౧. పంచనిదానలక్షణం

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

శ్రీగణేశాయ నమః| శశిరుచిరహరార్ధవ్యక్తసక్తార్ధదేహో దిశతు ఘనఘనాభః పద్మనాభః శ్రియం వః| త్రిదశసరిదశీతద్యోతజావారిమధ్యభ్రమిభవమివ నాభౌ వారిజం యస్య రేజే||1|| భట్టారజేజ్జటగదాధర వాప్యచంద్రశ్రీచక్రపాణిబకులేశ్వరసేనభోజైః| ఈశానకార్తికసుకీర సుధీరవైద్యైర్మైత్రేయమాధవముఖైర్లిఖితం విచింత్య||2|| తంత్రాంతరాణ్యపి విలోక్య మమైష యత్నః సద్భిర్విధేయ ఇహ దోషవిధౌ సమాధిః| మర్త్యైరసర్వవిదురైర్విహితే క్వ నామ గ్రంథేऽస్తి దోషవిరహః సుచిరంతనేऽపి||3|| తత్తద్గ్రంథతరుభ్యో వ్యాఖ్యాకుసుమరసలేశమాహృత్య| భ్రమరేణేవ మయాऽయం వ్యాఖ్యామధుకోశ ఆరబ్ధః||4|| ఉపయుక్తమిహానుక్తం నిదానం మాధవేన యత్| గ్రంథవ్యాఖ్యాప్రసంగేన మయా తదపి లిఖ్యతే||5|| అథ ప్రథితసర్వాయుర్వేదబోధవిశుద్ధబుద్ధిః శ్రీమాధవకరో వికారనికరహేత్వాదితత్త్వబుభుత్సోత్సుకచికిత్సకజనానుజిఘృక్షయా విధిత్సితగ్రంథసందర్భారంభే తత్ప్రత్యూహవ్యూహవ్యపోహహేతుం పరమాప్తాచారపరంపరాపరిప్రాప్తం స్వేష్టదేవతాప్రణామం ప్రాక్ ప్రాణైషీత్; గ్రంథశ్రోతౄణామపి విశ్వేశ్వరమహేశ్వరస్య ప్రణామానువాదమాత్రాదపి విఘ్నోపశమో భవతీత్యభిప్రాయేణ తం గ్రంథాదౌ నిబద్ధవాన్– ప్రణమ్యేత్యాది| అత్ర ప్రశబ్దో భక్త్యతిశయఖ్యాపకః| నిబంధనక్రియాపేక్షయా ప్రణామస్య పూర్వకాలభావిత్వాత్ ప్రణమేః క్త్వాప్రత్యయః| జగచ్ఛబ్దేనోత్పత్తిమంతః క్షిత్యాదయోऽభిధీయంతే; తేషాముత్పత్తౌ స్వకారణసమవాయే, స్థితౌ కతిచిత్కాలావస్థానే, సంహారే ప్రధ్వంసే, కారణం కర్తారం| స్వర్గః సుఖం, అపవర్గో మోక్షః ఆత్యంతికదుఃఖనివృత్తిలక్షణః, తయోర్ద్వారముపాయం ప్రధానకారణం| ఏతేన సకలపురుషార్థహేతుత్వముక్తం, సుఖావాప్తిదుఃఖహానివ్యతిరిక్తస్య పురుషార్థస్యాభావాత్| అత ఏవ త్రైలోక్యశరణం త్రైలోక్యరక్షితారం| న చోక్తజగత్స్థితికారణత్వేన పౌనరుక్త్యం, జగచ్ఛబ్దేనోత్పత్తిమతామేవాభిధానాత్| అత్ర తు త్రైలోక్యశబ్దో భువనత్రయవర్తిచేతనాచేతనసమూహవాచీ, లోకశబ్దస్య భువనజనయోరభిధాయకత్వాత్| తథా చామరః– “లోకస్తు భువనే జనే” (అ. కో. కా. 3 వ. 3) ఇతి| త్రైలోక్యమితి స్వార్థే ష్యఞ్; చాతుర్వర్ణ్యవత్| హరాదిపర్యాయాన్ పరిత్యజ్య శివపదనిర్దేశేన గ్రంథస్య తదధ్యేతౄణాం చ సకలకల్యాణమభిలషన్ శివపదం నిబద్ధవాన్; శివకారిత్వేనైవ మహేశ్వరస్య శివపదాభిధానమితి||1||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

తులసీకుసుమం దధత్తమాలప్రతిమం బల్లవిగోపబాలసక్తం| కిమపి త్రిభవైకమూలకందం పరమానందమహం మహః స్మరామి||1|| శ్రీహమ్మీరనరేశ్వరః సమభవత్ప్రౌఢప్రతాపానల- జ్వాలాజాలకరాలదగ్ధపవనప్రాగ్భారశుష్కేంధనః| యస్య ప్రౌఢసభాంగణేష్వపి యశఃస్వర్లోకకల్లోలినీ- కల్లోలామలమంగనాః సుమనసాం గాయంతి రోమాంచితాః||2|| ప్రత్యర్థిక్షితినాథసార్థవనితావైధవ్యదీక్షాగురోః శౌర్యం యస్య రణాంగణే సురగణైః పశ్యన్ సురాణాం పతిః| లబ్ధ్వా నేత్రసహస్రజం ఫలమలం స్మృత్వా నిజాభ్యర్థితం రామం రావణఘాతినం చ సమభూత్తుష్టో విలక్షః పునః||3|| తస్యాభవద్వైద్యవరః ప్రభూతవిశ్వాసపాత్రం విదితశ్చరిత్రైః| ప్రమోదనామా సకలప్రమోదీ కలావిలాసైకనిధిర్ద్విజేంద్రః||4|| జ్యేష్ఠోऽభవత్తస్య సుతః ప్రశస్తశాస్త్రార్థవేత్తా శివసక్తచేతాః| రైశర్మనామా ప్రథితః కలాభిర్మహన్మదక్షోణిపతేః సభాయాం||5|| అన్యశ్చ తస్యాస్తి సుతః కనీయాన్వాచస్పతిః సత్త్వగుణైకసంగః|| సహోదరప్రీతతమః సమస్తా యో వైద్యవిద్యాః స్వయమధ్యజీగపత్||6|| గురువచనవిచారైశ్చారుచంచచ్చరిత్రశ్చరకచతురచేతాః సుశ్రుతే సుశ్రుతో యః| కపిలమతవయస్యే బ్రహ్మవిద్యారహస్యే ప్రకటితపటుబుద్ధిర్బుద్ధకాణాదసిద్ధిః||7|| తేనోజ్జ్వలా వివృతిరల్పధియాం హితాయ సంబద్ధ్యతే విబుధమాధవసంగ్రహస్య| విజ్ఞాయ తార్కికవరైకవిచారవేద్యం వైషమ్యగుంఫనవశాన్మధుకోషబంధం||8|| తత్ర గ్రంథారంభే ప్రారబ్ధగ్రంథపరిసమాప్త్యర్థం గ్రంథశ్రోతౄణామపి ప్రత్యూహవ్యూహవ్యుదాసార్థం శిష్టాచారపరిపాలనార్థం గ్రంథకారః ప్రాగ్విశిష్టేష్టదేవతాప్రణామం నిబద్ధవాన్– ప్రణమ్యేత్యాది| యుగ్మం| మయా రోగవినిశ్చయో గ్రంథో నిబద్ధ్యత ఇతి సంబంధః| కిం కృత్వా? ప్రణమ్య| అత్ర ప్రకర్షార్థద్యోతకేన ప్రశబ్దేన గ్రంథకృద్భక్త్యతిశయం ఖ్యాపయతి| కం? శివం| సకలభువనపతేర్మహేశ్వరస్య నామబాహుల్యేऽపి తదధ్యాపకాధ్యేతౄణాం కల్యాణమభిలషన్ గ్రంథకారః శివపదం నిబద్ధవాన్| కీదృశం శివం? జగదుత్పత్తిస్థితిసంహారకారణం| జగచ్ఛబ్దేనోత్పత్తిమంతః పృథివ్యాదయోऽభిధీయంతే; తేషాముత్పత్తౌ స్వకారణసమవాయే, స్థితౌ కతిచిత్కాలావస్థానే, సంహారే సంహరణే, కారణం హేతుం| పునః కీదృశం? స్వర్గాపవర్గయోర్ద్వారం; స్వర్గః సుఖం, అపవర్గో మోక్షః, తయోర్ద్వారం ఉపాయం ప్రధానకారణం| పునః కీదృశం? త్రైలోక్యశరణం భువనత్రయస్య రక్షితారం||1||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

అభిధేయసంబంధప్రయోజనోపదేశమంతరేణ ప్రేక్షావతాం న ప్రవృత్తిః స్యాత్ ఇతి, అతస్తదభిధానార్థం శ్లోకద్వయమాహ– నానేత్యాది| రోగాణాం విశేషేణ వాతజత్వాదిసాధ్యాసాధ్యత్వాదిరూపేణ నిశ్చయో జ్ఞానం యేన స రోగవినిశ్చయో గ్రంథో నిబధ్యతేऽభిధీయతే, ‘అస్మాభిః’ ఇతి శేషః| తస్య విశేషణం– సోపద్రవేత్యాది| సహ ఉపద్రవాదిభిర్వర్తతే యః స తథా; ఏతేన విశేషణద్వారేణ ఉపద్రవారిష్టనిదానలింగస్వరూపమభిధేయముక్తం భవతి, ఏతద్వ్యతిరిక్తస్యాభిధేయస్యాభావాత్; తథా సతి ఉపద్రవాదిభిరభిధేయైః సహ గ్రంథస్య వాచ్యవాచకలక్షణః సంబంధోऽయభిహితః| తత్ర, ఉపద్రవో రోగారంభకదోషప్రకోపజన్యోऽన్యవికారః, ఉక్తం చ చరకే– “వ్యాధేరుపరి యో వ్యాధిర్భవత్యుత్తరకాలజః| ఉపక్రమావిరోధీ చ స ఉపద్రవ ఉచ్యతే||” ఇతి; నియతమరణఖ్యాపకం లింగమరిష్టం; నిదానం రోగోత్పాదకో హేతుః; లింగం రోగఖ్యాపకో హేతుః| తేన ‘లింగ్యతే జ్ఞాయతే వ్యాధిరనేన’ ఇతి పా.[ “లింగ్యంతే జ్ఞాయంతే వ్యాధయోऽనేన” ఇతి వ్యుత్పత్త్యా పూర్వరూపరూపోపశయసంప్రాప్తయోऽభిధీయంతే| యద్యపి నిదానమపి రోగవిశేషం బోధయతి, తథాऽప్యుత్పత్తిజ్ఞప్తిహేతుత్వేన కారణద్వైవిధ్యప్రతిపాదనార్థం తస్య పృథగభిధానం| ఏషాం చోపద్రవాదీనాం విస్తరాభిధానం యథావసరం కరిష్యతే| నను, రోగనిదానాదితత్త్వమతిసూక్ష్మత్వేనాసర్వజ్ఞస్య జ్ఞానవిషయః, తత్ కథం తదుపదేశే ప్రేక్షావతాం ప్రవృత్తిరిత్యత ఆహ– నానామునీనామిత్యాది| ఏతేన గ్రంథస్య ప్రామాణ్యం ప్రవృత్త్యంగత్వముక్తం భవతి; మునయో హి తపోయోగర్ధిబలాత్త్రైకాలికనిఖిలజ్ఞానశాలినః పురుషాతిశయా ఉచ్యంతే| నను, యద్యేవంభూతః కస్యచిద్గ్రంథోऽన్యోऽప్యాస్తే, తేనైవ వ్యవహారసిద్ధేః కృతకార్యత్వేనాస్య నిష్ప్రయోజనతా స్యాదిత్యత ఆహ– ఇదానీమిత్యాది| ఇదానీమస్మాభిరేవ ప్రాథమ్యేన నానామునీనాం వచనైరేవంవిధో నిబంధః క్రియతే| సమాసత ఇతి సంక్షేపతః| ఏతేనాల్పబుద్ధీనామతివిస్తరత్వేనాప్రవృత్త్యంగతాదోషః పరిహృతో భవతి| నను, కృతేऽపి గ్రంథేऽనుపాదేయపురుషప్రణీతత్వేన న కశ్చిద్భిషక్ ప్రవర్తిష్యత ఇతి గ్రంథస్య వైయర్థ్యం స్యాదిత్యత ఆహ– సద్భిషజాం నియోగాదితి| నియోగో నియోజనం “అస్మదుపకారాయ గ్రంథః క్రియతాం” ఇత్యేవం ప్రార్థనేత్యర్థః; అథవా నియోగ ఆజ్ఞా, ఏతేనాత్మనః సవినయత్వముక్తం భవతీత్యర్థః| నానాతంత్రేత్యాది| సుఖం యథా భవతి తథా ఆతంకం రోగం విజ్ఞాతుమయమేవ గ్రంథో భవిష్యతి, ‘కారణం’ ఇతి శేషః| ఏతేన రోగజ్ఞానం ప్రయోజనమిత్యుక్తం, ఫలం చాస్య చికిత్సితమితి మంతవ్యం యదుక్తం చరకే– “రోగమాదౌ పరీక్షేత తతోऽనంతరమౌషధం| తతః కర్మ భిషక్ పశ్చాజ్జ్ఞానపూర్వం సమాచరేత్||” ఇతి (చ. సూ. అ. 20)| నను, నానామునీనాం వచనైరేవ రోగజ్ఞానం భవిష్యతి, కిమనేన తదుపజీవినా గ్రంథేనేత్యత ఆహ– అల్పమేధసామితి అల్పమేధసాం అల్పబుద్ధీనాం; మహాబుద్ధయో హి అతివిస్తరదురధిగమనాతంత్రాధ్యయనక్షమా భవంతి, న త్వల్పబుద్ధయ ఇతి| మహాధియామపి ఆలస్యానాసాదితదురుపపాదాశేషసంహితానామయమేవ రోగజ్ఞానాయ భవిష్యతీత్యాహ– నానాతంత్రేత్యాది||2-3||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

నానామునీనామిత్యాది| అయం రోగవినిశ్చయో గ్రంథో నిబధ్యతే విధీయతే, రోగాణాం వినిశ్చయో జ్ఞానం యస్మాత్స తథా| కింవిశిష్టః? సోపద్రవారిష్టనిదానలింగః; సహోపద్రవాదిభిర్వర్తతే ఇతి సోపద్రవః, ఉపద్రవో రోగారంభకదోషప్రకోపజన్యో వికారః| ఉక్తం చ చరకే– “వ్యాధేరుపరి యో వ్యాధిర్భవత్యుత్తరకాలజః| ఉపక్రమావిరోధీ చ స ఉపద్రవ ఉచ్యతే||” ఇతి; నియతమరణఖ్యాపకం లింగమరిష్టం; నిదానం రోగోత్పాదకో హేతుః, నిశ్చీయతే ప్రతిపాద్యతే వ్యాధిరనేనేతి నిదానం; లింగం రోగఖ్యాపకో హేతుః, తేన లింగ్యతే జ్ఞాయతేऽనేనేతి వ్యుత్పత్త్యా పూర్వరూపరూపోపశయసంప్రాప్తయో విజ్ఞాయంతే ఇతి| నను, సర్వజ్ఞజ్ఞానవిషయే పరమసూక్ష్మనిదానాదితత్త్వజ్ఞానేऽసర్వజ్ఞపురుషవాక్యైః కథం బుద్ధిమతాం ప్రవృత్తిరిత్యత ఆహ– నానామునీనాం వచనైరితి| యోగర్ధిబలాత్త్రైకాలికజ్ఞానదర్శీ పురుషాతిశయో మునిరుచ్యతే| ఇదానీమితి– అస్మాభిరేవ ప్రాధాన్యేన నానామునీనాం వచనైరేవంవిధో గ్రంథః క్రియతే; అన్యైరాచార్యైరేవంవిధో గ్రంథో న కృత ఇత్యర్థః| సమాసత ఇతి సంక్షేపాత్| నను, కృతేऽపి గ్రంథే న కశ్చిద్భిషక్ ప్రవర్తిష్యత ఇతి గ్రంథస్య వైయర్థ్యం స్యాదిత్యత ఆహ– సద్భిషజాం నియోగాదితి| నియోగో నియోజనం, అస్మదుపకారాయ గ్రంథః క్రియతామేవంభూతా ప్రార్థనేత్యర్థః గ్రంథస్యాస్యోత్కృష్టత్వమాహ– నానేత్యాది| మహాబుద్ధయో హి దురధిగమతంత్రాధ్యయనక్షమా భవంతి, అతో నానాతంత్రవిహీనానామల్పబుద్ధీనాం భిషజాం సుఖం యథా భవతి తథా ఆతంకం రోగం విజ్ఞాతుమయమేవ గ్రంథో భవిష్యతీతి; ‘కారణం’ ఇతి శేషః| ఉక్తం చ– “రోగజ్ఞానార్థమేవాదౌ యత్నః కార్యో భిషగ్వరైః| సతి తస్మిన్ క్రియారంభః పుణ్యాయ యశసే శ్రియై||” రోగమాదౌ పరీక్షేత తతోऽనంతరమౌషధం| తతః కర్మ భిషక్ పశ్చాజ్జ్ఞానపూర్వం సమాచరేత్ ఇతి||2-3||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

