്രസേകഃ കണ്ഠാസ്യശോഷഃ ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ| തന്ദ്രാനിദ്രാഭിയോഗശ്ച ജ്ഞേയം ധ്വംസകലക്ഷണമ്|| ഹൃത്കണ്ഠരോധഃ സമ്മോഹശ്ഛര്ദിരങ്ഗരുജാ ജ്വരഃ| തൃഷ്ണാ കാസഃ ശിരഃശൂലമേതദ്വിക്ഷേപലക്ഷണമ്||” (ച. ചി. അ. ൨൪) ഇതി; തൌ ച സുശ്രുതേന “വിച്ഛിന്നമദ്യഃ സഹസാ യോऽതിമദ്യം നിഷേവതേ| തസ്യ പാനാത്യയോദ്ദിഷ്ടാ വികാരാഃ സമ്ഭവന്തി ഹി||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) ഇത്യനേന സങ്ഗൃഹീതൌ ബോദ്ധവ്യൌ| ന വാ ചികിത്സാഭേദസ്തയോരുക്തഃ; യതശ്ചരക ഏവോക്തവാന്– “തയോഃ കര്മ ചികിത്സാ ച വാതികേ യന്മദാത്യയേ|” (ച. ചി. അ. ൨൪) ഇതി||൨൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉപദ്രവാനാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| ഏതേ ഉപദ്രവാഃ പാനഹതാന് പുരുഷാന് ഭജന്തേ| അസിതം കൃഷ്ണമ്, അഥവാ നീലം ചാഷപക്ഷപ്രതിമമ്| രുധിരപ്രഭേ അതീവരക്തേ| ഹിക്കേത്യാദി| വമഥുശ്ഛര്ദിഃ, വേപഥുഃ കമ്പഃ| ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്യേവ| ഏതൈശ്ച കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വം ഭവതി ന ത്വസാധ്യത്വമ്, അസാധ്യലക്ഷണേഭ്യഃ പൃഥക്പാഠാദിതി ജേജ്ജടഃ| ധ്വംസകവിക്ഷേപകാഖ്യൌ മദ്യവികാരൌ ചരകേ പഠിതൌ| തദ്യഥാ– “വിച്ഛിന്നമദ്യഃ സഹസാ യോऽതി മദ്യം നിഷേവതേ| ധ്വംസോ വിക്ഷേപകശ്ചൈവ രോഗസ്തസ്യോപജായതേ|| ശ്ലേഷ്മപ്രസേകഃ കണ്ഠരോധഃ സമ്മോഹശ്ഛര്ദിരങ്ഗരുജാ ജ്വരഃ| തൃഷ്ണാകാസഃ ശിരഃശൂലമേതദ്വിക്ഷേപലക്ഷണമ്” ഇതി| ന വാ തയോശ്ചികിത്സാഭേദ ഉക്തഃ, യതശ്ചരക ഏവോക്തവാന്– “തയോഃ കര്മ ചികിത്സാ ച വാതികേ യന്മദാത്യയേ” ഇതി||൨൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം പാനാത്യയപരമദപാനാജീര്ണപാനവിഭ്രമനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവൈദ്യവാചസ്പതികൃതേ ആതങ്കദര്പണാഖ്യേ രുഗ്വിനിശ്ചയവ്യാഖ്യാനേ പാനാത്യപരമദപാനാജീര്ണപാനവിഭ്രമനിദാനമ്||൧൮||