૧૮. પાનાત્યયપરમદપાનાજીર્ણપાનવિભ્રમનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

‘મૂર્છા મદ્યેન ચ વિષેણ ચ’ ઇતિ વચનાન્મૂર્છાનન્તરં મદ્યવિકારાન્ મદાત્યયાદીનાહ| નનુ, કથં મદ્યં મોહયતીત્યાહ– યે વિષસ્યેત્યાદિ| તે ચ વિષગુણા મૂર્છાધ્યાયે નિદર્શિતાઃ| મિથ્યોપયુક્તેનેતિ અયથાવિધિપીતેન, વિધિશ્ચાયં, તદ્યથા– કુસુમિતલતોપગૂઢૈઃ પ્રરૂઢનિરન્તરનવાઙ્કુરનિકરરોમાઞ્ચૈર્મધુકરમધુરઝઙ્કારસીત્કારૈર્મુક્તકણ્ઠકલકણ્ઠકૂજિતૈર્દક્ષિણસમીરણસમુલ્લસિતપલ્લવકરપ્રચારૈઃ તરુણતરુભિઃ ઉપક્રાન્તલતાભિરતિશોભનેષુ તુષારકરકિરણરાજિપરાજિતાશેષતાપદોષેષુ પ્રદેશેષુ શૃઙ્ગારરસસમુચિતાલઙ્કૃતિકમનીયકામિનીસેવિતં લલિતલલનોપનીયમાનં સુરભિરુચિરરૂપરસોપદંશં કં નામ પરિમિતં પરાર્ધમધુપાનં ન સુખયતિ? ચરકે તુ વિસ્તરેણૈતદુક્તમ્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

‘મૂર્છા મદ્યેન વિષેણ ચ’ ઇતિ વચનાન્મૂર્છાનન્તરં મદ્યવિકારાનાચષ્ટે, નનુ કથં મદ્યં મોહયતીત્યાહ– ય ઇત્યાદિ| યે વિષસ્ય ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ, તે ચ વિષગુણા મૂર્છાધ્યાયે નિદર્શિતાઃ, તે ગુણા મદ્યેઽપિ કીર્તિતાઃ, તેન મદ્યેન મિથ્યોપયુક્તેન અયથાવિધિપીતેનોગ્રો મદાત્યયો ભવતિ| વિધિશ્ચાયં; તદ્યથા– કુસુમિતલતોપગૂઢૈઃ પ્રકટનિરન્તરનવાઙ્કુરનિકરરોમાઞ્ચૈઃ મધુકરમધુરઝઙ્કારસીત્કારૈર્મુક્તકણ્ઠ-કલકણ્ઠકૂજિતૈર્દક્ષિણસમીરણોદ્વીજિતસમુલ્લસિતપલ્લવકર-પ્રચારૈસ્તરુણતરુભિરુપક્રાન્તતરલલતાભિરતિશોભનેષુ વનોપવનેષુ તુષારકરકિરણારઞ્જિતપ્રદેશેષુ શૃઙ્ગારસરસમુચિતાલઙ્કૃતિકમનીયકામિનીસમ્મિતં લલિતલલનોપનીયમાનં સુરભિરુચિરરસોપદંશં કં નામ પરિમિતં મધુપાનં ન સુખયતિ| ચરકેણ તુ વિસ્તરેણૈતદુક્તમ્| વિધિઃ પ્રકારઃ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નનુ, વિષસ્ય યે ગુણાસ્તે ચેન્મદ્યેઽપિ સન્તિ, તર્હિ વિષવન્મદ્યમનુપયોજ્યં પ્રસજ્યેત? અત આહ– કિન્ત્વિત્યાદિ| યથૈવાન્નમિતિ દેહધારકસ્વભાવં, તદેવાયુક્તિયુક્તમવિધિયુક્તં રોગાય; તસ્માદહિતમપિ વિશિષ્ટવિધિનોપયુક્તં હિતં, હિતમપ્યવિધિનોપયુક્તમનર્થાય ભવતીતિ| અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ– પ્રાણા ઇત્યાદિ| તદયુક્ત્યેતિ અતિમાત્રત્વાદિના વિસૂચ્યાદિકં કૃત્વા મારયતીત્યર્થઃ| યુક્તિયુક્તમિતિ યથા ચરકરસાયનપ્રયોગે ઉક્તમ્– “દ્વૌ યવાવત્ર હેમ્નસ્તુ તિલં દદ્યાદ્વિષસ્ય ચ|” (ચ. ચિ. અ. ૧) ઇતિ| અત્ર તિલમિતિ તિલપ્રમાણમ્||૨-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નનુ વિષસ્ય યે ગુણાસ્તે ચેન્મદ્યેઽપિ સન્તિ તર્હિ વિષવન્મદ્યમનુપયોજ્યં સ્યાદિત્યત આહ– કિન્ત્વિત્યાદિ| મદ્યં સ્વભાવેન પ્રકૃત્યા અન્નવત્ જ્ઞેયં દેહધારણસ્વભાવં, તદેવાન્નં મદ્યં વા અયુક્તિયુક્તમવિધિપ્રયુક્તં રોગાય ભવતિ, યુક્તિયુક્તમમૃતવદ્ભવતીત્યર્થઃ| તસ્માદહિતમપિ વિશિષ્ટવિધિનોપયુક્તં હિતં, હિતમપ્યવિધિનોપયુક્તમનર્થાય ભવતિ| અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ– પ્રાણા