వ్యాధేర్జ్ఞాతవ్యస్య పంచ జ్ఞానోపాయా భవంతీతి తానాహ– నిదానమిత్యాది| ఏతే పంచ వ్యస్తాః సమస్తాశ్చ వ్యాధిబోధకాః| న చ సమస్తపక్షే కృతకరణత్వం వాచ్యం, ప్రమాణసంప్లవస్యాపి దృష్టత్వాత్| ( అనుమితవహ్నౌ ప్రత్యక్షోపమానశబ్దానామపి స్థితిసత్త్వాత్) న యో హ్యనుమానేన ప్రతీతో వహ్నిః స ఏవ ప్రత్యక్షాగమాభ్యాం నోపలభ్యతే [ న వా నిదానాదీని ప్రేక్షావంతో యే నైవమాలోచయేయుః; ( కింతు యే ప్రేక్షావంతే నిదానాదీని స్యురిత్యేవ వేత్స్యంతి) ఏకేనైవ ప్రతిపాదితో వ్యాధిరితి వయమిహోదాస్మహే ( న మన్యామహే)| కించ, ఏకేన ప్రతిపాదితేऽపి వ్యాధావపరేऽవశ్యమభిధాతవ్యాః, భిన్నప్రయోజనత్వాత్| తథాహి– యది నిదానం నోచ్యతే తదా తత్పరివర్జనం కథం లభ్యతే? ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “ వాతాదీనాం ప్రతీకారః ప్రోక్తో విస్తరతః పునః| సంక్షేపతః క్రియాయోగో నిదానపరివర్జనం||” ఇతి (సు. ఉ. తం. అ. 1)| కించ, యథా– మృద్భక్షణాత్ పాండురోగః, మక్షికాభక్షణాచ్చ ఛర్దిరవసీయతే; న తు తథా నిదానేన సర్వత్ర నియతరోగాధ్యవసాయః, జ్వరగుల్మాదీనామేకకారణత్వాత్| యదాహ చరకః– “ఏకో హేతురనేకస్య తథైకస్యైక ఏవ హి| వ్యాధేరేకస్య బహవో బహూనాం బహవస్తథా||” ఇతి (చ. ని. అ. 8)| అపి చ కదాచిత్ ప్రత్యాసన్నం నిదానం బాధిత్వా విప్రకృష్టనిదానకృతో దోషసంచయో వ్యాధిం కుర్యాత్, తస్మాత్ కేవలాన్నిదానాన్న వ్యాధిజ్ఞానం భవతీతి పూర్వరూపాదీనాముపాదానమితి వాప్యచంద్రః| అసతి పూర్వరూపాభిధానే తత్రోక్తః క్రియావిశేషో న సంగచ్ఛతే| ఉక్తం హి చరకే– “ జ్వరస్య పూర్వరూపే లఘ్వశనమపతర్పణం వా||” ఇతి (చ. ని. అ. 1)| తథా చ సుశ్రుతే– వాతికజ్వరపూర్వరూపే ఘృతపానమితి| తథాऽసాధ్యత్వం చ నోపలభ్యేత| ఉక్తం చ చరకే– “పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరోక్తాన్యతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురఃసరః|| అన్యస్యాపి చ రోగస్య పూర్వరూపాణి యం నరం| విశంత్యనేన కల్పేన తస్యాపి మరణం ధ్రువం||” (చ. ఇ. అ. 5) ఇతి| తథా రక్తపిత్తప్రమేహయోర్విశేషజ్ఞానం చ న జాయతే| ఉక్తం చ చరకే– “హారిద్రవర్ణం రుధిరం చ మూత్రం వినా ప్రమేహస్య హి పూర్వరూపైః| యో మూత్రయేత్తం న వదేత్ ప్రమేహం రక్తస్య పిత్తస్య హి స ప్రకోపః||” ఇతి (చ. చి. అ. 6)| అసతి రూపాభిధానే వ్యాధేరశేషేణ స్వరూపమేవ న వ్యవచ్ఛిద్యతే; కిం చ సాధ్యాసాధ్యత్వం చ న జ్ఞాయతే| తథా హి సుఖసాధ్యలక్షణే చరకః– “హేతవః పూర్వరూపాణి రూపాణ్యల్పాని యస్య వై| న చ తుల్యగుణో దూష్యో న దోషః ప్రకృతిర్భవేత్||” ఇతి (చ. సూ. అ. 10); కష్టసాధ్యలక్షణే చరకః– “నిమిత్తపూర్వరూపాణాం రూపాణాం మధ్యమే బలే|” (చ. సూ. అ. 10) ఇతి; తథా– “సర్వసంపూర్ణలక్షణః| సన్నిపాతజ్వరోऽసాధ్యః” (చ. సూ. అ. 3) ఇతి| అసత్యుపశయాభిధానే సంకీర్ణలక్షణేऽనభివ్యక్తక్లషణే వా వ్యాధౌ విశేషబోధో న స్యాత్| తదుక్తం చరకే– “గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయాభ్యాం” (పరీక్షేత) (చ. వి. అ. 4) ఇతి| అసత్యాం చ సంప్రాప్తౌ పూర్వరూపాదిప్రతీతస్యాపి వ్యాధేశ్చికిత్సోపయోగినోంऽశాంశవికల్పనాబలకాలాదేరప్రతీతేశ్చికిత్సావిశేషో న స్యాత్| తస్మాత్ పంచాపి నిదానాదయో వక్తవ్యాః| పంచవిధమప్యేతద్వ్యాధ్యుత్పత్తిజ్ఞప్తిహేతుభూతం నిదానశబ్దేనోచ్యతే| యదాహ సుశ్రుతః– “హేతులక్షణనిర్దేశాన్నిదానాని” (సు. సూ. అ. 3) ఇతి| తత్రైవం నిదానశబ్దనిరుక్తిః– “నిర్దిశ్యతే వ్యాధిరనేనేతి నిదానం”; “దిశేః పృషోదరాదిత్వాద్రూపసిద్ధిః|” ఇతి గదాధరః; “నిశ్చిత్య దీయతే ప్రతిపాద్యతే వ్యాధిరనేనేతి నిదానం||” ఇతి జేజ్జటః| భట్టారహరిచంద్రేణాపి తంత్రయుక్త్యాదివివరణప్రస్తావే ఏషైవ నిరుక్తిరుక్తా| నిశబ్దో నిశ్చయే| తథా చ వరరుచేరుపసర్గసూత్రం– “ని నిశ్చయనిషేధయోః” ఇతి| లోకేऽపి ‘అద్య తే నిదానం కరిష్యామి’ ఇత్యుక్తే నిశ్చయం కరిష్యామీత్యవగమ్యతే| నిదానమితి కరణే ల్యుట్; తేన ‘వ్యాధినిశ్చయకరణం నిదానం’ ఇతి నిదానాదిపంచకసామాన్యలక్షణం| నిదానశబ్దోऽయం నిదానవిశేషే జాతౌ చ వర్తతే; యథా– తృణశబ్దః తృణవిశేషే తృణజాతౌ చ వర్తతే| యత్తు, భట్టారహరిచంద్రేణ నిదానస్థానే– “యా గౌః సుదోహా భవతి న తాం నిదదీత|” ఇతి వ్యాసప్రయోగముపన్యస్య నిబంధార్థో నిదానశబ్దో వ్యాఖ్యాతః ‘నిదీయతే నిబధ్యతే హేత్వాదిసంబద్ధో వ్యాధిరనేన’ ఇతి కృత్వా; తత్తు నిదానస్థానరూపగ్రంథాభిప్రాయేణ, నహి హేత్వాదయో హేత్వాదిసంబద్ధం వ్యాధిం ప్రతిపాదయంతి ||4||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

తస్య చ వ్యాధేర్జ్ఞాతవ్యస్య పంచ జ్ఞానోపాయా భవంతి తానాహ– నిదానమిత్యాది| నిదానం పూర్వరూపం రూపముపశయః సంప్రాప్తిశ్చైతే పంచ వ్యస్తాః సమస్తాశ్చ వ్యాధిబోధకాః| రోగాణాం విజ్ఞానం విశిష్టజ్ఞానం, పంచధా పంచప్రకారేణ, స్మృతం కథితం, ‘మునీంద్రైః’ ఇతి శేషః| ఉపశయస్తథేతి తథాశబ్దస్తుల్యకృత్యతాం ద్యోతయతి, ఏవం సంప్రాప్తిశ్చేత్యత్ర చకారోऽపి| ఇతి పరిసమాప్తౌ| రోగాణాం తచ్చ నిదానం సన్నికృష్టవిప్రకృష్టభేదేన ద్విధా భవతి| సన్నికృష్టం యథా– వాతాదయః కుపితాః జ్వరాదిరోగముత్పాదయంతి| విప్రకృష్టం యథా– హేమంతే నిచితః శ్లేష్మా వసంతే చ ప్రకుప్యతి; తథాऽऽహారాదిరపి, తత్ర కటుకామ్లదధ్యాదికం పిత్తజ్వరస్య| పూర్వరూపం యథా– జ్వరస్యైవాలస్యాదయః| రూపం యథా– స్వేదావరోధ ఇత్యాది; “ ఆగమాపగమక్షోభకాఠిన్యమృదుతోష్మణాం| వైషమ్యం తత్ర తత్రాంగే తాస్తాః స్యుర్వేదనాశ్చలాత్||” ఇత్యాది చ| ఉపశయో యథా– వాతః స్నేహనమర్దనాదినోపశాంత ఉపలభ్యతే స ‘ఉపశయ’ ఇత్యుచ్యతే| సంప్రాప్తిర్యథా-యథా దుష్టేనేత్యాదిలక్షణాత్| నన్వేకేనైవ రోగనిశ్చయేऽన్యేషాముపాదానం వ్యర్థం? ఉచ్యతే– భిన్నప్రయోజనత్వాత్ నాన్యతరవైయర్థ్యం| తచ్చ యథా– నిదానేనాధిగతస్య వ్యాధేస్తత్పరివర్జనం; ఉక్తం చ సుశ్రుతే– “సంక్షేపతః క్రియాయోగో నిదానపరివర్జనం|” ఇతి| పూర్వరూపేణ వ్యాధేర్విశేషజ్ఞానం జాయతే| యథా చరకే– “హారిద్రవర్ణం రుధిరం చ మూత్రం వినా ప్రమేహస్య చ పూర్వరూపైః| యో మూత్రయేత్తం న వదేత్ప్రమేహం రక్తస్య పిత్తస్య హి స ప్రకోపః||” ఇతి; తథాऽధిగతస్య వ్యాధేస్తత్రోక్తక్రియాక్రమశ్చ లక్ష్యతే; ఉక్తే చ చరకే– “జ్వరస్య పూర్వరూపే లఘ్వశనమపతర్పణం వా|” ఇతి; తథా చ సుశ్రుతే– “వాతికజ్వరపూర్వరూపే ఘృతపానం|” ఇతి| తథా చ సాధ్యాసాధ్యత్వమపి జ్ఞాయతే| ఉక్తం చ చరకే– “పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరోక్తాన్యతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురఃసరః|| అన్యస్యాపి చ రోగస్య పూర్వరూపాణి యం నరం| విశంత్యనేన కల్పేన తస్యాపి మరణం ధ్రువం||” ఇతి| రూపేణాపి చ వ్యాధేః సుఖసాధ్యత్వం కష్టసాధ్యత్వమసాధ్యత్వం చ జ్ఞాయతే; యతోऽల్పరూపః సుఖసాధ్యో వ్యాధిః, మధ్యరూపః కష్టసాధ్యః, సంపూర్ణరూపస్త్వసాధ్య ఇతి| తథా చ సుఖసాధ్యలక్షణే చరకః– “హేతవః పూర్వరూపాణి రూపాణ్యల్పాని యస్య చ| న చ తుల్యగుణో దూష్యో న దోషః ప్రకృతిర్భవేత్||” ఇతి; కష్టసాధ్యలక్షణే చరకః– “ నిమిత్తపూర్వరూపాణాం రూపాణాం మధ్యమే బలే|” ఇతి; తథా “ సర్వసంపూర్ణలక్షణః సన్నిపాతజ్వరోऽసాధ్యః|” ఇతి| ఉపశయేన వినా ప్రతీతస్య వ్యాధేః సంకీర్ణలక్షణేऽనభివ్యక్తలక్షణే వా వ్యాధౌ విశేషావబోధో న స్యాత్, ఉక్తం హి చరకే– “గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయాభ్యాం బుద్ధ్యేత|” ఇతి| తథా చ సుశ్రుతే– “ అభ్యంగస్నేహస్వేదాద్యైర్వాతరోగో న శామ్యతి| వికారస్తత్ర విజ్ఞేయో దుష్టమత్రాస్తి శోణితం||” ఇతి| శోణితసేకస్తత్రోపశమ ఇతి| అసత్యాం చ సంప్రాప్తౌ పూర్వరూపాదిభిః ప్రతీతస్యాపి వ్యాధేశ్చికిత్సితోపయోగ్యాంశాంశవికల్పబలకాలాదీనామజ్ఞానే చికిత్సావిశేషో న స్యాత్, తస్మాన్నిదానాదిపంచకవిజ్ఞానేన సర్వే రోగా విశేషేణావబుధ్యంత ఇతి||4||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఏషాం నిదానాదీనాం మధ్యే సమానాసమానజాతీయవ్యావర్తకం కారణరూపనిదానస్య లక్షణమాహ– నిమిత్తేత్యాదినా పర్యాయైరిత్యంతేన| ఏతైః శబ్దైర్యోऽర్థోऽభిధీయతే తన్నిదానం; యథా– “బుద్ధిరుపలబ్ధిర్జ్ఞానమిత్యనర్థాంతరం|” (న్యా. ద. ప్ర. ఆ. సూ. 15) ఇతి| నను, కిం మిలితైరేకైకశో వా? నాద్యః, ఏకార్థాభిధాయినాం శబ్దానాం మిలితానామప్రయోగాత్; ద్వితీయశ్చేత్తదా సవ్యభిచారః; నిమిత్తస్య శకునాదౌ, హేతోః ప్రయోజకే కర్తరి, ఆయతనస్య స్థానే, ప్రత్యయస్య లడాదౌ, ఉత్థానస్య ఉద్గమనోత్సర్గయోశ్చ దర్శనాత్| నైవం, శకునాదీనాం నిమిత్తాదిభిః సర్వైరనభిధానాత్| అత ఏవాహ– పర్యాయైరితి| నహి తేషాం తే పర్యాయాః, యతః క్రమేణైకార్థవాచకాః శబ్దాః పరస్పరం పర్యాయా ఉచ్యంతే| తస్మాన్నిమిత్తాదిశబ్దైః పర్యాయైరభిధీయమానత్వం నిదానత్వం| ఏతచ్చ పర్యాయకథనం శాస్త్రే వ్యవహారార్థం| ఇదం తు సంక్షేపతో లక్షణం– “సేతికర్తవ్యతాకో రోగోత్పాదకహేతుర్నిదానం|” ఇతి| యన్మతే దోషేతికర్తవ్యతారూపా సంప్రాప్తిరిష్యతే తన్మతే సంప్రాప్తివ్యుదాసార్థం ‘సేతికర్తవ్యతాక’ ఇతి పదం, తస్యా దోషేతికర్తవ్యతారూపాయా ఇతికర్తవ్యతాంతరాభావాత్| యన్మతే వ్యాధిజన్మ సంప్రాప్తిః, తన్మతే ‘వ్యాధ్యుత్పత్తిహేతుర్నిదానం’ ఇతి లక్షణం| ఉభయత్రాపి ‘ఉత్పత్తి’ ఏతత్పదం జ్ఞప్తిహేతుపూర్వరూపాదివ్యవచ్ఛేదార్థం| స చ హేతురనేకధా; తత్ర ప్రథమశ్చతుర్విధః, యదాహ ఉపకల్పనీయాధ్యాయే హరిచంద్రః– “సన్నికృష్టవిప్రకృష్టవ్యభిచారిప్రాధానికభేదాచ్చతుర్ధా|” ఇతి| సన్నికృష్టో యథా– నక్తందినర్తుభుక్తాంశా దోషప్రకోపస్య హేతవః, న తే చయాదికమపేక్షంతే| విప్రకృష్టో యథా– “హేమంతే నిచితః శ్లేష్మా వసంతే కఫరోగకృత్|” (సు. ఉ. తం. అ. 64); కింవా సన్నికృష్టో జ్వరస్య రూక్షాదిసేవా, విప్రకృష్టో రుద్రకోపః| వ్యభిచారీ యథా– యో దుర్బలత్వాద్వ్యాధ్యధికరణాసమర్థః| యదాహ చరకః– “( నిదానాదివిశేషా) అబలీయాంసోऽథవాऽనుబంధ్నంతి, న తదా వికారాభినిర్వృతిః|” ఇతి (చ. ని. అ. 4)| ప్రాధానికో యథా– విషాదిః; త్రివిధో వా, అసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగప్రజ్ఞాపరాధపరిణామభేదాత్| తత్ర, అసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగోऽయోగాతియోగమిథ్యాయోగయుక్తా రూపరసాదయః, ప్రజ్ఞాపరాధో మిథ్యాజ్ఞానాదిః, పరిణామోऽయోగాదియుక్తా ఋతుస్వభావజాః శీతాదయః| “అధర్మస్య చ రోగహేతోరత్రైవాంతర్భావః” ఇతి భట్టారహరిచంద్రః, తస్యాపి కాలాంతరపరిణతస్య దుఃఖకర్తృత్వాత్| చక్రస్తు ప్రజ్ఞాపరాధే తస్యాంతర్భావమాహ; మిథ్యాజ్ఞానకృతబ్రహ్మవధాదిజన్మనోऽధర్మస్య ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవ మూలం; బలాబలం త్వత్ర న నిరూప్యతే, రోగకారణత్వేనాధర్మస్య సర్వథా సిద్ధత్వాదితి| దోషవ్యాధ్యుభయహేతుభేదాచ్చ స త్రివిధః| దోషహేతవో యథా– చయప్రకోపప్రశమనిమిత్తా యథర్తూత్పన్నా మధురాదయః| వ్యాధిహేతవో యథా– మృద్భక్షణం పాండురోగస్య కారణం| యద్యపి మృదపి దోషం ప్రకోపయత్యేవ; యదుక్తం చరకే– “కషాయా మారుతం, పిత్తమూషరా, మధురా కఫం|” ఇతి (చ. చి. అ. 16) తథాऽపి తజ్జైర్దోషైః పాండురోగ ఏవారభ్యతే న త్వన్యో వికార ఇతి వ్యాధిహేతుతా భవతి| ఉభయహేతుర్యథా వాతరక్తే– “హస్త్యశ్వోష్ట్రైర్గచ్ఛతశ్చాశ్నతశ్చ” (సు. ని. అ. 1) ఇత్యాది| తత్ర యద్యపి దోషప్రకోపపూర్వకమేవ వ్యాధిజననం, తథాऽపి దోషవద్వ్యాధావపి తస్య కారణత్వమితి బోధయతి| తేన తత్ర న వ్యాధిహరమాత్రం భేషజం ప్రయోజ్యం, కింతూభయప్రత్యనీకం| న చ వాచ్యం కారణభూతదోషనివృత్త్యైవ కార్యభూతస్య వ్యాధేర్నివృత్తిరితి; యతః ప్రతినియతశక్తికాని భేషజద్రవ్యాణి భవంతి; కథమన్యథా శ్లైష్మికతిమిరే శ్లేష్మహరమేవ వమనం న ప్రయుజ్యతే| యదుక్తం సుశ్రుతే– “న వామయేత్తైమిరికం న గుల్మినం న చాపి పాండూదరరోగపీడితం|” (సు. చి. అ. 33) ఇతి| స ఏవోత్పాదకవ్యంజకభేదాచ్చ ద్విధా| తత్రోత్పాదకో యథా– హేమంతజో మధురరసః కఫస్య| వ్యంజకో యథా– తస్యైవ కఫస్య వ్యంజకో వసంతే సూర్యసంతాపః ఇతి భట్టారహరిచంద్రః| తత్ర వ్యంజకః ప్రేరక ఇత్యర్థః| బాహ్యాభ్యంతరభేదాచ్చ ద్విధా| తత్ర బాహ్యా ఆహారాచారకాలాదయః| ఏతదభిప్రాయేణ తీసటాచార్యః– “వ్యాయామాదపతర్పణాత్ ప్రపతనాద్భంగాత్ క్షయాజ్జాగరాద్వేగానాం చ విధారణాదతిశుచః శైత్యాదతిత్రాసతః| రూక్షక్షోభకషాయతిక్తకటుకైరేభిః ప్రకోపం వ్రజేద్వాయుర్వారిధరాగమే పరిణతే చాన్నేऽపరాహ్ణేऽపి చ|| కట్వమ్లోష్ణవిదాహితీక్ష్ణలవణక్రోధోపవాసాతపస్త్రీసంపర్కతిలాతసీదధి-సురాశుక్తారనాలాదిభిః| భుక్తే జీర్యతి భోజనే చ శరది గ్రీష్మే సతి ప్రాణినాం మధ్యాహ్నే చ తథాऽర్ధరాత్రిసమయే పిత్తం ప్రకోపం వ్రజేత్|| గురుమధురరసాతిస్నిగ్ధదుగ్ధేక్షుభక్ష్యద్రవదధిదిననిద్రాపూపసర్పిష్ప్రపూరైః| తుహినపతనకాలే శ్లేష్మణః సంప్రకోపః ప్రభవతి దివసాదౌ భుక్తమాత్రే వసంతే||” (చ. క. అ. 29-31) ఇతి| ఆభ్యంతరా యథా– దోషా దూష్యాశ్చ| తత్ర దోషోऽపి ప్రకుపితః ప్రాకృతాదిభేదాదనేకధా| ప్రాకృతో యథా– వసంతే శ్లేష్మా, శరది పిత్తం, ప్రావృషి వాయుః| వైకృతస్తు యథా– వసంతే పిత్తం వాయుర్వా, వర్షాసు కఫః పిత్తం వా, శరది కఫో వాయుర్వా| అస్య ప్రయోజనం సుఖసాధ్యత్వాది| యదుక్తం చరకే– “ప్రాకృతః సుఖసాధ్యస్తు వసంతశరదుద్భవః|” (చ. చి. అ. 3) ఇత్యాది| అనుబంధ్యానుబంధభేదాచ్చ ద్విధా| అనుబంధ్యః ప్రధానం, అనుబంధోऽప్రధానం| యదాహ చరకః– “స్వతంత్రో వ్యక్తలింగో యథోక్తసముత్థానోపశమో భవత్యనుబంధ్యః, తద్విపరీతలక్షణస్త్వనుబంధః|” (చ. వి. అ. 6) ఇతి| అస్య ప్రయోజనం సంసర్గజే వ్యాధావనుబంధ్యో విశేషేణ చికిత్స్యోऽనుబంధావిరోధేన| తదుక్తం చరకే– “తత్రోపద్రవస్య ప్రాయః ప్రధానప్రశమాత్ ప్రశమః|” (చ. చి. అ. 21) ఇతి| ఉపద్రవోऽనుబంధః| ప్రకృతివికృతితో యథా– వాతప్రకృతేర్వాతరోగః కష్టసాధ్యో భవతి, కఫపిత్తప్రకృతేస్తు సుఖసాధ్యః| యదాహ సుఖసాధ్యలక్షణే చరకః– “న చ తుల్యగుణో దూష్యో న దోషః ప్రకృతిర్భవేత్” (చ. సూ. అ. 10) ఇతి| ఆశయాపకర్షతో యథా– యదా స్వమానస్థితమేవ దోషం స్వాశయాదాకృష్య వాయుః స్థానాంతరం గమయతి తదా స్వమానస్థోऽపి స వికారం జనయతి| యదాహ చరకః– “ప్రకృతిస్థం యదా పిత్తం మారుతః శ్లేష్మణః క్షయే| స్థానాదాదాయ గాత్రేషు యత్ర యత్ర విసర్పతి|| తదా భేదశ్చ దాహశ్చ తత్ర తత్రానవస్థితః| గాత్రదేశే భవత్యస్య శ్రమో దౌర్బల్యమేవ చ||” ఇతి (చ. సూ. అ. 17)| అస్య ప్రయోజనం వాతస్యైవ తత్ర విగుణస్య స్వస్థానానయనం కార్యం, నతు పిత్తస్య హ్రాసనం; “యే త్వేనాం పిత్తస్య స్థానాకృష్టిం న విదంతి, తే దాహోపలంభేన పిత్తవృద్ధిం మన్యమానాః పిత్తం హ్రాసయంతః పిత్తక్షయలక్షణం రోగాంతరమేవోత్పాదయంత ఆతురమతిపాతయంతి|” ఇతి భట్టారహరిచంద్రః| అన్యే త్వాహుః– భ్రాజకాదిభేదేన సర్వదేహస్థితే పిత్తే యదా స్వాశయాకృష్టం పిత్తమవయవాంతరమనిలేన ప్రాపితం తదా తదవయవాంతరస్థం పిత్తమాగంతుపిత్తసంబంధేనాధికమేవ జాతం, తతశ్చ పిత్తవృద్ధిలక్షణైవేయం దుష్టిర్న దుష్ట్యంతరం, అన్యథా దాహ ఏవ న స్యాత్ నహి స్వమానస్థో దోషో వికారం జనయతీతి| భట్టారహరిచంద్రస్య త్వయమభిప్రాయః– యద్యప్యేవం తథాऽపి చికిత్సాభేదార్థం వృద్ధిక్షయవ్యతిరిక్తస్థానాంతరగతిరూపో దుష్టివిశేషోऽవశ్యమేవేష్టవ్యః, అన్యథా వృద్ధం పిత్తమితి మత్వా విరేచనం పిత్తహ్రాసనం వా కార్యం, నచ తత్తత్ర యోగ్యం, కిం తు స్వస్థానానయనం| యచ్చోక్తం చరకేణ– “క్షయః స్థానం చ వృద్ధిశ్చ విజ్ఞేయా త్రివిధా గతిః|” (చ. సూ. అ. 17) ఇత్యాది, తత్ ప్రాయికమితి| గతితో యథా– గతిర్దోషాణాం క్షీణవృద్ధత్వాదయః| యదుక్తం చరకే “క్షయః స్థానం చ వృద్ధిశ్చ దోషాణాం త్రివిధా గతిః| ఊర్ధ్వం చాధశ్చ తిర్యక్చ విజ్ఞేయా త్రివిధా పరా|| త్రివిధా చాపరా కోష్ఠశాఖామర్మాస్థిసంధిషు|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి|| అత్ర స్థానమితి సమత్వం| తత్ర క్షయాదిలక్షణం యథా– “దోషాః ప్రవృద్ధాః స్వం లింగం దర్శయంతి యథాబలం| క్షీణా జహతి స్వం లింగం, సమాః స్వం కర్మ కుర్వతే||” (చ. సూ. అ. 17)– ఇతి| స్వం లింగమితి కుపితస్య వాయో రౌక్ష్యాదయో ధర్మాః, కర్మాణి చ స్రంసశూలాదీని| యదాహ చరకపాఠసంవాదీ సుదాంతసేనః– “ఆధ్మానస్తంభరౌక్ష్యస్ఫుటనవిమథనక్షోభకంపప్రతోదాః, కంఠధ్వంసావసాదౌ శ్రమకవిలపనం స్రంసశూలప్రభేదాః| పారుష్యం కర్ణనాదో విషమపరిణతిభ్రంశదృష్టిప్రమోహా, విస్పందోద్ఘట్టనాని గ్లపనమశయనం తాడనం పీడనం చ|| నామోన్నామౌ విషాదో భ్రమపరిపతనం జృంభణం రోమహర్షో, విక్షేపాక్షేపశోషగ్రహణశుషిరతాచ్ఛేదనం వేష్టనం చ| వర్ణః శ్యావోऽరుణో వా తృడపి చ మహతీ స్వాపవిశ్లేషసంగా, విద్యాత్ కర్మాణ్యమూని ప్రకుపితమరుతః స్యాత్ కషాయో రసశ్చ|| విస్ఫోటామ్లకధూమకాః ప్రలపనం స్వేదస్రుతిర్మూర్ఛనం, దౌర్గంధ్యం దరణం మదో విసరణం పాకోऽరతిస్తృడ్భ్రమౌ| ఊష్మాऽతృప్తితమః ప్రవేశదహనం కట్వమ్లతిక్తా రసా, వర్ణః పాండువివర్జితః క్వథితతా కర్మాణి పిత్తస్య వై|| తృప్తిస్తంద్రా గురుతా స్తైమిత్యం కఠినతా మలాధిక్యం| స్నేహాపక్త్యుపలేపాః శైత్యం కండూః ప్రసేకశ్చ|| చరకర్తృత్వం శోథో నిద్రాధిక్యం రసౌ పటుస్వాదూ| వర్ణః శ్వేతోऽలసతా కర్మాణి కఫస్య జానీయాత్|| ద్విదోషలింగః సంసర్గః సన్నిపాతస్త్రిలింగకః|” ఇతి| లింగజ్ఞానప్రయోజనం చ చికిత్సాభేదార్థం| యదాహ సుశ్రుతః– “క్షీణా వర్ధయితవ్యాః, వృద్ధా హ్రాసయితవ్యాః, సమాః పాలయితవ్యాః” (సు. చి. అ. 33)– ఇతి| ఊర్ధ్వాదిగతిర్యథా– ఊర్ధ్వగం రక్తపిత్తమిత్యాది| అస్య ప్రయోజనం రక్తపిత్తస్యోర్ధ్వగస్య విరేచనం, అధోగస్య వమనం| యథోక్తం చరకే– “ ప్రతిమార్గం చ హరణం రక్తపిత్తే విధీయతే|” (చ. ని. అ. 2) ఇతి| యస్తు గతిభేదానభిజ్ఞః సః “విరేకః పిత్తహరాణాం” (చ. సూ. అ. 25) ఇతి వచనాదధోగే రక్తపిత్తే విరేకం ప్రయుంజాన ఆతురస్యానర్థమేవోత్పాదయతి; జ్వరాదిషు తిర్యగ్దోషగతిషు యథోక్తం చికిత్సితమితి| వృద్ధా దోషాః కదాచిత్ కోష్ఠం, కదాచిచ్ఛాఖాః, కదాచిన్మర్మాస్థిసంధీనాశ్రిత్య రుజంతి; మర్మాస్థిసంధిషు గతిః కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వోపాదకత్వాదేకత్వేన నిర్దిష్టా| కోష్ఠ ఆమాశయాదిః, శాఖా రక్తాదయో ధాతవస్త్వక్చేతి, చరకకృతైవేయం సంజ్ఞా| కోష్ఠాద్యభిధానప్రయోజనం చికిత్సాభేదార్థం| యథోక్తం చరకే– “ఆమాశయగతే వాతే కఫే పక్వాశయాశ్రితే| రూక్షపూర్వో హితః స్వేదః స్నేహపూర్వస్తథైవ చ||” (చ. సూ. అ. 14); తథా– “సంతతం రసరక్తస్థః సోऽన్యేద్యుః పిశితాశ్రితః|” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యాది; తథా– “నాగ్నికర్మోపదేష్టవ్యం స్నాయుమర్మవ్రణేషు చ|” (చ. చి. అ. 25) ఇతి| ఏతే చ దోషాః సామత్వనిరామత్వాభ్యామపి జ్ఞాతవ్యాః| యదుక్తం– “ఊష్మణోऽల్పబలత్వేన ధాతుమాద్యమపాచితం| దుష్టమామాశయగతం రసమామం ప్రచక్షతే|| ఆమేన తేన సంయుక్తా దోషా దూష్యాశ్చ దూషితాః| సామా ఇత్యుపదిశ్యంతే యే చ రోగాస్తదుద్భవాః|| స్రోతోరోధబలభ్రంశగౌరవానిలమూఢతాః| ఆలస్యాపక్తినిష్ఠీవమలభేదారుచిక్లమాః|| లింగం మలానాం సామానాం నిరామాణాం విపర్యయః|” (వా. సూ. అ. 13)| “వాయుః సామో విబంధాగ్నిసాదతంద్రాంత్రకూజనైః|| వేదనాశోథనిస్తోదైః క్రమశోऽంగాని పీడయేత్| విచరేద్యుగపచ్చాపి గృహ్ణాతి కుపితో భృశం| స్నేహాద్యైర్వృద్ధిమాప్నోతి సూర్యమేఘోదయే నిశి| నిరామో విశదో రూక్షో నిర్విబంధోऽల్పవేదనః|| విపరీతగుణైః శాంతిం స్నిగ్ధైర్యాతి విశేషతః| దుర్గంధం హరితం శ్యావం పిత్తమమ్లం స్థిరం గురు|| అమ్లికాకంఠహృద్దాహకరం సామం వినిర్దిశేత్| ఆతామ్రం పిత్తమత్యుష్ణం రసే కటుకమస్థిరం|| పక్వం విగంధం విజ్ఞేయం రుచిపక్తృబలప్రదం| ఆవిలస్తంతులః స్త్యానః కంఠదేశేऽవతిష్ఠతే| సామో బలాసో దుర్గంధః క్షుదుద్గారవిఘాతకృత్|| ఫేనవాన్ పిండితః పాండుర్నిఃసారోऽగంధ ఏవ చ| పక్వః స ఏవ విజ్ఞేయశ్ఛేదవాన్ వక్త్రశుద్ధికృత్||” ఇతి| అస్య ప్రయోజనం సామే పాచనం, నిరామే శమనమితి| ఏతే చ దోషాః పరస్పరసంబద్ధాస్తరతమాదిభేదేన ద్విషష్టిధా భవంతి| తదుదాహరణాని విస్తరత్వాపత్తేరత్ర న లిఖ్యంతే, సౌశ్రుతదోషభేదవికల్పాధ్యాయే (సు. ఉ. తం. అ. 66) ద్రష్టవ్యాని| ఉక్తహేతుదోషభేదయోః సంగ్రహశ్లోకౌ– “చత్వారో వ్యభిచారిదూరనికటప్రాధానికత్వాత్, పునస్తేऽసాత్మ్యేంద్రియకార్థయుక్పరిణతిప్రజ్ఞాపరాధాత్త్రిధా| రుగ్దోషోభయకారణాదపి తథా, ద్వౌ వ్యంజకోత్పాదకౌ, బాహ్యాభ్యంతరభేదతోऽపి కథితా హేతోః ప్రభేదా అమీ|| దోషస్య చ ప్రాకృతవైకృతాభ్యాం, భేదోऽనుబంధ్యాదపి చానుబంధాత్| తథా ప్రకృత్యప్రకృతిత్వయోగాత్తథాऽऽశయాకర్షవశాద్గతేశ్చ||” ఇతి నిదానం|5|–

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

నిదానస్య పర్యాయశబ్దానాహ– నిమిత్తేత్యాది| పర్యాయైరితి నిమిత్తాదిభిః షడ్భిరేవ పర్యాయైర్నిదానమాహుః, ‘మునయః’ ఇతి శేషః; ఏతచ్చ పర్యాయకథనం శాస్త్రే వ్యవహారాయ, తత్ర తత్ర శాస్త్రప్రదేశే నిదానమేతైః పర్యాయైర్బోద్ధవ్యమితి| ఏకార్థవాచకాః శబ్దాః పరస్పరం పర్యాయా ఉచ్యంతే||5||–

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

నిదానానంతరీయకత్వాత్ పూర్వరూపాదీనాం తదనంతరం ప్రాగ్రూపమాహ– ప్రాగ్రూపమిత్యాది| ద్వివిధం హి పూర్వరూపం భవతి, సామాన్యం విశిష్టం చ| తత్ర సామాన్యం యేన దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనావస్థాజనితేన భావిజ్వరాదివ్యాధిమాత్రం ప్రతీయతే, న తు వాతాదిజనితత్వాదివిశేషః| యథా– ‘శ్రమోऽరతిర్వివర్ణత్వం’ (సు. ఉ. తం. అ. 39); ఇత్యాది, తథా దేవగురువిప్రద్వేషాది; సామాన్యాభిప్రాయేణైవత తంత్రాంతరం– “వ్యాధేర్జాతిర్బుభూషా చ పూర్వరూపేణ లక్ష్యతే| భావః కిమాత్మకత్వం చ లక్ష్యతే లక్షణేన హి||” ఇతి| తథాऽऽహ పరాశరః– “పూర్వరూపం నామ యేన భావివ్యాధివిశేషో లక్ష్యతే న తు దోషవిశేషః|” ఇతి| విశిష్టం యథా– ఉరఃక్షతాదౌ లింగాన్యేవ వాతాదిజాన్యవ్యక్తాని| యదుక్తం తత్రైవ– “అవ్యక్తం లక్షణం తస్య పూర్వరూపమితి స్మృతం|” (చ. చి. అ. 11) ఇతి తథా సుశ్రుతః– “సామాన్యతో విశేషాత్తు జృంభాऽత్యర్థం సమీరణాత్| పిత్తాన్నయనయోర్దాహః కఫాదన్నారుచిస్తథా||” ఇతి (సు. ఉ. తం. అ. 39) హారీతేऽప్యుక్తం– “ఇతి పూర్వరూపమష్టానాం జ్వరాణాం సామాన్యతః, విశేషతస్తు జృంభాంగమర్దభూయిష్ఠం హృదయోద్వేగి వాతజం|” ఇత్యాది| నను, చాత్యర్థం వ్యక్తత్వం తతశ్చ జృంభాదేరపి రూపత్వం ప్రసజ్యేత; యద్వక్ష్యతి– “తదేవ వ్యక్తతాం యాతం రూపమిత్యభిధీయతే|” (వా. ని. అ. 1) ఇతి| ఉచ్యతే– యథా శ్రమాదయ ఇతరరోగవ్యతిరిక్తం భావిజ్వరమాత్రం బోధయంతి న తు వాతజత్వాదివిశేషమిత్యతస్తేషామవ్యక్తత్వం, తథా పిత్తాదిజ్వరవ్యతిరిక్తం భవిష్యద్వాతజ్వరమాత్రం బోధయంతి జృంభాదయః, న తు వాతస్య రూక్షశీతధాతుక్షయావరణాదిజన్యత్వరూపవిశేషం బోధయంతి; ఇత్యతోऽవ్యక్తవాతజ్వరబోధకత్వాదవ్యక్తత్వమేవ జృంభాదీనామితి జేజ్జటవాప్యచంద్రమాధవకరకార్తికకుండాదయో వ్యాచక్షతే| అన్యే త్వాహుః– ప్రభూతావ్యక్తపూర్వరూపసహచరితస్య వ్యక్తస్యాపి జృంభాదేః పూర్వరూపవ్యపదేశః; యథా– మాషరాశిః; ఛత్రిణో గచ్ఛంత్యేవమాది| న చ వ్యక్తత్వేన రూపాదభేదః; నియమేన పూర్వరూపరూపయోర్భావివర్తమానవ్యాధిబోధకత్వాదితి| తత్ర విశిష్టం ప్రాగ్రూపం రూపావస్థాయామనువర్తతే ఏవ, తస్యైవాభివ్యక్తస్య రూపత్వాత్; న తు దోషదూష్యసమ్మూర్ఛనావస్థాజనితం రోమహర్షబాలప్రద్వేషాదికం నియమేనానుర్వతే, యద్యనువర్తేత తదా సర్వజ్వరాణామసాధ్యత్వం ప్రసజ్యేత| ఏతదభిప్రాయేణ, “పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరోక్తాన్యతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురఃసరః||” (చ. ఇ. అ. 5)– ఇతి చరకవచనమిత్యాహుః| తదేవం ద్వివిధే పూర్వరూపే వ్యవస్థితే సామాన్యపూర్వరూపమాహ– ప్రాగ్రూపమిత్యాది| యేన శ్రమాదినా, ఉత్పిత్సుః సామగ్రీసాకల్యాదుత్పాదేచ్ఛుః, ఆమయో రోగః, దోషవిశేషేణ వాతాదిజన్యాసాధారణవేపథ్వాదినా, అనధిష్ఠితోऽసంబద్ధో, లక్ష్యతే జ్ఞాయతే, తత్ ప్రాగ్రూపమితి| విశిష్టప్రాగ్రూపమాహ– లింగమవ్యక్తమల్పత్వాద్వ్యాధీనాం తద్యథాయథమితి| ప్రాగ్రూపమిత్యనేన పూర్వోక్తేన సంబంధః| లింగం లక్షణం; అవ్యక్తం నాత్యభివ్యక్తం, అత్ర హేతురల్పత్వాదణుత్వాత్, నత్వావరణాదియోగాదవ్యక్తమిత్యర్థః; యథాయథం యస్య వ్యాధేర్యద్రూపం తదేవావ్యక్తం తస్య పూర్వరూపమిత్యర్థః| అన్యే తు పూర్వరూపలక్షణమాహుః– “స్థానసంశ్రయిణః క్రుద్ధా భావివ్యాధిప్రబోధకం| దోషాః కుర్వంతి యల్లింగం పూర్వరూపం తదుచ్యతే||” ఇతి| తన్నాతియుక్తం, రాజయక్ష్మణః పూర్వరూపస్య తృణకేశనిపాతాదేరదృష్టజన్యస్యావ్యాపకత్వాత్| యదాహ చరకః– “యక్ష్మిణాం ఘూణకేశానాం తృణానాం పతనాని చ| ప్రాయోऽన్నపానే, కేశానాం నఖానాం చాభివర్ధనం||” (చ. చి. అ. 8) ఇతి| న చ తదపి దోషజం, దోషాణాం తృణాదిభిరసంబంధాత్, అసంబద్ధస్య చ భావస్య కారణత్వేనాదృష్టత్వాత్; పరంపరయా తు సంబంధకల్పనయాऽతిప్రసంగాత్, సర్వం సర్వస్య కారణం స్యాత్| ఏతద్దోషపరిజిహీర్షయైవ పరమకుశలేన వాగ్భటేనాదృష్టదోషజసర్వపూర్వరూపోపసంగ్రాహకం యేనేతిపదం నిబద్ధమితి చరకేనోక్తం మత్వా తదీయపూర్వరూపలక్షణమేవ మాధవకరో లిఖితవాన్| సంక్షేపతస్తు లక్షణం– “భావివ్యాధిబోధకమేవ లింగం పూర్వరూపం|” ఇతి| ఏవకారేణ నిదానోపశయయోః సంప్రాప్తేశ్చ దోషేతికర్తవ్యతారూపాయా వ్యవచ్ఛేదః, తేషాం తజ్జాతీయానాముత్పన్నానుత్పన్నవ్యాధిబోధకత్వాత్| తథా హి– నిదానం మృద్భక్షణరూపం భావిపాండురోగమనుపశయరూపం చ వర్తమానవిశిష్టవ్యాధిం బోధయతి; ఉపశయోऽపి పూర్వరూపావస్థాప్రయుక్తో భావివిశిష్టవ్యాధిం జ్ఞాపయతి, రూపావస్థాప్రయుక్తశ్చ వర్తమానవిశిష్టవ్యాధిం జ్ఞాపయతి; సంప్రాప్తిశ్చ పూర్వరూపస్య మధ్యాహ్నాదావుత్పత్తిప్రకోపాభ్యాం భవిష్యద్విశిష్టవ్యాధిం, రూపస్య చ మధ్యాహ్నప్రకోపాదినా వర్తమానవిశిష్టవ్యాధిం జ్ఞాపయతి; ఇత్యేషాముత్పన్నానుత్పన్నవ్యాధిబోధకత్వం| నను, యదా పూర్వరూపవిశేషం స్మృత్వోత్పన్నవ్యాధేర్విశేషావధారణం తదా పూర్వరూపమపి వర్తమానవ్యాధిబోధకం, యథోక్తం రక్తపిత్తప్రమేహరూపసందేహే చరకేణ– “హారిద్రవర్ణం రుధిరం చ మూత్రం వినా ప్రమేహస్య హి పూర్వరూపైః|” (చ. చి. అ. 6) ఇత్యాది| అత్రోచ్యతే– కిం వ్యాధిజన్మనః పూర్వం పూర్వరూపం గృహీతం న వా? ఆద్యే భావివ్యాధిబోధకత్వమేవ; ద్వితీయే స్మరణోత్పత్తిరేవ న స్యాత్, అనుభవాభావాత్| అథోచ్యతే– పూర్వరూపం దంతాదీనాం మలాఢ్యత్వాదిరూపం స్వరూపేణానుభూతమేవ, కింతు ప్రమేహపూర్వరూపతయా న ప్రతిభాతం; ఉత్పన్నే తు వ్యాధౌ తత్ స్మృతం ప్రమేహవిశేషమవధారయతి| ఏవం తర్హి పూర్వరూపస్మరణం కారణం న తు పూర్వరూపం, రూపావస్థాయాం తస్య వ్యపగతత్వాత్| స్మరణం న ప్రమాణమితి చేత్, సత్యం; కింతు (పూర్వానుభవజనితసంస్కారోపస్థిత)స్మరణసహకృతం పూర్వరూపం వ్యాధివిశేషబోధకం, న తు కేవలం స్మరణం; యథా– సంస్కారోపస్థాపితస్మరణసహకృతం చక్షుః ప్రత్యభిజ్ఞాయాం ప్రాగవస్థావిశిష్టఘటావబోధకం– సోऽయం ఘట ఇతి| ఏవం స్మరణవదాప్తోపదేశేऽపి వాచ్యం, తస్య చ లింగపదేన వ్యుదాసః; భావిపదేన రూపస్య; లింగపదేన చక్షురాదేః, తస్య ఘటజ్ఞానాదిసాధారణత్వేనాలింగత్వాత్; అసాధారణం హి లింగం భవతి| ఏతచ్చ పూర్వరూపమవిద్యమానస్యాపి వ్యాధేర్లింగం భవత్యేవ; యథా– విశిష్టమేఘోదయో వృష్టేః| ఇతి పూర్వరూపం||5-6||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ప్రాగ్రూపలక్షణమాహ– ప్రాగ్రూపమిత్యాది| యేన జృంభాలస్యారుచ్యాదినా ఉత్పిత్సురుద్బుభూషురామయో జ్వరాదిర్లక్ష్యతే జ్ఞాయతే తత్ ప్రాగ్రూపం భావివ్యాధిబోధకలింగమిత్యర్థః| కింభూత ఆమయః? దోషవిశేషేణ వాతాదినా, అనధిష్ఠితః అనాసాదితః| తర్హి వాతాదిదోషేణానధిష్ఠితస్య వ్యాధేరుత్పిత్సుతైవ న ఘటతే, కారణాభావాత్; న హి వాతాదీన్ విహాయ వ్యాధేః ప్రాయేణాన్యతః సంభవః సంభావ్యతే, తథాహి– “సర్వేషామేవ రోగాణాం నిదానం కుపితా మలాః|” ఇతి; తస్మాద్దోషవిశేషేణానధిష్ఠితత్వముత్పిత్సోరామయస్య యదుచ్యతే, తదవ్యక్తరూపదోషాపేక్షయాऽవగంతవ్యమితి| తత్ ప్రాగ్రూపం| ఉత్పిత్సూనాం జ్వరాదీనాం, అల్పత్వాదనాసాదితబలవత్త్వాత్, అవ్యక్తలింగమస్పష్టలక్షణం| యథాయథమితి యథా యేన యస్య వ్యాధేః జ్వరాద్యన్యతమస్యాత్మీయాత్మీయమవగంతవ్యం| తచ్చ ప్రాగ్రూపం ద్వివిధం– సామాన్యం, విశిష్టం చ| యేన దోషదూష్యధాతుసమ్మూర్ఛనావస్థాజనితేన భావిజ్వరాదివ్యాధిమాత్రం ప్రతీయతే, న తు వాతాదిజనితత్వాదివిశేషః, తత్ సామాన్యం; యథా– జ్వరస్య ‘శ్రమోऽరతిర్వివర్ణత్వం’ ఇత్యాది; యేన భావివ్యాధ్యారంభకదోషచిహ్నప్రదేశమాత్రం ప్రతీయతే తద్విశిష్టం, యథా– “జృంభాऽత్యర్థం సమీరణాత్| పిత్తాన్నయనయోర్దాహః, కఫాన్నాన్నాభినందనం||” ఇతి| అత్ర తు విశిష్టే ప్రాగ్రూపే జృంభాదిరూపం దృష్ట్వా రూపత్వమేవ న వక్తవ్యం, వ్యాధ్యారంభకదోషమాత్రసూక్ష్మచిహ్నరూపత్వాత్; తథాహి తృణాదిచయే పతితేऽగ్నికణే సూక్ష్మత్వాత్ ధూమమాత్రవ్యక్తిం జ్ఞాత్వా కరవస్త్రాదితాడనప్రతీకారైస్తదుపశమః కర్తుం శక్యతే, న తు ప్రజ్వలితే వహ్నౌ; తథా– భవిష్యద్రోగారంభకదోషలక్షణైకమాత్రం వ్యక్తం విశిష్టం ప్రాగ్రూపం జ్ఞాత్వా భావివ్యాధేరుపశమః కర్తుం పార్యతే ఇతి| అతస్తు పూర్వరూపరూపయోర్భేద ఏవ| తద్ద్వయమపి క్వచిచ్ఛారీరం దృశ్యతే, క్వచిన్మానసం చ| తత్ర శారీరం యథా– “ జ్వరస్యాలస్యవైరస్యగాత్రగౌరవసాస్రాకులేక్షణం|” ఇత్యాదికం| మానసం యథా– అరతిర్హితోపదేశేష్వక్షాంతిః ఇత్యాదికం||5-6||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

యద్యపి పూర్వరూపానంతరం సంప్రాప్తిర్భవతి, తథాऽపి వ్యాధిస్వరూపజ్ఞానార్థం రూపమాహ– తదేవేత్యాది| తదేవ పూర్వరూపమేవ| వ్యక్తతాముద్భూతతామితి| నను వ్యక్తత్వం పూర్వరూపస్య కిం కార్త్స్యేన, ఏకదేశేన వా? ఆద్యే సర్వజ్వరాణామసాధ్యత్వం స్యాత్; యదుక్తం చరకే– “పూర్వరూపాణి సర్వాణి” (చ. ఇ. అ. 5) ఇత్యాది; ద్వితీయే హి “జృంభాऽత్యర్థం సమీరణాత్| పిత్తాన్నయనయోర్దాహః” (సు. ఉ. తం. అ. 39) ఇత్యాదేరపి పూర్వరూపస్య రూపత్వప్రసంగః? నైవం, అనభ్యుపగమాన్న కృత్స్నస్య నాప్యేకదేశస్య, కింత్వనిర్ధారితైకత్వానేకత్వవిశేషస్య పూర్వరూపమాత్రస్య వ్యక్తస్య వ్యాధేర్లింగత్వం; యథా– తార్ణపార్ణాదివిశేషవిరహేణ ధూమమాత్రస్య వహ్నిబోధకత్వం| ఏవం వ్యవస్థితే యదా సర్వస్యాభివ్యక్తిస్తదా న సాధ్యత్వం, అన్యథా తు సాధ్యత్వం| న చ జృంభాదే రూపత్వప్రసంగః, తస్య ప్రాగేవ వ్యక్తత్వాత్; అవ్యక్తం సద్వ్యక్తతాం యాతం తస్య రూపత్వేనాభిధానాత్; అపరప్రభూతావ్యక్తలింగసహచరితత్వేన పూర్వరూపరూపయోరసమానకాలత్వేన చ రూపత్వాయోగాదితి ఈశ్వరసేనస్త్వాహ– “ వ్యాధేః స్వరూపం యద్వ్యక్తం తద్రూపం” ఇతి| తన్న, వికల్పాసహత్వాత్| తథా హి– స్వరూపమితి కిం స్వం రూపం స్వరూపం? ఆహోస్విత్ స్వీయం రూపం స్వరూపం? స్వీయమపి ధర్మః, కార్యం వా? న తావత్ స్వరూపం, స్వాత్మని క్రియావిరోధాత్; రూపం హి వ్యాధిప్రతిపత్తినిమిత్తముక్తం, తచ్చేద్ వ్యాధిస్వభావ ఏవ తర్హి వ్యాధిస్వభావాదేవ వ్యాధిస్వభావః ప్రతీయత ఇతి వ్యక్తః స్వాత్మని క్రియావిరోధః| నాపి ధర్మః, చరకోక్తకృష్ణత్వఙ్నఖవిణ్మూత్రత్వాదేరర్శోరూపత్వానుపపత్తేః| నహి కృష్ణత్వఙ్నఖాదికమర్శోధర్మః, అతన్నిష్ఠత్వాత్; ధర్మాణాం చ ధర్మినిష్ఠత్వాత్, అన్యథాऽతిప్రసంగాత్| నాపి కార్యం, ఉపద్రవాదేరపి రూపత్వప్రసంగాత్| తదపి కృచ్ఛ్రసాధ్యాసాధ్యవ్యాధేర్లింగమితి చేత్, నైవం; అసాధ్యత్వాదేరేవ తల్లింగం, న తు వ్యాధేః; తస్య పూర్వమేవ జ్ఞాతత్వాద్, భేదేనోపాదానాచ్చ; తదుక్తం– “సోపద్రవారిష్టనిదానలింగో నిబధ్యతే రోగవినిశ్చయోऽయం|” ఇతి, నను, ఉపద్రవో న వ్యాధేః కార్యం, కింతు వ్యాధ్యారంభకదోషస్య; యదుక్తం సుశ్రుతే– “స తన్మూలమూల ఏవోపద్రవసంజ్ఞకః|” ఇతి (సు. సూ. అ. 35); వ్యాచక్షతే చ టీకాకృతః– “ తన్మూలం తస్య వ్యాధేర్మూలం దోషరూపం మూలం యస్య స తన్మూలః|” ఇతి| నైవం, అపచారేణ మూలభూతదోషోపబృంహణలబ్ధబలశ్చేద్వ్యాధిరుపద్రవం కరోతి తేన ‘ తన్మూలమూల’ ఇత్యుక్తవాన్| అత ఏవాహ చరకః– “కశ్చిద్ధి రోగో రోగస్య హేతుర్భూత్వా ప్రశామ్యతి|” (చ. ని. అ. 8) ఇత్యాది| సర్వమేవైతత్స్వరూపశబ్దవాచ్యం క్వచిత్కించిదితి; తథా చ సతి న వ్యభిచార ఇతి కేచిత్| తథాऽపి వ్యవస్థామాత్రం స్యాన్న తు లక్షణం, ఏకస్య సకలరూపసంగ్రాహకస్య ధర్మస్యాభావాత్, ఉపద్రవస్యాపి వ్యాధిస్వరూపత్వాపత్తేశ్చేతి| తస్మాత్ “ఉత్పన్నవ్యాధిబోధకమేవ లింగం రూపం” ఇతి లక్షణం| ‘ఉత్పన్న’ ఇతి పదం పూర్వరూపవ్యవచ్ఛేదార్థం; ఏవకారేణ నిదానసంప్రాప్త్యుపశయా వ్యవచ్ఛిద్యంతే, తేషాముత్పన్నానుత్పన్నవ్యాధిబోధకత్వాత్; తచ్చ దర్శితమేవ; లింగపదేన చక్షురాదేర్వ్యుదాసః; యన్మతే వ్యాధిజన్మరూపా సంప్రాప్తిస్తన్మతే తస్యా లింగపదేన వ్యవచ్ఛేదః, న హి సా వ్యాధిజ్ఞానే లింగం, కింతు కారణమాత్రం| శాస్త్రే వ్యవహారార్థం నిదానవల్లక్షణార్థం చ రూపపర్యాయానాహ– సంస్థానమిత్యాది| నను, రూపేణ వ్యాధిర్జ్ఞాయతే, న చ రూపవ్యతిరేకేణ వ్యాధిరుపలభ్యతే; యతో మిలితా అరుచ్యాదయ ఏవ జ్వరః, కాసాద్యేకాదశరూపాణ్యేవ రాజయక్ష్మా| ఉచ్యతే– నైవం, తథావిధదోషదూష్యసమ్మూర్ఛనావిశేషో జ్వరాదిరూపో వ్యాధిః, తత్కార్యాశ్చారుచ్యాదయః ; కించ అరుచ్యాదయ ఏవ ప్రత్యేకశో రూపాణి, తత్సముదాయో వ్యాధిః, యతః సముదాయిభ్యోऽన్య ఏవ సముదాయః, యథా– ఖదిరతరూణాం వనమితి; అన్యే తు రాహోః శిరః, శిలాపుత్రస్య శరీరమితివదసత్యపి భేదే భేదవివక్షయా సమర్థయంతి; నైయాయికాస్తు తత్రాపి భేదమాపాదయంతి| నను, “వికారో దుఃఖమేవ చ|” ఇతి (చ. సూ. అ. 9) చరకవచనాద్దుఃఖస్యాత్మగుణస్య కథమరుచ్యాదిసముదాయత్వం? నైవం, దుఃఖయతీతి దుఃఖమితి వ్యుత్పత్త్యా దుఃఖహేతోర్ధాతువైషమ్యాదేర్వ్యాధిత్వస్వీకారాత్| అరుచ్యాదయస్తు స్వరూపేణ వికారా ఏవ, యదా త్వన్యప్రతిపాదకాస్తదా లింగాన్యేవోచ్యంతే| యదాహ చరకః– “జ్ఞానార్థం యాని చోక్తాని వ్యాధిలింగాని సంగ్రహే| వ్యాధయస్తే తదాత్వే తు లింగానీష్టాని నామయాః||” ఇతి (చ. ని. అ. 8)| ఇతి రూపలక్షణం||7||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఇదానీం రూపం లక్షయితుమాహ– తదేవేత్యాది| తదేవ ప్రాగ్రూపం వ్యక్తతాం యాతం రూపమితి కథ్యతే; అనిర్ధారితైకత్వానేకత్వవిశేషస్య పూర్వరూపమాత్రస్య వ్యక్తస్య వ్యాధేర్లింగత్వం, యథా తార్ణపార్ణాదివిశేషవిరహేణ ధూమమాత్రస్య వహ్నిబోధకత్వమితి| సంస్థానమిత్యాది| సంస్థానాద్యాకృత్యంతాః షడ్రూపస్య పర్యాయవాచకాః, తథా పూర్వరూపస్యాపి; యథా– పూర్వసంస్థానం, పూర్వవ్యంజనమిత్యాద్యపరేऽపి||7||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఉపశయమాహ– హేతువ్యాధీత్యాది| హేతుర్బాహ్య ఆభ్యంతరశ్చ, వ్యాధిర్జ్వరాదిః, ఏతయోర్హేతువ్యాధ్యోర్వ్యస్తసమస్తయోర్విపర్యస్తా విపరీతాః, ఏతయోరేవ వ్యస్తసమస్తయోర్విపర్యస్తార్థకారిణో నిదానసమానధర్మిణోऽపి ప్రభావాద్రోగప్రశమకారిణః; ఏవంవిధా యే ఔషధాన్నవిహారా భేషజాహారాచారాస్తేషాముపయోగమాచరణం సుఖావహం సుఖకరముపశయం విద్యాదుపశయాఖ్యం జానీయాద్వ్యాధేః| తస్య పర్యాయమాహ– స హి సాత్మ్యమితి స్మృత ఇతి| చరకేऽప్యుక్తం– “సాత్మ్యార్థో హ్యుపశయార్థః” ఇతి (చ. ని. అ. 1)| హిశబ్దః పాదపూరణే| సుఖావహమితి సుఖం రోగనివృత్తిలక్షణం; యథా వ్యపదిశంతి లోకే– ‘భారాపగమే సుఖినః సంవృత్తాః స్మ’ ఇతి, తత్ సుఖమావహతి సమ్యగాయత్త్యాऽనుబంధేన చ కరోతీతి సుఖావహం| ఏతేన సదాహతృష్ణానవజ్వరిణః శీతలజలపానం తత్కాలసుఖకరమపి నోపశయ ఇతి తాత్పర్యార్థః| అత్ర, ఔషధాన్నవిహారాణామిత్యుపలక్షణం; తేన దేశకాలావపి బోద్ధవ్యౌ| అత ఏవ వృద్ధవాగ్భటేన వ్యాధ్యాదివిపరీతమభిధాయ “ఏతేన దేశకాలావపి వ్యాఖ్యాతౌ” (వృ. వా. ని. అ. 1) ఇత్యాఖ్యాతం| సుదాంతసేనోऽప్యాహ– “సుఖానుబంధో యో హేతుర్వ్యాధ్యాదివిపరీతకః| దేశాదికశ్చోపశయో జ్ఞేయోऽనుపశయోऽన్యథా||” ఇతి| సంక్షేపతస్తు లక్షణం– “ఔషధాదిజనితః సుఖానుబంధ ఉపశయః” ఇతి| స్రక్చందనవనితాద్యుపభోగజనితసుఖనివృత్త్యర్థమౌషధాదిపదం, అనుబంధశబ్దశ్చ అపథ్యజనితతదాత్వసుఖవ్యవచ్ఛేదార్థః| ఏతదప్యుదాహరణదర్శనపరం, న తు లక్షణం; ఔషధాదీనాం హేతువిపరీతాదీనాం చ పరస్పరవ్యభిచారేణ లక్షణత్వాయోగాత్| తస్మాత్ ‘సమ్యగ్వ్యాధిజదుఃఖోపశమహేతురుపశయః’, ‘సాత్మ్యముపశయః’ ఇతి వా లక్షణం; ‘ఔషధజనితః సుఖానుబంధ ఉపశయః’ ఇతి వా లక్షణం| చరకే; ఆహారాచారదేశకాలలంఘనాదీనాం ద్రవ్యాద్రవ్యభూతానామౌషధత్వేనాభిధానాత్| అథైషాముదాహరణాని; తత్ర హేతువిపరీతాని; ఔషధం యథా– శీతకఫజ్వరే శుంఠ్యాద్యుష్ణం భేషజం| యదుక్తం– “శీతేనోష్ణకృతాన్రోగాన్ శమయంతి భిషగ్విదః| యే తు శీతకృతా రోగాస్తేషాముష్ణం భిషగ్జితం||” ఇతి (చ. వి. అ. 3)| అన్నం యథా– శ్రమానిలజే జ్వరే రసౌదనం| విహారో యథా– దివాస్వప్నోత్థే కఫే రాత్రౌ జాగరణమితి| అథ వ్యాధివిపరీతాని| ఔషధం యథా– అతిసారే స్తంభనం పాఠాది, తథా శిరీషో విషం హంతి, ఖదిరః కుష్ఠం, హరిద్రా ప్రమేహమితి; నైతే దోషమపేక్షంతే ప్రభావాద్రోగప్రశమకారిణ ఇతి| వాప్యచంద్రస్త్వాహ– “జ్వరాదివ్యాధిహరం యద్ద్రవ్యం తదపి దోషప్రత్యనీకం”, కింతు దోషప్రత్యనీకాదస్యాయం భేదః– యద్దోషప్రత్యనీకం తన్నావశ్యం వ్యాధిహరం; యథా– వమనలంఘనే కఫహరే న కఫగుల్మం హరతః; ఉక్తం హి చరకే– “కఫే లంఘనసాధ్యే తు కర్తరి జ్వరగుల్మయోః| తుల్యేऽపి దేశకాలాదౌ లంఘనం న చ సమ్మతం||” ఇతి; తథా– “న వామయేత్తైమిరికం న గుల్మినం న చాపి పాండూదరరోగపీడితం|” ఇతి; (సు. చి. అ. 33); “యత్తు వ్యాధిహరం తదవశ్యం దోషహరం, తద్వ్యాధిం శమయత్తదారంభకదోషమపి శమయతి; అన్యథా స రోగో జిత ఏవ న స్యాత్, కారణతాదవస్థ్యాత్” ఇతి| తన్నాతిసంగతమిత్యన్యే; యతో దోషస్తత్ర సమవాయీ నిమిత్తం వా; న చ సమవాయినిమిత్తాభావప్రయుక్తో నియమేన కార్యాభావః, కింత్వసమవాయినిమిత్తాభావప్రయుక్తోऽపి; యథా– కపాలమాలాసంయోగస్యాసమవాయికారణస్య వినాశాదపి ఘటాభావః; తథా– రోగేऽపి సంప్రాప్తిలక్షణస్య సంయోగస్య వినాశాద్రోగస్యాపి వినాశః, దోషస్తు స్వతః క్రియాంతరేణ వా నివర్తతే; కించ యది వ్యాధిప్రత్యనీకమవశ్యం దోషం నివర్తయేదితి స్వీక్రియతే, తదోభయప్రత్యనీకాద్భేదో దురుపపాదః స్యాదితి| నను, యది నిమిత్తకారణం దోషస్తత్కథం తదారబ్ధవికారే వమనాదినా దోషహరణం విధీయతే? నహి దండకులాలాద్యుచ్ఛేదే ఘటోచ్ఛేద ఇతి| ఉచ్యతే, యత్ర యావన్నిమిత్తకారణస్థాయికార్యం తత్ర నిమిత్తకారణోచ్ఛేదాదపి కార్యనాశః; యథా– వర్తితైలనాశాదపి ప్రదీపనాశః; తథాభూతాశ్చ దోషాః ప్రాయశ ఇతి| అన్నం యథా– అతిసారే స్తంభనం మసూరాది| విహారో యథా– ఉదావర్తే ప్రవాహణం; మంత్రౌషధిధారణబల్యుపహారనియమప్రాయశ్చిత్తహోమగురుదేవశుశ్రూషాదయోऽపి వ్యాధివిపరీతా విహారా ఇతి వాప్యచంద్రః| అథ హేతువ్యాధివిపరీతాని– ఔషధం యథా– వాతశోథే దశమూలం వాతహరం శోథహరం చ| యదుక్తం చరకే షడ్విరేచనశతాశ్రితీయేऽధ్యాయే ‘పాటలా’ ఇత్యాది యావత్– “దశేమాని శోథహరాణి” ఇతి (చ. సూ. అ. 4) అన్నం యథా– వాతకఫగ్రహణ్యాం తక్రం, శీతవాతోత్థే జ్వరే పేయా; సా హ్యుష్ణవీర్యత్వాద్వాతం హంతి ప్రభావాజ్జ్వరం చ| యదుక్తం చరకే– “ జ్వరఘ్న్యో జ్వరసాత్మ్యత్వాత్” ఇతి (చ. చి. అ. 3); సుశ్రుతేऽపి– “జ్వరే చైవాతిసారే చ యవాగూః సర్వదా హితా|” ఇతి (సు. ఉ. తం. అ. 40)| విహారో యథా– స్నిగ్ధదివాస్వప్నప్రజాతాయాం తంద్రాయాం రూక్షం తంద్రావిపరీతం రాత్రిజాగరణమితి| అథ హేతువిపరీతార్థకారీణి; ఔషధం యథా– పిత్తప్రధానే పచ్యమానే వ్రణశోథే పిత్తకర ఉష్ణ ఉపనాహః| అన్నం యథా– పచ్యమానే వ్రణశోథేऽన్నం విదాహి| విహారో యథా– వాతోన్మాదే త్రాసనమితి| అథ వ్యాధివిపరీతార్థకారీణి; ఔషధం యథా– ఛర్ద్యాం వమనకారకం మదనఫలాది| అన్నం యథా– అతిసారే విరేచనార్థం విరేచనం క్షీరం | విహారో యథా– ఛర్ద్యాం వమనార్థం ప్రవాహణమితి| అథ హేతువ్యాధివిపరీతార్థకారీణి; ఔషధం యథా– అగ్నిప్లుష్టే ఉష్ణోऽగుర్వాదిలేపః, విషే వా విషం| అన్నం యథా– మద్యపానోత్థే మదాత్యయే మదకారకం మద్యం| విహారో యథా– వ్యాయామజనితసమ్మూఢవాతే జలప్రతరణరూపో వ్యాయామ ఇతి| నను ఛర్ద్యాం బహుశ్లేష్మజాయాం వమనయోగ్యాయాం యది వమనం న క్రియతే తదా చిరానువర్తీ రోగోऽనుచ్ఛేద్యో వా స్యాత్, తతశ్చ వమనం ప్రయుక్తం దోషప్రత్యనీకమేవ భవతి; యదుక్తం సుశ్రుతే– “ఛర్దిషు బహుదోషాసు వమనం హితముచ్యతే|” (సు. ఉ. తం. అ. 49) ఇతి, తథా ఆమాతిసారే క్షీరస్య విరేకిత్వేనామనిః సరణాద్ధేతుప్రత్యనీకమేవ భవతి| ఏవమగ్నిప్లుష్టేऽప్యుష్ణక్రియయా రక్తస్య విలయనేన స్థానాంతరగమనాత్ హేతుప్రత్యనీకమేవ; అన్యథా దాహప్రకుపితం రక్తం తత్రస్థం పాకమారభేత్; యదుక్తం సుశ్రుతే– “అగ్నినా కోపితం రక్తం భృశం జంతోః ప్రకుప్యతి| తతస్తేనైవ వేగేన పిత్తమస్యాప్యుదీర్యతే||” ఇతి (సు. సూ. అ. 12); శీతక్రియా చ తత్ర నిషిద్ధా, రక్తస్య స్త్యానత్వహేతుత్వాత్; యదాహ సుశ్రుతః– “ప్రకృత్యా హ్యుదకం శీతం స్కందయత్యతిశోణితం| తస్మాత్ సుఖయతి హ్యుష్ణం నతు శీతం కథంచన||” ఇతి (సు. సూ. అ. 12)| స్కందయతి స్త్యానీకరోతి; తథా జంగమవిషే ఊర్ధ్వగస్వరూపే మౌలవిషమధోగస్వరూపం హేతువిపరీతమేవ| యదుక్తం చరకే– “విషం విషఘ్నముక్తం యత్ ప్రభావస్తత్ర కారణం| ఊర్ధ్వానులోమికం యచ్చ తత్ ప్రభావప్రభావితం||” ఇతి (చ. సూ. అ. 26)| అస్యాయమర్థః– విషత్వావిశేషేऽపి కుతో గతిభేద ఇత్యత ఉక్తం– తత్ ప్రభావప్రభావితమితి; తథా మద్యకృతే మదాత్యయే యన్మద్యం తదపి మాతులుంగచుక్రాదియుతం సుశ్రుతాదిభిర్విహితం కేవలాచ్చ ద్రవ్యాంతరసంయుక్తమన్యదేవ, అథవా వాతమదాత్యయే రూక్షమాధ్వీకాదినా జనితే స్నిగ్ధపైష్టికాదిమద్యం ప్రయుజ్యమానం హేతువిపరీతమేవ; యచ్చోక్తం సుశ్రుతే– “యథా నరేంద్రోపహతస్య కస్యచిద్భవేత్ ప్రసాదస్తత ఏవ నాన్యతః| ధ్రువం తథా మద్యహతస్య దేహినో భవేత్ ప్రసాదస్తత ఏవ నాన్యతః||” ఇతి (సు. ఉ. తం. అ. 47), తన్మద్యజాతీయాభిప్రాయేణైవ; యచ్చోరుస్తంభే జలప్రతరణం, తత్రాపి జలస్య శైత్యేన బహిరగచ్ఛన్ దేహోష్మా కుంభకారపవనన్యాయేనాంతఃపిండితౌ మేదఃశ్లేష్మాణౌ విలాయయతి, వ్యాయామశ్చ తౌ శోషయతి, తతస్తు నిరావరణో వాయుః స్వమార్గప్రతిపన్నో భవతీతి హేతుప్రత్యనీకతైవ; అనేన న్యాయేన సర్వమేవ తదర్థకారి యథాసంభవం హేతుప్రత్యనీకాదావేవాంతర్భవతీతి| ఉచ్యతే– యద్యప్యేవం తథాऽప్యవాంతరవైధర్మ్యప్రతిపాదనార్థమాచార్యైః పృథగ్దర్శితం | తథా చరకేऽప్యుక్తం– “ఉపశయః పునర్హేతువ్యాధివిపరీతానాం విపరీతార్థకారిణాం చౌషధాహారవిహారాణాముపయోగః సుఖానుబంధః|” ఇతి (చ. ని. అ. 1)| వైధర్మ్యం చ హేతుసమానధర్మకత్వేऽపి రోగప్రశమకత్వమితి| విపరీతోऽనుపశయ ఇతి ఔషధాదీనాం దుఃఖకర ఉపయోగోऽనుపశయ ఇత్యర్థః| తత్పర్యాయమాహ– వ్యాధ్యసాత్మ్య ఇతి| వ్యాధిగ్రహణేన దోషోऽపి బోధ్యః| నను, అనుపశయః కిం వ్యాధివిశేషం బోధయతి నో వా? నేతి చేత్, నిదానే తదుపన్యాసో వ్యర్థః; ప్రతిపాదయతీతి చేత్, ‘విజ్ఞానం రోగాణాం పంచధా స్మృతం’ ఇతి వ్యాహన్యతే, తస్య షష్ఠత్వాపత్తేః| నైవం, ప్రతిపాదయత్యేవ; యదాహ చరకః– “గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయాభ్యాం పరీక్షేత|” ఇతి (చ. వి. అ. 4)| కింతు నిదానే తస్యాంతర్భావః, దోషస్య రోగస్య వా వర్ధకత్వాత్ ( ఇత్యనుపశయస్య నిదానేऽంతర్భావాన్న షష్ఠత్వాపత్తిః, వక్ష్యతి చ– ‘నిదానోక్తానుపశయః’ ఇతి|)| ఇత్యుపశయలక్షణం||8-9||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

అథోపశయలక్షణమాహ– హేతువ్యాధివిపర్యస్తేత్యాది| యుగ్మం| ఉపయుజ్యత ఇత్యుపయోగః| సుఖమావహతి సమ్యగనుబంధేన సుఖముత్పాదయతీతి సుఖావహః| ఏతేన దాహతృష్ణాన్వితస్య నవజ్వరిణః శీతజలపానం వ్యాధికరం తదాత్వసుఖకరమపి నోపశయ ఇతి తాత్పర్యార్థః| ఈదృశో య ఉపయోగః సుఖావహస్తముపశయం విద్యాత్ జానీయాత్| కేషాముపయోగః? ఔషధాన్నవిహారాణాం|– ఔషధం హరీతక్యాది, అన్నం రక్తశాల్యాది, విహారో– వాగ్దేహమనోనిర్వర్తితశ్చేష్టావిశేషో వ్యాయామజాగరణాధ్యయనాదిరూపః; ఔషధం చ అన్నం చ విహారశ్చ ఔషధాన్నవిహారాస్తేషాం| కింభూతానాం? హేతువ్యాధివిపర్యస్తవిపర్యస్తార్థకారిణాం|– హేతుశ్చ వ్యాధిశ్చ హేతువ్యాధీ, తయోర్వ్యస్తసమస్తయోర్విపర్యస్తా నిదానరోగయోర్విపరీతాః; తథా విపర్యస్తానామర్థో విపర్యస్తార్థః, తయోర్వ్యస్తసమస్తయోరేవ విపరీతమర్థం కుర్వంతీతి విపర్యస్తార్థకారిణః; హేతువ్యాధివిపర్యస్తాశ్చ విపర్యస్తార్థకారిణశ్చ హేతువ్యాధివిపర్యస్తవిపర్యస్తార్థకారిణస్తేషాం| తేషాం విపర్యస్తానామర్థం కుర్వంతీతి ప్రకృతత్వాత్ హేతువ్యాధివిపర్యస్తానాం| తదాऽయమర్థః– నిదానరోగయోర్వ్యస్తసమస్తయోర్విపరీతా అపి కారణరూపా ఇవ భాసమానా వ్యాధిరూపా ఇవ భాసమానా హేతువ్యాధివిపరీతానామర్థం వ్యాధ్యుపశమలక్షణం కుర్వంతీతి| యథా హేతువిపరీతైరౌషధాన్నవిహారైర్వ్యాధ్యుపశమః క్రియతే ప్రతిపక్షత్వాత్; ఏవం విపర్యస్తార్థకారిభిరపీత్యర్థః| తథా చ హేతువిపరీతానాం, వ్యాధివిపరీతానాం, హేతువ్యాధివిపరీతానాం, హేతువిపరీతార్థకారిణాం, వ్యాధివిపరీతార్థకారిణాం, హేతువ్యాధివిపరీతార్థకారిణాం, ఔషధాన్నవిహారాణాం యః సుఖావహ ఉపయోగః స ఉపశయ ఇతి సంపిండార్థః| అథ క్రమేణోదాహరణాని| హేతువిపరీతమౌషధం యథా– శీతహేతుకే కఫజ్వరే శుంఠ్యాద్యుష్ణం భేషజం; యదుక్తం, “శీతేనోష్ణకృతాన్ రోగాంఛమయంతి భిషగ్విదః| యే తు శీతకృతా రోగాస్తేషాముష్ణం హి భేషజం||” ఇతి| హేతువిపరీతమన్నం యథా– శ్రమానిలజ్వరే రసౌదనం| హేతువిపరీతో విహారో యథా– దివాస్వప్నోత్థే కఫే రాత్రౌ జాగరణం| అథ వ్యాధివిపరీతమౌషధం యథా– అతీసారే స్తంభనం పాఠాది| వ్యాధివిపరీతమన్నం యథా– అతీసారే స్తంభనం మసూరాది| వ్యాధివిపరీతో విహారో యథా– ఉదావర్తే ప్రవాహణం; సశబ్దం హృత్కంఠబలేన వాయోరధోऽధో నయనం ప్రవాహణం| ‘మంత్రౌషధధారణబల్యుపహారాదినియమప్రాయశ్చిత్తాచరణహోమదేవగురుశుశ్రూషాదయో వ్యాధివిపరీతా విహారాః’ ఇతి వ్యోమచంద్రః| అథ హేతువ్యాధివిపరీతమౌషధం యథా– వాతశోథే దశమూలం వాతహరం శోథహరం చ| హేతువ్యాధివిపరీతమన్నం యథా– వాతకఫగ్రహణ్యాం తక్రం వాతకఫహరం గ్రహణీహరం చ| హేతువ్యాధివిపరీతో విహారో యథా– స్నిగ్ధాయాం దివాస్వప్నజాయాం తంద్రాయాం తంద్రావిపరీతం స్నిగ్ధతాహరం చ రాత్రౌ జాగరణమితి| అథ హేతువిపరీతార్థకార్యౌషధం యథా– పిత్తప్రధానే పచ్యమానే వ్రణశోథే పిత్తకర ఉష్ణ ఉపనాహః| హేతువిపరీతార్థకార్యన్నం యథా– పిత్తశోథేऽన్నం విదాహి| హేతువిపరీతార్థకారీ విహారో యథా– వాతోన్మాదే త్రాసనమితి| అథ వ్యాధివిపరీతార్థకార్యౌషధం యథా– కఫే వమనకారకం మదనఫలాది| వ్యాధివిపరీతార్థకార్యన్నం యథా– అతీసారే విరేకకృత్క్షీరం| వ్యాధివిపరీతార్థకారీ విహారో యథా– ఛర్ద్యామంగుష్ఠోత్పలనాలాదినా వమనం| వమనవిరేకాభ్యాం ఛర్ద్యతీసారయోర్వృద్ధిరేవ కర్తుం యుక్తా, ఇహ తు శమనకరణాద్ విపరీతార్థకారిత్వం| అథ హేతువ్యాధివిపరీతార్థకార్యౌషధం యథా– అగ్నిప్లుష్టే ఉష్ణోऽగుర్వాదిలేపః, విషే వా విషం| హేతువ్యాధివిపరీతార్థకార్యన్నం యథా– మద్యాపానోత్థే మదాత్యయే మదకరం మద్యం| హేతువ్యాధివిపరీతార్థకారీ విహారో యథా– వ్యాయామజనితే సమ్మూఢవాతే జలప్రతరణరూపో వ్యాయామ ఇతి| ఏవమపరేऽపి బోద్ధవ్యాః| ఔషధాన్నవిహారాణామిత్యుపలక్షణం, తేన దేశకాలావపి బోద్ధవ్యౌ| హిశబ్దః పాదపూరణే| స ఉపశయో వ్యాధేరామయస్య సాత్మ్యమితి స్మృతః| ఏవంవిధగుణవిపరీతో య ఆహారో విహారశ్చ ప్రాయేణ నిదానవిపరీతః స వ్యాధిసాత్మ్యః| ఉక్తం చ చరకే– “దేశానామామయానాం చ విపరీతగుణం గుణైః| సాత్మ్యమిచ్ఛంతి సాత్మ్యజ్ఞాశ్చేష్టితం చాద్యమేవ చ||” ఇతి ఉపశయకథనప్రస్తావాదనుపశయోऽపి వాచ్య ఇత్యాహ– విపరీత ఇత్యాది| అతో యథానిర్దిష్టలక్షణాదుపశయాఖ్యాద్యో విపరీతలక్షణః ఔషధాన్నవిహారాణాముపయోగోऽసుఖావహః సోऽనుపశయ ఇత్యుచ్యతే, స ఏవ వ్యాధేరసాత్మ్యమితిసంజ్ఞితః ఆభిముఖ్యేన సంకేతిత ఇతి||8-9||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