ઇતિ| અન્નં પ્રાણભૃતાં શરીરિણાં પ્રાણાઃ, શરીરધારણાત્મકત્વાત્| તદેવાન્નમ્ અયુક્ત્યા અતિમાત્રત્વાદિના વિસૂચ્યાદીન્ કૃત્વા મારયતીત્યર્થઃ| પ્રાણહરમપિ તદ્વદ્વિષં યુક્તિયુક્તં રસાયનં ભવતિ, શરીરં ધારયતીત્યર્થઃ||૨-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વિધિનોપયુક્તસ્ય ફલમાહ– વિધિનેત્યાદિ| કાલ ઇતિ નિત્યગે ચાવસ્થિકે ચ; તદ્યથા– ગ્રીષ્મે શીતમધુરં માધ્વીકાદિ, શીતે ઉષ્ણતીક્ષ્ણં ગૌડિકપૈષ્ટિકાદિ; તથા વાતે સ્નિગ્ધાદિ; એવં વયસ્યુદાહાર્યમ્| હિતૈરન્નૈરિતિ વક્ષ્યમાણસ્નિગ્ધાદિભિર્મદ્યવિપરીતગુણૈઃ| સ્નિગ્ધૈરિત્યુપલક્ષણં, તેનાન્યૈરપિ મદ્યવિપરીતગુણૈરિતિ બોદ્ધવ્યમ્| યદુક્તં સુશ્રુતેન “મદ્યમમ્લં તથા તીક્ષ્ણં સૂક્ષ્મં વિશદમેવ ચ| રૂક્ષમાશુકરં ચૈવ વ્યવાયિ ચ વિકાશિ ચ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) ઇતિ| અમ્લરસત્વં ચાસ્યોદ્ભૂતરસત્વેનોક્તં; યદુક્તમન્યત્ર– “સર્વેષામમ્લજાતીનાં મદ્યં મૂર્ધ્નિ વ્યવસ્થિતમ્||” ઇતિ| મૂર્ધ્નિ વ્યવસ્થિતમુત્કૃષ્ટમ્| અન્યેઽપ્યત્ર રસાઃ સન્તિ| યદાહ ભોજઃ– “મૈરેયં મદિરા સીધુ ચતુર્થં મધુ ચોચ્યતે| એકૈકં ષડ્રસં તત્ર રસતો મદ્યમીરિતમ્||” ઇતિ| અન્નભક્ષ્યશબ્દયોરુપાદાનેન પ્રાયો લેહ્યં દ્રવાન્તરપાનં ચ મદ્યપાનોચિતં ન ભવતીતિ દર્શયતિ| અન્નભક્ષ્યાભ્યાં લબ્ધેઽપિ માંસે માંસગ્રહણં વિશેષેણ હિતત્વોપદર્શનાર્થમ્| બલં શક્તિઃ, ઉપચયઃ સ્થૌલ્યમ્| અપરમપિ વિધિસેવાગુણમાહ– કામ્યતેત્યાદિ| કામ્યતા કમનીયમૂર્તિતા, મનસસ્તુષ્ટિઃ સન્તોષઃ| અથવા કામ્યતા મનસ ઇતિ કમનીયવસ્તુનિ મનોવૃત્તિઃ, તુષ્ટિશ્ચ મનસ એવેતિ યોજ્યમ્| તેજ ઉત્સાહઃ| વિક્રમઃ પરાભિભવાર્થં બલવતી શરીરચેષ્ટા||૪-૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિધિનોપયુક્તસ્ય ફલમાહ– વિધિનેત્યાદિ| વિધિઃ પૂર્વોક્તઃ, તન્ત્રાન્તરોક્તશ્ચ– “શુદ્ધકાયઃ પિબેત્પ્રાતઃ સોપદંશં પલદ્વયમ્| મધ્યાહ્ને દ્વિગુણં તચ્ચ સ્નિગ્ધાહારેણ વૈ પિબેત્, પ્રદોષેઽષ્ટપલં તદ્વન્માત્રા મદ્યે રસાયનમ્| આરોગ્યં ધાતુસામ્યં ચ વહ્નિકાન્તિબલપ્રદમ્|| અનેન વિધિના સેવ્યં મદ્યં નિત્યમતન્દ્રિતૈઃ|” ઇતિ| અન્યે, “બુદ્ધ્યાદયો ગુણા યાવદુલ્લસન્તિ નિરત્યયાઃ| માત્રેયં વિહિતા મદ્યે પાને રોગાય ચાપરાઃ||” કાલ ઇતિ તત્ર કાલો દ્વિવિધો નિત્યગઃ, આવસ્થિકશ્ચ; તત્ર નિત્યગે ઋતુસમ્બન્ધિનિ, યથા– ગ્રીષ્મે શીતમધુરં માધ્વીકાદિ, શીતે ઉષ્ણતીક્ષ્ણં ગૌડિકપૈષ્ટિકાદિ; આવસ્થિકે કાલે વાતે સ્નિગ્ધાદિ, એવં વયસ્યપ્યુદાહાર્યમ્| હિતૈરન્નૈરિતિ વક્ષ્યમાણસ્નિગ્ધત્વાદિભિર્મદ્યવિપરીતગુણૈઃ| યથાબલં સ્વશક્ત્યા| એવં હૃષ્ટો હર્ષયુક્તો યો મદ્યં પિબેત્તસ્યામૃતોપમં સ્યાત્| કૈઃ સહ પીતં બલોપચયાય ભવતિ તાનાહ– સ્નિગ્ધૈરિત્યાદિ| એતૈર્વસ્તુભિઃ સેવ્યમાનં મદ્યમાયુઃપ્રકર્ષાય ભવતિ તથા બલવર્ધકમિતિ| સ્નિગ્ધૈરિત્યુપલક્ષણં, તેનાન્યૈર્મદ્યવિપરીતગુણૈરપિ બોદ્ધવ્યં, તેન તીક્ષ્ણાદિદશગુણવિપરીતૈર્મૃદ્વાદિગુણૈઃ સહ મદ્યં સેવ્યમિતિ| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “લઘુતીક્ષ્ણોષ્ણસૂક્ષ્મામ્લવ્યવાય્યાશુગમેવ ચ| રુક્ષં વિકાશિ વિશદં મદ્યં દશગુણં સ્મૃતમ્” ઇતિ| તથા ચ સુશ્રુતે– મદ્યમમ્લં તથા તીક્ષ્ણં સૂક્ષ્મં વિશદમેવ ચ| રૂક્ષમાશુકરં ચૈવ વ્યવાયિ ચ વિકાશિ ચ” ઇતિ| અમ્લરસત્વં ચાસ્યોદ્ભૂતરસત્વેનોક્તમ્| યદુક્તમન્યત્ર “સર્વેષામમ્લજાતીનાં મદ્યં મૂર્ધ્નિ વ્યવસ્થિતમ્” ઇતિ| મૂર્ધ્નિ વ્યવસ્થિતમુત્કૃષ્ટમ્| અન્યેઽપ્યત્ર રસાઃ સન્તિ| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “મદ્યસ્યામ્લસ્વભાવસ્ય ચત્વારોઽનુરસાઃ સ્મૃતાઃ| મધુરશ્ચ કષાયશ્ચ કટુકસ્તિક્ત એવ ચ” ઇતિ| યદાહ ભોજઃ– ષડ્રસા ઇતિ”મદિરાયા રસા વ્યક્તા મધુરોષણતિક્તકાઃ| લવણામ્લકષાયાશ્ચ ત્રયઃ સૂક્ષ્મતરાઃ સ્મૃતાઃ|| વિપર્યયેણૈતદેવં મૈરેયે કથિતા રસાઃ| માધ્વીકે સીધુસઞ્જ્ઞે ચ વ્યક્તૌ ચામ્લકટૂ રસૌ| વ્યક્તા હિ શેષાશ્ચત્વારો રસા ભોજેન કીર્તિતાઃ” ઇતિ| અન્નૈરિતિ ગોધૂમાદિભિઃ| અન્નભક્ષ્યાભ્યાં લબ્ધેઽપિ માંસે માંસગ્રહણં વિશેષેણ હિતત્વોપદર્શનાર્થમ્| બલં શક્તિઃ, ઉપચયઃ સ્થૌલ્યમ્| અપરમપિ વિધિસેવાગુણમાહ– કામ્યતેત્યાદિ| કામ્યતા કમનીયમૂર્તિતા, મનસસ્તુષ્ટિઃ સન્તોષઃ, તેજ ઉત્સાહઃ, વિક્રમઃ પરાભિભવાર્થં બલવતી શરીરચેષ્ટા||૪-૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉક્તવિધિવિપર્યયેણ સેવ્યમાનં મદ્યં મદાત્યયાય સમ્પદ્યતે; સ ચ ત્રિવિધો ભવતિ– પૂર્વો, મધ્યમોઽન્તિમશ્ચેતિ; તેષાં ક્રમેણલક્ષણમાહ– બુદ્ધીત્યાદિ| બુદ્ધિરનુભવઃ, સ્મૃતિરનુભૂતાર્થાનુસન્ધાનમ્| પાનાન્નનિદ્રારતિવર્ધનશ્ચેતિ પાનાદિષુ રતિરનુરાગસ્તદ્વર્ધનઃ| સમ્પાઠઃ સમ્યક્ પાઠઃ| ગયદાસસ્તુ ‘સમ્પાઠ્ય’ ઇતિ પઠિત્વા ગીતનૃત્યવાદ્યાનિ મિલિતાનિ સમ્પાઠ્યમુચ્યતે, ગીતં તુ કેવલમેવેતિ વ્યાચષ્ટે| સ્વરો ધ્વનિઃ| પ્રોક્તોઽતિરમ્ય ઇતિ| નનુ મનોવિકારકારિત્વાત્ કથમસ્યાતિરમ્યતા? ઉચ્યતે– મનોવિકારકારિત્વેઽપિ તદાત્વેન ન દુઃખાવહત્વાત્ અત એવ સુશ્રુતેન માનસવિકારેષુ હર્ષઃ પઠિતઃ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉક્તવિધિવિપર્યયેણ સેવ્યમાનં મદ્યં મદાત્યયાય ભવતિ| સ ચ ત્રિધા ભવતિ મદાત્યયઃ પૂર્વો મધ્યોઽન્તિમ ઇતિ| તેષાં ક્રમેણ લક્ષણમાહ– તત્ર પ્રથમો યથા– બુદ્ધીત્યાદિ| બુદ્ધિરનુભવઃ, સ્મૃતિઃ પૂર્વાનુભૂતસ્મરણં, પ્રીતિઃ પરેણ મૈત્રી| સુખ ઇતિ શોકાદ્યસ્મરણેન મનસઃ પ્રસાદાદનુપહતેન્દ્રિયવૃત્તિત્વાત્| પાનાન્નનિદ્રારતિવર્ધન ઇતિ પાનાદિષુ વિષયે રતિરનુરાગઃ, તદ્વર્ધનઃ| સમ્પાઠઃ સમ્યક્પાઠઃ, ગીતં ગાનં, સ્વરો ધ્વનિઃ| પ્રોક્તોઽતિરમ્ય ઇતિ| નનુ મનોવિકારકરત્વાત્ કથમસ્યાતિરમ્યતા? ઉચ્યતે– મનોવિકારકારિત્વેઽપિ તદાત્વેન દુઃખાવહત્વાત્| અત એવ સુશ્રુતેન માનસવિકારેષુ હર્ષઃ પઠિત ઇતિ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દ્વિતીયમદમાહ– અવ્યક્તેત્યાદિ| વિચેષ્ટો વિરુદ્ધચેષ્ટઃ| ઉન્મત્તસ્ય લીલાકૃતિભ્યાં સહ વર્તતે ઇતિ સોન્મત્તલીલાકૃતિઃ; ઉન્મત્તપ્રાય ઇત્યર્થઃ| અપ્રશાન્તઃ પ્રચણ્ડઃ||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