సంప్రాప్తిమాహ– యథేత్యాది| నానావిధా హి దోషాణాం దుష్టిః ప్రాకృతీ వైకృతీ వా, అనుబంధ్యరూపా అనుబంధరూపా వా, ఏకశో ద్విశో వా సమస్తా వా, రౌక్ష్యాదిభిః సర్వైర్భావైరల్పైర్వా, ఏవమాదిదుష్టిదుష్టేన దోషేణ యా ఆమయస్య రోగస్య నిర్వృత్తిరుత్పత్తిః సా సంప్రాప్తిరుచ్యతే| యథా చానువిసర్పతేతి అనేకధా దోషాణాం విసర్పణం గతిరూర్ధ్వాధస్తిర్యగాదిభేదేన, తథా విసర్పతా సంసర్పతా| సంప్రాప్తిపర్యాయావాహ శాస్త్రే వ్యవహారార్థం లక్షణార్థం చ– జాతిరాగతిరితి| జాత్యాదిభిః శబ్దైర్యాऽభిధీయతే సా సంప్రాప్తిరితి| “ జాతిరాగతిరిత్యర్థః జన్మాऽపి జ్ఞానకారణం, అజాతస్య జ్ఞానాభావాత్” ఇత్యాహ భట్టారహరిచంద్రః| ఏతేనైతదుక్తం భవతి– నహి నిదానాదివద్బోధకత్వేన జ్ఞానకారణత్వం, కింతు బోధవిషయత్వేన| తన్న ఇత్యన్యే, ఆలోకచక్షురాదేరివ ఏవంవిధసంప్రాప్తేశ్చికిత్సాయామనుపయోగాత్| న చాస్తి నియమః జాతమేవ విజ్ఞాయతే ఇతి, అజాతస్య వ్యాధేర్నిదానపూర్వరూపాభ్యాం వృష్ట్యాదేరివ మేఘాదినా జ్ఞాయమానత్వాత్| అథ జాతమితి జన్మావచ్ఛిన్నముచ్యతే, వృష్ట్యాదికం చ భవిష్యజ్జన్మావచ్ఛిన్నమేవ, యస్య తు కాలత్రయేऽపి జన్మ నాస్తి తన్న జ్ఞాయత ఏవ; తథాऽపి న వ్యాధిజన్మ సంప్రాప్తిః; జన్మవదాలోకచక్షురాదేరపి వాచ్యత్వాపత్తేః, తైరపి వినా జ్ఞానాభావాత్| తస్మాత్ ‘దోషేతికర్తవ్యతోపలక్షితం వ్యాధిజన్మేహ సంప్రాప్తిః నతు కేవలం జన్మ’ ఇతి భట్టారహరిచంద్రాభిప్రాయః| వాగ్భటేనాపి ‘యథాదుష్టేన’ (వా. ని. అ. 1) ఇత్యాది వదతా విశిష్టమేవ వ్యాధిజన్మ సంప్రాప్తిరుక్తా; తథా సతి క్రియావిశేషోऽపి లభ్యతే; యథా– జ్వరే ఆమాశయదూషణాగ్నిహననాదిబోధే లంఘనపాచనస్వేదాదికరణమితి| సంప్రాప్తిశ్చైవంవిధా యద్యపి దోషాణామవాంతరవ్యాపారత్వేన దోషగ్రహణేనైవ ప్రాప్యతే, తథాऽపి చికిత్సావిశేషార్థమేవ పృథక్ క్రియతే; యథా– వ్యాధేర్జ్ఞాపకత్వావిశేషేऽపి పూర్వరూపమేవ రూపాత్ పృథగితి| తస్మాత్ “దోషేతికర్తవ్యతోపలక్షితం వ్యాధిజన్మ సంప్రాప్తిః”, ఇత్యేవ లక్షణం||10||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

అథ సంప్రాప్తిలక్షణమాహ– యథేత్యాది| యేన ప్రకారేణ దుష్టః కుపితో వాతాద్యన్యతమో దోషో యథాదుష్టస్తేన యథాదుష్టేన దోషేణ యథా చానువిసర్పతా దేహమనుధావతా సన్నివేశవిశేషేణ గచ్ఛతా ప్రత్యామయం యా నిర్వృత్తిరుత్పత్తిర్నిర్దిష్టా సా సంప్రాప్తిః| సా చ జాతిరాగతిశ్చ కథ్యతే పర్యాయశబ్దత్వేన| వ్యాధిజన్మ సంప్రాప్తిరిత్యేకే| యథా– జ్వరస్య మలమూత్రేత్యాదిలక్షణలక్షితా| తత్ర మలానామామాశయప్రవేశనేన, తథా చామానుగమనేన, తథా స్రోతోనిరోధేన, తథా చ పక్తిస్థానాజ్జ్వలననిరసనేన, తథా చ తేనైవ జాఠరేణ వహ్నినా తథాऽభిసరణేన సకలదేహతాపేన సకలం గాత్రముష్ణం కుర్వతా, ఏవంవిధయా సంప్రాప్త్యా జ్వరోऽయమితి నిశ్చీయతే| ఏవమతీసారాదిష్వప్యేవంవిధైవ చింత్యా సంప్రాప్తిః||10||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

తస్యా ఔపాధికభేదమాహ– సంఖ్యేత్యాదినా, సా భిద్యత ఇత్యంతేన| అత్ర చ ప్రాధాన్యోపాదానాదప్రాధాన్యం చ తత్ప్రతియోగితయా బోద్ధవ్యం| అత ఏవ చ వివరణే స్వాతంత్ర్యపారతంత్ర్యాభ్యామితి వక్ష్యతి| ఏవం బలేऽపి వ్యాఖ్యేయం| సంఖ్యాదికమేవ వివృణోతి– యథేత్యాది| అష్టౌ జ్వరా ఇతి సంఖ్యావివరణం| అష్టత్వం చ వాతాదికారణభేదాత్; ఏకజాస్త్రయో, ద్వంద్వజాస్త్రయః, సన్నిపాతజ ఏక, ఆగంతుజశ్చైక ఇతి| యద్యపి వృద్ధైర్దోషైః సన్నిపాతాస్త్రయోదశ, యదుక్తం చరకే– “ద్వ్యుల్బణైకోల్బణైః షట్ స్యుర్హీనమధ్యాధికైశ్చ షట్| సమైశ్చైకో వికారాస్తే సన్నిపాతాస్త్రయోదశ||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి; తథాऽప్యత్ర త్రిదోషజత్వసామాన్యాత్ సాన్నిపాతిక ఏకత్వేన గణితః| ఏవం కామశోకభయాద్యనేకకారణజోऽప్యాగంతుజ ఆగంతుజత్వసామాన్యాదేకత్వేన నిర్దిష్ట ఇత్యష్టౌ జ్వరా ఇతి| వికల్పం వివృణోతి– దోషాణామిత్యాది| దోషాణాం సమవేతానాం పరస్పరసంబద్ధానాం; తేన ద్వంద్వసన్నిపాతయోర్గ్రహణం| అంశాంశకల్పనేతి అంశా వాతాదిగతరౌక్ష్యాదయః, తైరేకద్విత్ర్యాదిభిః సమస్తైర్వా వాతాదికోపావధారణం వికల్పనా| యదుక్తం సుశ్రుతే– “సర్వైర్భావైస్త్రిభిర్వాऽపి ద్వాభ్యామేకేన వా పునః| సంసర్గే కుపితః క్రుద్ధం దోషం దోషోऽనుధావతి||” ఇతి (సు. సూ. అ. 21)| ఏవంవిధశ్చ దోషకోపో నిదానవైచిత్ర్యాద్భవతి| తద్యథా– వాతస్య రౌక్ష్యశైత్యలాఘవవైశద్యాదిగుణస్య ఏవంగుణః కషాయరసః కలాయశ్చ సర్వైర్భావైర్వర్ధకః, రౌక్ష్యశైత్యలాఘవైస్తండులీయకః, రౌక్ష్యశైత్యాభ్యాం కాండేక్షుః, రౌక్ష్యేణ సీధుః; తథా పిత్తస్య సర్వైర్భావైర్వర్ధకః కటుకో రసో మద్యం చ, హింగు కటూష్ణతీక్ష్ణత్వైః, దీప్యకస్తైక్ష్ణ్యౌష్ణ్యాభ్యాం, ఔష్ణ్యేన తిలాః; తథా శ్లేష్మణః సర్వైర్భావైర్వర్ధకో మధురో రసో మాహిషం చ పయః, స్నేహగౌరవమాధుర్యై రాజాదనఫలం, కశేరుః శైత్యగౌరవాభ్యాం, శైత్యేన క్షీరిణాం ఫలానీతి| అపరగుణోదాహరణప్రకారా జేజ్జటగదాధరవాప్యచంద్రవ్యాఖ్యావిశేషాశ్చ విస్తరత్వాపత్తేరత్ర న లిఖితాః| ప్రాధాన్యం వివృణోతి– స్వాతంత్ర్యపారతంత్ర్యాభ్యామితి| అనుబంధ్యానుబంధభావేనేత్యర్థః| అత్రాపి ‘దోషాణాం సమవేతానాం’ ఇత్యనువర్తనీయం| ‘అప్రాధాన్యం చ’ ఇతి శేషః, గమ్యమానత్వాన్నోపదర్శితం| తేన స్వాతంత్ర్యాత్ ప్రాధాన్యం, పారతంత్ర్యాదప్రాధాన్యమితి సిధ్యతి| బలం వివృణోతి– హేత్వాదీత్యాది| హేతుపూర్వరూపరూపాణాం సాకల్యాద్వ్యాధేర్బలవత్త్వం, తేషామవయవేనైకదేశేనాబలవత్త్వం| కాలం వివృణోతి– నక్తమిత్యాది| నక్తం రాత్రిః, దినమహః, ఋతవో వసంతాదయః, భుక్తమాహారః, ఏషామంశైరేకదేశైః; వ్యాధికాలో వ్యాధివృద్ధిహానిహేతుకాలః| అత్ర, ఋతోరంశాః కతిపయాన్యహోరాత్రాణి, యదాహ వాగ్భటః– “ఋత్వోరంత్యాదిసప్తాహావృతుసంధిరితి స్మృతః|” ఇతి (వా. సూ. అ. 3); అథ వా సంవత్సరరూపస్య కాలస్య ఋతురూపోంऽశ ఋత్వంశ ఇత్యేవమపి యోజ్యం; నత్వేకస్య ఋతోర్దినాదివదాదిమధ్యాంతా ఋత్వంశాః, ఋతోః సముదితస్య తత్ర కారణత్వేనోక్తత్వాత్| యథామలం యథాదోషం; తద్యథా– రాత్రేరాదౌ శ్లేష్మా, మధ్యే పిత్తం, శేషే వాయుః; ఏవం దినస్య; వసంతే కఫస్య, శరది పిత్తస్య, వర్షాసు వాయోః కోపః; ఏవం భుక్తాదౌ భుక్తమాత్రే కఫస్య, మధ్యే పచ్యమానావస్థాయాం పిత్తస్య, అంతే సమ్యక్పరిణతే భుక్తే వాయోః ప్రకోప ఇతి| తదుక్తం వాగ్భటేనైవ– “తే వ్యాపినోऽపి హృన్నాభ్యోరధోమధ్యోర్ధ్వసంశ్రయాః| వయోऽహోరాత్రిభుక్తానాం తేऽంతమధ్యాదిగాః క్రమాత్||” ఇతి (వా. సూ. అ. 1)| అత్ర తే ఇతి క్రమేణ వాతపిత్తశ్లేష్మాణః| నను, సంప్రాప్తిభేదే చరకేణ సంఖ్యాదివద్విధిరప్యుక్తః; యథా– “ద్వివిధా వ్యాధయో నిజాగంతుభేదేన” (చ. ని. అ. 1), “త్రివిధం రక్తపిత్తం” (చ. సూ. అ. 11) ఇత్యాది; తత్ కుతోऽత్ర విధిర్నోక్తః? ఉచ్యతే, సంఖ్యాగ్రహణేన విధేరవరోధః, తస్యావ్యభిచరితసంఖ్యాయోగిత్వాత్| విధిసంఖ్యయోశ్చాయం భేదః– విధిర్హి ప్రకారః, స చాభిన్నజాతీయానామేవ కస్యచిద్ధర్మాంతరస్యాన్వయాద్భవతి, యథా– రక్తపిత్తత్వావిశేషేऽపి ఊర్ధ్వగాదిప్రకారో భవతి; సంఖ్యా తు భిన్నత్వమాత్రేऽపి; యథా– చత్వారో ఘటాః, అష్టౌ జ్వరా ఇతి| అత్రైవ విధిర్హి ప్రకారః, స చ భిన్నేషు న యుక్తః, అతః సంఖ్యాదిభిన్నేషు వ్యాధిషు కారణధర్మానుగతః ప్రకారో యుజ్యతే| తథా చ న్యాయవిదో బ్రువతే– “సమానేన ధర్మేణ పరిగ్రహో భేదానాం యత్ర క్రియతే స విధిః, సంఖ్యా తు భేదమాత్రం|” ఇతి; వైయాకరణా అపి వ్యాచక్షతే– “అన్వయవాన్ ప్రకారో, నిరన్వయో భేదః” ఇతి వాప్యచంద్రో లిఖితవాన్| నను యథాంऽశాంశవికల్పనాదినా జ్వరో జ్ఞాయతే న తథా సంఖ్యయా| ఉచ్యతే– సంఖ్యాభేదేన వ్యాధేర్దోషభేదో జ్ఞాయతే, యతో జ్వరాదికం స్వరూపతో జ్ఞాత్వా చికిత్సార్థం విశేషో జిజ్ఞాస్యః, కతమోऽయం జ్వరః? ఇతి; తస్మిన్ జ్ఞాతే విశేషో భవతీతి పరంపరయా కారణత్వం సంఖ్యాయాః| అత్ర యదుత్పన్న ఏవాసౌ దోషభేదాద్భిన్నో జా(జ్ఞా)తస్తతో యుక్తమస్య పర్యేషణం కతమోऽయమితి| కుతః? చికిత్సావిశేషార్థం| ఇతి సంప్రాప్తిలక్షణం||11-13||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