મધ્યમદમાહ– અવ્યક્તેત્યાદિ| ઉન્મત્તસ્ય લીલાકૃતિભ્યાં સહ વર્તત ઇતિ સોન્મત્તલીલાકૃતિઃ ઉન્મત્તપ્રાય ઇત્યર્થઃ| અપ્રશાન્તઃ પ્રચણ્ડઃ| મુહુર્વારંવારમ્, આલસ્યનિદ્રાભ્યામભિહતઃ પીડિતઃ, સ ચૈવંવિધોઽત્યનુપહતેન્દ્રિયવૃત્તિત્વાત્||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તૃતીયમદમાહ– ગચ્છેદિત્યાદિ| નનુ ચરકે દ્વિતીયતૃતીયયોર્મધ્યે મદાન્તરં પઠિતં, યદાહ– “મધ્યમં મદમુત્ક્રમ્ય મદમપ્રાપ્ય ચોત્તમમ્| ન કિઞ્ચિદશુભં કુર્યુર્નરા રાજસતામસાઃ|| કો મદં તાદૃશં ગચ્છેદુન્માદમિવ ચાપરમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૨૪) ઇતિ; તત્ કુતોઽત્ર ન પઠિતમ્? ઉચ્યતે– દ્વિતીયમદાન્તે તૃતીયમદસ્ય પૂર્વાવસ્થૈવાતિનિન્દનીયા, સુતરાં તૃતીયો મદ ઇતિ પ્રતિપાદનાર્થં તત્પઠિતં, ન તુ તયોઃ પરમાર્થતોઽન્તરાલે પૃથઙ્મદાન્તરમસ્તિ, યથા– “કુમ્ભમીનર્ક્ષયોર્મધ્યે યદા ચરતિ ચન્દ્રમાઃ| નાહરેત્તૃણકાષ્ઠાનિ ન ગચ્છેદ્દક્ષિણાં દિશમ્||” ઇતિ| અત્ર હિ કુમ્ભસ્ય શેષાંશો મીનસ્ય પ્રથમાંશ એતદ્દ્વયં મધ્યશબ્દેનોચ્યતે ઇત્યાહુઃ જેજ્જટાદયઃ, હરિચન્દ્રવ્યાખ્યાનં તુ વિસ્તરત્વાન્ન લિખિતમ્| અગમ્યાન્ ગુરુદારાદીન્ દુષ્ટયાનાદીંશ્ચ| નષ્ટસઞ્જ્ઞ ઇતિ સઞ્જ્ઞા નામોલ્લેખેન જ્ઞાનં, તન્નષ્ટં યસ્ય સ તથા| ગુહ્યાનિ ગોપ્યાનિ| અસ્વતન્ત્રો મદપરવશઃ||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તૃતીયં મદમાહ– ગચ્છેદિત્યાદિ| અગમ્યાન્ ગુરુદારાદીન્| ગુરૂન્ જ્યેષ્ઠાન્, ન મન્યેત અવગણયેદિત્યર્થઃ| અભક્ષ્યાણિ શાસ્ત્રનિષિદ્ધાનિ, ચકારાદ્દુષ્ટપાનાદીંશ્ચ| સઞ્જ્ઞા નામોલ્લખેન સઞ્જ્ઞાજ્ઞાનં તન્નષ્ટં યસ્ય સ તથા| હૃદિ સ્થિતાનિ ગુહ્યાનિ ગોપ્યાનિ, બ્રૂયાત્| તથા અસ્વતન્ત્રો મદપરવશઃ| સ ચૈવંવિધોઽતીવોપહતેન્દ્રિયત્વાદ્ભવતિ||૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ચતુર્થમદમાહ– ચતુર્થે ત્વિત્યાદિ| કાર્યાકાર્યવિભાગજ્ઞઃ કાર્યમકાર્યમિતિ બુદ્ધ્યા જાનાતિ| ‘કાર્યાકાર્યવિભાગજ્ઞઃ’ ઇતિ પાઠે કાર્યાકાર્યવિભાગયોરજ્ઞ ઇત્યર્થઃ| મૃતાદપ્યપરો મૃત ઇતિ મૃતમપેક્ષ્યાપરોઽયં મૃત ઇવ, અત્યન્તાજ્ઞાનસાધર્મ્યાત્| ‘અવરઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે મૃતાદપ્યધમ ઇત્યર્થઃ, તથાવિધાવસ્થાયાઃ સ્વયં કૃતત્વાત્| ક ઇત્યાદિ| કઃ કૃતી કુશલઃ, સુકૃતી વા, કૃતકૃત્યો વા; સ્વવશોઽપરાધીનઃ, તાદૃશમુક્તપ્રકારેણ નિન્દિતં મદં ગચ્છેત્ પ્રાપ્નુયાત્; ન કશ્ચિદેવંવિધં પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ| કમિવેત્યાહ– બહુદોષમિવામૂઢઃ કાન્તારમિતિ બહુદોષં હિંસ્રાદિયુક્તં, કાન્તારં દૂરશૂન્યમધ્વનમ્| યદુક્તં ચરકે– “ગચ્છેદધ્વાનમસ્વન્તં બહુદોષમિવાઽધ્વગઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૪) ઇતિ; એવં વિદેહેઽપિ પઠિતમિતિ| અત્રાસ્વન્તમશોભમાનમનિષ્ટફલત્વેન| નનુ, ચરકવિદેહવાગ્ભટાદિભિશ્ચતુર્થો મદો ન પઠિતસ્તત્કથં સુશ્રુતેન પઠિતઃ? ઉચ્યતે– ચરકે યા દ્વિતીયતૃતીયયોરન્તરાલાવસ્થા પઠિતા, સૈવ સુશ્રુતેન તૃતીયો મદ ઇતિ કૃત્વા પઠિતઃ, યસ્તુ ચરકે તૃતીયઃ સ ચ સુશ્રુતે ચતુર્થઃ પઠિત ઇત્યાવિરોધઃ| વસ્તુગત્યા તુ ત્રય એવ મદા ઇત્યુપપાદિતમ્| નનુ, કિઙ્કારણમેતત્ત્રૈવિધ્યમિતિ ચેત્? ઉચ્યતે– મદ્યં હિ વહ્નિતુલ્યં, યથા હ્યગ્નિઃ સુવર્ણાનામુત્તમમધ્યમાધમાનામભિવ્યઞ્જકસ્તથા મદ્યમપિ પ્રાણિનાં સત્ત્વરજસ્તમોભૂયિષ્ઠાનાં ક્રમેણાભિવ્યઞ્જકમિતિ| તથાહિ ચરકઃ– “પ્રધાનાધમમધ્યાનાં રુક્માણાં વ્યક્તિદર્શકઃ| યથાઽગ્નિરેવં સત્વાદ્યૈર્મદ્યં પ્રકૃતિદર્શકમ્| તસ્માત્ પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયમદાઃ સત્ત્વરજસ્તમોભૂયિષ્ઠાનાં ક્રમેણ ભવન્તીત્યર્થઃ||૧૦-૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ચતુર્થમદમાહ-ચતુર્થે મદે પુરુષો મૂઢોઽજ્ઞઃ, ભગ્નદાર્વિવ નિષ્ક્રિયો ભવતિ ભગ્નવૃક્ષ ઇવ ક્રિયારહિતઃ, તથા કાર્યાકાર્યવિભાગજ્ઞઃ કાર્યમકાર્યં બુદ્ધ્યા જાનાતિ| ‘કાર્યાકાર્યવિભાગજ્ઞઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે કાર્યાકાર્યવિભાગયોરનભિજ્ઞ ઇત્યર્થઃ| મૃતાદપ્યપરો મૃત ઇતિ મૃતમપેક્ષ્યાપરોઽયં મૃત ઇવ, અત્યન્તાજ્ઞાનસાધર્મ્યાત્| ‘અવરઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે મૃતાદપ્યવર ઇત્યર્થઃ, તથાવિધાવસ્થાયાઃ સ્વયં કૃતત્વાત્| ક ઇતિ કઃ કૃતી સુકૃતી કૃતકૃત્યો વા સ્વવશોઽપરાધીનસ્તાદૃશમુક્તપ્રકારેણ નિન્દિતં મદં ગચ્છેત્ પ્રાપ્નુયાત્ ન કશ્ચિદેવંવિધં પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ| કમિવેત્યાહ– બહુદોષમિવામૂઢઃ કાન્તારમિતિ; બહુદોષં હિંસ્રા ઇતિ યુક્તં કાન્તારં શૂન્યમધ્વાનં કો મૂઢો ગચ્છેદપિ તુ ન કોઽપિ| યદુક્તં ચરકે “ગચ્છેદધ્વાનમસ્વન્તં બહુદોષમિવાધ્વગઃ” ઇતિ| અસ્વન્તમશોભનમનિષ્ટફલત્વેન| નનુ ચરકવિદેહવાગ્ભટદિભિશ્ચતુર્થો મદો ન પઠિતઃ, તત્કથં ન વિરોધઃ? ઉચ્યતે; ચરકે યા દ્વિતીયતૃતીયયોરન્તરાલાવસ્થા પઠિતા, સૈવ સુશ્રુતેન તૃતીયો મદ ઇતિ કૃત્વા પઠિતઃ| કેયમન્તરાલાવસ્થા? યથોક્તં જ્યોતિઃશાસ્ત્રે– “કુમ્ભમીનર્ક્ષયોર્મધ્યે યદા ચરતિ ચન્દ્રમાઃ| નાહરેત્તૃણકાષ્ઠાનિ ન ગચ્છેદ્દક્ષિણાં દિશમ્” ઇતિ| અત્ર કુમ્ભસ્ય શેષાંશો મીનસ્ય પ્રથમાંશ એતદ્દ્વયં મધ્યશબ્દેનોચ્યતે ઇતિ સૈવાન્તરાલાવસ્થા| યસ્તુ ચરકે તૃતીયઃ સુશ્રુતે સ ચતુર્થઃ પઠિત ઇત્યવિરોધઃ| વસ્તુગત્યા ત્રય એવ મદા ઇત્યુપપાદિતમ્| નનુ, કિં કારણકમિદં ત્રૈવિધ્યમિતિ ચેત્? ઉચ્યતે– મદ્યં હિ વહ્નિતુલ્યં, યથા વહ્નિઃ સુવર્ણાનામધમમધ્યમોત્તમાનામભિવ્યઞ્જકઃ, તથા મદ્યમપિ પ્રાણિનાં સત્ત્વરજસ્તમોભૂયિષ્ઠાનામભિવ્યઞ્જકમ્| તથા હિ ચરકઃ– “પ્રધાનાધમમધ્યાનાં રુક્માણાં વ્યક્તિદર્શકઃ| યથાઽગ્નિરેવં સત્ત્વાનાં મદ્યં પ્રકૃતિદર્શકમ્” ઇતિ| તસ્માત્પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયમદાઃ સત્ત્વરજસ્તમોભૂયિષ્ઠાનાં ક્રમેણ ભવન્તીત્યર્થઃ||૧૦-૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અવિધિમદ્યપાનસ્ય વિકારાન્તરહેતુત્વમાહ– નિર્ભક્તમિત્યાદિ| નનુ, અયમર્થઃ સ્નિગ્ધૈસ્તદન્નૈરિત્યાદિના યદુક્તં તદ્વિપર્યયેણૈવ લબ્ધઃ, તત્કથં પુનરુચ્યતે? નૈવં, પૂર્વં મદ્યપાનગુણાભિધાનાર્થમુક્તમ્, ઇદં તુ કૃચ્છ્રતમવ્યાધિકર્તૃત્વાભિધાનાર્થમિતિ ભેદઃ| યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થ ઇત્યભિપ્રાયઃ| કષ્ટતમાન્ વિકારાનિતિ વક્ષ્યમાણપાનાત્યયાદીન્| ભેદં વિનાશં શરીરસ્ય||૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અવિધિમદ્યપાનસ્ય વિકારાન્તરહેતુત્વમાહ– નિર્ભક્તમિત્યાદિ| નિર્ભક્તમાહારરહિતમ્, એકાન્તતો નૈરન્તર્યેણ સેવ્યમાનં, કષ્ટતમાન્ વક્ષ્યમાણાન્ પાનાત્યયાદીન્ જનયેત્| શરીરભેદં શરીરવિનાશમ્| નનુ ‘સ્નિગ્ધૈસ્તદન્નૈઃ’ ઇત્યાદીનાં વિપર્યયેણૈવાયમર્થો લબ્ધસ્તત્કિં પુનઃ કથનં? નૈવં, પૂર્વં મદ્યપાનગુણાભિધાનાર્થમુક્તમ્, ઇદં તુ કૃચ્છ્રતમવ્યાધિકર્તૃત્વાભિધાનાર્થમુક્તમિતિ ભેદઃ||૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અન્નસહિતસ્યાપિ મદ્યસ્ય ક્રુદ્ધત્વાદિકારણસહિતસ્ય વિકારકારિત્વપ્રદર્શનાર્થમાહ– ક્રુદ્ધેનેત્યાદિ| પરિક્ષતેન ક્ષીણેન| અવતતં વ્યાપ્તમ્| વિવિધાન્ વિકારાન્ પાનાત્યયાદીનિતિ||૧૩-૧૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અન્નસહિતસ્યાપિ મદ્યસ્ય ક્રુદ્ધત્વાદિકારણસહિતસ્ય વિકારકારિત્વપ્રદર્શનાર્થમાહ– ક્રુદ્ધેનેત્યાદિ| વ્યાયામભારાધ્વભિઃ પરિક્ષતેન ક્ષીણેન વેગાવરોધાભિહતેન મૂત્રાદીનાં વેગાભિઘાતપીડિતેન| અત્યમ્બુભક્ષૈઃ અવતતોદરેણ વ્યાપ્તોદરેણ| સાજીર્ણભુક્તેન સાજીર્ણં ભુક્તં યસ્ય સ તથા તેન| અબલેન બલરહિતેન, બલમ્ ઓજઃ| ઉષ્ણાભિતપ્તેન ઘર્મસન્તપ્તેન| ઈદૃશેન પુરુષેણ સેવ્યમાનં વિવિધાન્ નાનાવિધાન્, વિકારાન્ પાનાત્યયાદીન્ કરોતિ||૧૩-૧૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તાનેવ વિવૃણોતિ– પાનાત્યયમિત્યાદિ| નનુ, અયમર્થઃ ‘આપાદયેત્ કષ્ટતમાન્ વિકારાન્’ ઇત્યનેનૈવોક્તત્વાત્ કથં પુનરુક્તઃ? ઉચ્યતે– પૂર્વેણ કષ્ટતમવિકારકારિત્વમુક્તમ્, અનેન તુ નાનાવિધવિકારકારિત્વમિતિ ભેદઃ||૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તાનત્ર વિકારાન્ વિવૃણોતિ– પાનાત્યયમિત્યાદિ| પાનાત્યયમિત્યેકો વિકારઃ, પાનાજીર્ણમિત્યેકઃ, પાનવિભ્રમમિતિ ચાન્યઃ| તેષાં ક્રમેણ લક્ષણં વક્ષ્યામિ||૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તેષામુદ્દિષ્ટાનાં લક્ષણમાહ– હિક્કેત્યાદિ| પ્રજાગરો નિદ્રાવિચ્છેદઃ| વાતપ્રાયમિત્યનેન સર્વે વાતાદિપ્રાયા મદાત્યયાસ્ત્રિદોષજાઃ, ઉદ્ભૂતત્વેન વ્યપદેશ ઇતિ ચરકે દર્શિતમ્| યદાહ– “યે વિષસ્ય ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ સર્વદોષપ્રકોપણાઃ|” ઇત્યારભ્ય યાવત્ “સર્વં મદાત્યયં વિદ્યાત્ત્રિદોષં” (ચ. ચિ. અ. ૨૪) ઇતિ| એવં ચરકસંવાદાત્ સુશ્રુતેઽપિ બોધ્યમ્| વિભ્રમો ભ્રમઃ| હરિતવર્ણસ્યેત્યનેન હરિતવર્ણતાઽપિ લક્ષણમ્||૧૬-૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તત્ર વાતિકમદાત્યયમાહ– હિક્કેત્યાદિ| સર્વે મદાત્યયાસ્ત્રિદોષજાઃ, કિં તુ ઔદ્ધત્યેન વ્યપદેશઃ| યદુક્તં ચરકેણ– “યે વિષસ્ય ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ સર્વદોષપ્રકોપણાઃ” ઇતિ| તથા ચ– “સર્વં મદાત્યયં વિદ્યાત્ ત્રિદોષજમ્” ઇતિ| પ્રજાગરો નિદ્રાનાશઃ, શેષં સુગમમ્| પૈત્તિકમાહ– તૃષ્ણેત્યાદિ| વિભ્રમો વસ્તુવિપરીતજ્ઞાનમ્| હરિતવર્ણસ્ય પુરુષસ્યેતિ હરિતવર્ણતા પિત્તલક્ષણં, શેષં સુગમમ્| શ્લૈષ્મિકમાહ– છર્દીત્યાદિ| સ્તૈમિત્યં નિશ્ચલતા| શીતપરીતસ્ય શીતયુક્તસ્ય| ત્રિદોષજમાહ– જ્ઞેય ઇત્યાદિ| સર્વલિઙ્ગૈઃ સર્વદોષલક્ષણૈઃ||૧૬-૧૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પરમદમાહ– શ્લેષ્મોચ્છ્રય ઇત્યાદિ| શ્લેષ્મોચ્છ્રયશ્ચાત્ર નાસાસ્રાવાદિના જ્ઞેયઃ| સક્તિઃ સઙ્ગઃ, અપ્રવૃત્તિરિતિ યાવત્| તન્દ્રિસ્તન્દ્રા| પરસ્ય મદસ્યેતિ પરમદસ્ય; છન્દોઽનુરોધાદસમાસનિર્દેશઃ||૧૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પરમદમાહ– શ્લેષ્મેત્યાદિ| શ્લેષ્મોચ્છ્રયો નાસાસ્રાવાદિના જ્ઞેયઃ| અઙ્ગગુરુતા શરીરગૌરવમ્| વિરસાસ્યતા મુખસ્ય વૈરસ્યમ્| વિણ્મૂત્રસક્તિઃ વિણ્મૂત્રયોરપ્રવૃત્તિઃ| તન્દ્રિસ્તન્દ્રા| પરસ્યેતિ છન્દોનુરોધાદસમાસનિર્દેશઃ, પરમદસ્યેતિ જ્ઞેયમ્| શિરસિ રુજા પીડા, સન્ધિષુ ભેદઃ સ્ફુટનમિવ||૧૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પાનાજીર્ણમાહ– આધ્માનમિત્યાદિ| ઉદ્ગિરણં વાન્તિઃ, ઉદ્ગારો વા| પાને મદ્યે, અજરામ્ અજીર્ણમુપગચ્છતિ અપક્વત્વમુપગચ્છતીતિ પાનાજીર્ણવિકાર ઇત્યર્થઃ|૨૦|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પાનાજીર્ણમાહ– આધ્માનમિત્યાદિ| ઉદ્ગિરણં વાન્તિરુદ્ગારો વા| પાને મદ્યે, અજરામજીર્ણં, સમુપગચ્છતિ પ્રાપ્તવતિ, પાનાજીર્ણં ઇત્યર્થઃ|૨૦|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પાનવિભ્રમમાહ– હૃદિત્યાદિ| કણ્ઠધૂમઃ કણ્ઠાદ્ધૂમનિર્ગમવત્પીડા| શિરોરુજનં શિરઃશૂલમ્| સુરાન્નવિકૃતેષ્વિતિ સુરાવિકૃતેષુ અન્નવિકૃતેષુ ચ; ભાવે ક્તઃ| તેષુ તેષ્વિતિ નાનાવિકારેષુ સુરામૈરેયપિષ્ટકલડ્ડુકાદિષુ| ઉશન્તિ ઇચ્છન્તિ| એતે ચ પરમદાદયસ્ત્રયો ન ચરકે પઠિતાઃ, સન્નિપાતજેઽન્તર્ભૂતત્વાત્; સુશ્રુતેન તૂક્તત્રિદોષજમદાત્યયાત્ પૃથગેતે પઠિતાઃ, વિકૃત્યા પૂર્વલક્ષણવૈલક્ષણ્યાભિધાનાર્થમિત્યાહુઃ||૨૦||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પાનવિભ્રમમાહ– હૃદિત્યાદિ| હૃદિત્યાદિ| હૃદ્ગાત્રયોસ્તોદઃ વ્યથાવિશેષઃ, કણ્ઠધૂમઃ કણ્ઠાદ્ધૂમનિર્ગમવત્પીડા, શિરોરુજનં શિરઃશૂલં, પ્રદેહઃ શ્લેષ્મલિપ્તમિવ મુખમ્| સુરાવિકૃતેષુ અન્નવિકૃતેષુ ચ ભાવેષુ દ્વેષઃ| તેષુ તેષ્વિતિ નાનાપ્રકારેષુ સુરામૈરેયપિષ્ટકાદિષુ| અખિલેન લક્ષણેન પાનવિભ્રમં ઉશન્તિ કથયન્તિ| એતે પરમદાદયસ્ત્રયો ન ચરકે પઠિતાઃ, સન્નિપાતજેઽન્તર્ભૂતત્વાત્, સુશ્રુતેન તૂક્તત્રિદોષજમદાત્યયાઃ પૃથગેવ પઠિતાઃ, પૂર્વોક્તલક્ષણવૈલક્ષણ્યાત્||૨૦||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– હીનેત્યાદિ| હીનોત્તરૌષ્ઠં પ્રલમ્બમાનોપરિતનૌષ્ઠમ્| અતિશીતં બહિઃ, અમન્દદાહમભ્યન્તરે| તૈલપ્રભાસ્યં તૈલાક્તમુખમિવ||૨૧||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– હીનેત્યાદિ| હીનોત્તરૌષ્ઠં પ્રલમ્બમાનોપરિતનૌષ્ઠમ્| અતિશીતં બહિઃ, અમન્દદાહમભ્યન્તરે; અથવા અતિશીતમમન્દદાહમિતિ વિકલ્પેન પ્રત્યેતવ્યમ્, એકદૈકત્ર વિરુદ્ધધર્મદ્વયાસમ્ભવાત્; કદાચિદતિશીતં, કદાચિત્તીવ્રદાહમ્| ઉલ્બણમિતિ| તૈલપ્રભાસ્યમિતિ તૈલાક્તમુખમિવ||૨૧||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉપદ્રવાનાહ– હિક્કેત્યાદિ| એતૈઃ કૃચ્છ્રસાધ્યં ભવતિ, ન ત્વસાધ્યમ્; અસાધ્યલક્ષણેભ્યઃ પૃથક્પાઠાદિતિ જેજ્જટઃ| ધ્વંસકવિક્ષેપકાખ્યૌ મદ્યવિકારૌ ચરકે પૃથક્ પઠિતૌ; તદ્યથા– “વિચ્છિન્નમદ્યઃ સહસા યોઽતિમદ્યં નિષેવતે| ધ્વંસો વિક્ષેપકશ્ચૈવ રોગસ્તસ્યોપજાયતે|| શ્લેષ્મપ્રસેકઃ કણ્ઠાસ્યશોષઃ શબ્દાસહિષ્ણુતા| તન્દ્રાનિદ્રાભિયોગશ્ચ જ્ઞેયં ધ્વંસકલક્ષણમ્|| હૃત્કણ્ઠરોધઃ સમ્મોહશ્છર્દિરઙ્ગરુજા જ્વરઃ| તૃષ્ણા કાસઃ શિરઃશૂલમેતદ્વિક્ષેપલક્ષણમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૨૪) ઇતિ; તૌ ચ સુશ્રુતેન “વિચ્છિન્નમદ્યઃ સહસા યોઽતિમદ્યં નિષેવતે| તસ્ય પાનાત્યયોદ્દિષ્ટા વિકારાઃ સમ્ભવન્તિ હિ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) ઇત્યનેન સઙ્ગૃહીતૌ બોદ્ધવ્યૌ| ન વા ચિકિત્સાભેદસ્તયોરુક્તઃ; યતશ્ચરક એવોક્તવાન્– “તયોઃ કર્મ ચિકિત્સા ચ વાતિકે યન્મદાત્યયે|” (ચ. ચિ. અ. ૨૪) ઇતિ||૨૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉપદ્રવાનાહ– જિહ્વેત્યાદિ| એતે ઉપદ્રવાઃ પાનહતાન્ પુરુષાન્ ભજન્તે| અસિતં કૃષ્ણમ્, અથવા નીલં ચાષપક્ષપ્રતિમમ્| રુધિરપ્રભે અતીવરક્તે| હિક્કેત્યાદિ| વમથુશ્છર્દિઃ, વેપથુઃ કમ્પઃ| ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ| એતૈશ્ચ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વં ભવતિ ન ત્વસાધ્યત્વમ્, અસાધ્યલક્ષણેભ્યઃ પૃથક્પાઠાદિતિ જેજ્જટઃ| ધ્વંસકવિક્ષેપકાખ્યૌ મદ્યવિકારૌ ચરકે પઠિતૌ| તદ્યથા– “વિચ્છિન્નમદ્યઃ સહસા યોઽતિ મદ્યં નિષેવતે| ધ્વંસો વિક્ષેપકશ્ચૈવ રોગસ્તસ્યોપજાયતે|| શ્લેષ્મપ્રસેકઃ કણ્ઠરોધઃ સમ્મોહશ્છર્દિરઙ્ગરુજા જ્વરઃ| તૃષ્ણાકાસઃ શિરઃશૂલમેતદ્વિક્ષેપલક્ષણમ્” ઇતિ| ન વા તયોશ્ચિકિત્સાભેદ ઉક્તઃ, યતશ્ચરક એવોક્તવાન્– “તયોઃ કર્મ ચિકિત્સા ચ વાતિકે યન્મદાત્યયે” ઇતિ||૨૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં પાનાત્યયપરમદપાનાજીર્ણપાનવિભ્રમનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવૈદ્યવાચસ્પતિકૃતે આતઙ્કદર્પણાખ્યે રુગ્વિનિશ્ચયવ્યાખ્યાને પાનાત્યપરમદપાનાજીર્ણપાનવિભ્રમનિદાનમ્||૧૮||