అథ సంప్రాప్తేర్భేదానాహ– సంఖ్యేత్యాది| సా చ సంప్రాప్తిః సంఖ్యాదివిశేషేణ భిద్యతే| సంఖ్యా చ వికల్పశ్చ ప్రాధాన్యం చ బలం చ కాలశ్చ త ఏవం, తేషాం విశేషః సంఖ్యావికల్పప్రాధాన్యబలకాలవిశేషస్తస్మాత్సంప్రాప్తిర్బహుధా సంపద్యతే| తత్ర సంఖ్యావిశేషో యథా– ఇహైవాస్మిన్ గ్రంథే వక్ష్యతే– అష్టౌ జ్వరా ఇతి; ఏవమపి పంచ కాసా ఇతి పంచ గుల్మా ఇత్యాది, ఏవమాదయః సంఖ్యావిశేషాః సంప్రాప్తిభేదాః| సంఖ్యానంతరం వికల్పం వివృణోతి– దోషాణామిత్యాది| దోషాణాం వాతాదీనాం, సమవేతానామేకస్మిన్ వ్యాధౌ సంఘట్టితానాం, యా అంశాంశవిభాగేన కార్యానుమేయేనానుమానేన యథా– పర్వతోऽయం వహ్నిమాన్ ధూమవత్త్వాదితివన్నిరూపణం స వికల్పః| అంశశ్చ అంశశ్చ అంశాంశౌ, తాభ్యాం కల్పనా అనేకవిధో విశేషో వాతాదిగతరౌక్ష్యాదికః, యథా– కిమయం వాతః సర్వైర్గుణైః కుపితః కిం త్రిభిః కిం ద్వాభ్యాం కిం వైకేన; కిమిదం పిత్తం సర్వైర్గుణైః కుపితం, కిం త్రిభిః, కిం ద్వాభ్యాం, కిమేకేన| కిమయం శ్లేష్మా సర్వైర్భావైః కుపితః, కిం త్రిభిః, కిం ద్వాభ్యాం, కిమేకేనేత్యాదికా కల్పనా| తద్యథా– వాయో రౌక్ష్యశైత్యలాఘవవైశద్యాదిగుణస్యైవంగుణః కషాయో రసః కలాయశ్చ సర్వైరంశైర్వర్ధకః, రౌక్ష్యశైత్యలాఘవైస్త్రిభిస్తండులీయకః, రౌక్ష్యశైత్యాభ్యాం కాండేక్షుః రౌక్ష్యేణైకేన గుణేన సీధుః; తథా సర్వైరంశైః కట్వమ్లతీక్ష్ణోష్ణగుణస్య పిత్తస్య కటుకో రసో మద్యం చ, కటూష్ణతీక్ష్ణైర్హింగు, దీప్యకం తీక్ష్ణోష్ణాభ్యాం, ఉష్ణేనైకేన తిలాః; ఏవం సర్వైరంశైః స్నేహగౌరవమాధుర్యశైత్యగుణస్య శ్లేష్మణో మధురో రసో మాహిషం పయశ్చ, స్నేహగౌరవమాధుర్యై రాజాదనఫలం, కసేరుకాః శైత్యగౌరవాభ్యాం, శైత్యేనైకేన మృణాలం శ్లేష్మవర్ధకం| ఏవమపరేऽపి జ్ఞేయాః| దోషాణామితి బహుత్వం పృథగ్గ్రహణార్థం| సమవేతానామితి ద్వంద్వసన్నిపాతయోర్గ్రహణం| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “సర్వైరంశైస్త్రిభిర్వాऽపి ద్వాభ్యామేకేన వా పునః| సంసర్గే కుపితః క్రుద్ధం దోషం దోషోऽనుధావతి||” ఇతి| అథ ప్రాధాన్యం వివృణోతి– స్వాతంత్ర్యేత్యాది| స్వాతంత్ర్యం చ పారతంత్ర్యం చ, తాభ్యాం ప్రాధాన్యం వ్యాధేరాదిశేత్| అప్రాధాన్యం చేతి శేషః| తత్ర స్వతంత్రస్య వ్యాధేః స్వనిర్దిష్టోపక్రమసాధ్యత్వాత్ప్రాధాన్యం, యథా జ్వరస్య| అథ బలాబలం వివృణోతి-కృత్స్నస్య భావః కార్త్స్న్యం, కార్త్స్న్యం చ అవయవాశ్చ కార్త్స్న్యావయవాః, తైః| బలం చ అబలం చ బలాబలే వ్యాధిసంబంధినీ, తయోర్విశేషణం విశిష్టతా బలాబలవిశేషణం| తద్యథాసంఖ్యేన కార్త్స్న్యావయవైరాదిశేత్| ఆదిశబ్దేన ప్రాగ్రూపాదయో గృహ్యంతే| తేషాం సాకల్యాద్ వ్యాధేర్బలత్వం, తేషామేవావయవైకదేశేనాబలత్వం| తత్ర ప్రతిరోగం యన్నిదానముద్దిష్టం తత్కిం కార్త్స్న్యేనాస్య వ్యాధేరుత్పాదకముతైకదేశేన? ఏవం ప్రాగ్రూపమపి కిం తత్ సమస్తవ్యాధేర్లక్ష్యతే ఉతావయవైరేకేన చ?, ఉపశయోऽప్యస్య వ్యాధేస్తర్పణాతర్పణరూపః, స కిం కార్త్స్న్యేన సుఖానుబంధం కరోతి ఉతావయవేన?; తత్ర కార్త్స్న్యేన యథా– రక్తశాల్యాదిమాంసఘృతక్షీరదధివసామజ్జాతైలాదినా, అవయవేన యథా– రక్తశాలినా మాంసాద్యన్యతమైకేన వా; ఏవమన్యదపి చింత్యం కాలం వివృణోతి– నక్తమిత్యాది| నక్తం రాత్రిః, దినమహః, ఋతవో వసంతాదయః, భుక్తమాహారః, ఏషామంశైరాదిమధ్యాంతలక్షణైరేకదేశైర్వా; యథామలం యథాదోషం; వ్యాధికాలః వ్యాధివృద్ధిహానిహేతుకాలః| యథా– రాత్రిముఖే శ్లేష్మా, మధ్యే పిత్తం, శేషే వాయుః; ఏవం దినస్యాపి పూర్వాహ్నే శ్లేష్మా, మధ్యాహ్నే పిత్తం, అపరాహ్నే వాయుః; ఏవం ఋతుషు వసంతే శ్లేష్మా, గ్రీష్మే పిత్తం, వర్షాసు వాయుః కుప్యతి; ఏవం భుక్తమాత్రే కఫస్య, మధ్యే పచ్యమానావస్థాయాం పిత్తస్య, సమ్యక్పరిణతౌ వాయోః కోపః| అత్ర సంవత్సరరూపస్య కాలస్య ఋతురూపా అంశా ఋత్వంశా ఇతి యోజ్యం, న త్వేకస్య ఋతోర్దినాదివత్| కేచన ఋత్వంశాః కతిపయాహోరాత్రాణి కథయంతి| యదుక్తం వాగ్భటే– “ ఋత్వోరంత్యాదిసప్తాహావృతుసంధిరితి స్మృతః|” ఇతి||11-13||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఉక్తం నిదానపంచకముపసంహరతి– ఇతీత్యాది| ఇతిశబ్దః సమాప్తౌ| నిదానశబ్దోऽత్ర సామాన్యవచనః, అర్థోऽభిధేయః| తన్నిదానం సంక్షేపేణ స్వరూపలక్షణమాత్రేణోక్తం, అధునా వ్యాసేన విస్తరేణోపదేక్ష్యతే కథయిష్యతే; సకలేన గ్రంథేన ప్రతిరోగం నిదానపూర్వరూపాదయ ఏవ తత్తద్విశేషైర్వక్తవ్యా ఇత్యర్థః|14|–

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఉక్తనిదానపంచకముపసంహరతి– ఇతీత్యాది| ఇతిశబ్దః ప్రకారే, అనేన సంక్షేపాఖ్యేన ప్రకారేణ, యథానిర్దిష్టో నిదానార్థో నిదానాభిధేయః, సమాసతః సంక్షేపతః కథితః| నిదానశబ్దోऽత్ర సామాన్యః ప్రాగ్రూపాదిషు| య ఏవ నిదానార్థః సమాసేన ప్రోక్తస్తమేవ వ్యాసేన విస్తరేణ ఉపదేక్ష్యతే కథయిష్యతే| తేన సకలేన గ్రంథేన ప్రతిరోగం నిదానపూర్వరూపాదయ ఏవ తత్తద్విశేషైర్వక్తవ్యా ఇత్యర్థః|14|–

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ద్వివిధం హి రోగస్య కారణం విప్రకృష్టం సన్నికృష్టం చ; తత్ర విప్రకృష్టం విరుద్ధాహారాది, సన్నికృష్టం వాతాది, తస్య వాతాదేః సర్వరోగేష్వవ్యభిచరితకారణత్వమాహ– సర్వేషామిత్యాది| యదాహ సుశ్రుతః– “నాస్తి రోగో వినా దోషైర్యస్మాత్తస్మాద్విచక్షణః అనుక్తమపి దోషాణాం లింగైర్వ్యాధిముపాచరేత్|” (సు. సూ. అ. 35/19) ఇతి (సు. సూ. అ. 35)| ఆగంతువ్యాధిషు యద్యప్యుత్పత్తౌ దోషకోపో నాస్తి, తథాऽప్యుత్పత్త్యనంతరమవశ్యంభావీ; ఉత్పన్నద్రవ్యే గుణయోగవత్| యదుక్తం చరకే– “ఆగంతుర్హి వ్యథాపూర్వసముత్పన్నో జఘన్యం వాతపిత్తశ్లేష్మణాం వైషమ్యమాపాదయతి|” ఇతి (చ. సూ. అ. 20)| నిదానం కారణం| మలా దోషాః, మలినీకరణాత్| నను, వాతాదీనాం కిమిదం దోషత్వం?; అత్రాహురేకే– స్వాతంత్ర్యేణ దూషకత్వం దోషత్వం ఇతి; రసాదిదూష్యవ్యవచ్ఛేదార్థం ‘స్వాతంత్ర్యేణ’ ఇతి పదం, తే హి వాతాదిదుష్టాః సంతో దూష్యాంతరదూషకాః| అత్రాహురన్యే– కిమిదం స్వాతంత్ర్యం? కిం దోషాంతరనిరపేక్షత్వం? హేత్వంతరనిరపేక్షత్వం వా? ఆద్యే వాతస్యైవ దోషత్వం స్యాత్, నతు వాతసాపేక్షయోః కఫపిత్తయోః; యదుక్తం– “పిత్తం పంగు కఫః పంగుః పంగవో మలధాతవః| వాయునా యత్ర నీయంతే తత్ర గచ్ఛంతి మేఘవత్||” ఇతి; ద్వితీయే వాతస్యాపి న దోషత్వం, కఫపిత్తయోరివ నిదానసాపేక్షస్యైవ తస్య దూషకత్వాత్; తస్మాత్ “ప్రకృత్యారంభకత్వే సతి దుష్టికర్తృత్వం దోషత్వం” ఇతి లక్షణం| రసరక్తాదినివృత్త్యర్థం ‘ప్రకృత్యారంభకత్వం’ ఇతి విశేషణం| నహి వాతాదిప్రకృతివచ్ఛాస్త్రే రసరక్తాదిప్రకృతిరుక్తా; వాతాదిప్రకృతిత్వం చ శరీరస్య వాతాదిదూషితశుక్రశోణితారబ్ధత్వం | యదాహ చరకః– “దోషానుశయితా హ్యేషాం దేహప్రకృతిరుచ్యతే|”; తథా– “వాతలాద్యాః సదాऽऽతురాః|” ఇతి (చ. సూ. అ. 7)| సుశ్రుతేనాపి ప్రకృతిలక్షణే “వాతప్రకృతిః స్ఫుటితకరచరణో జాగరుకోऽనవస్థితచిత్తః” (సు. శా. అ. 4) ఇత్యాద్యుక్తం| ప్రకృతిరోగయోశ్చాయం భేదః– ప్రకృతిరపథ్యసేవయా నాత్యంతం బాధతే, యదుక్తం– “విషజాతో యథా కీటో విషేణ న విపద్యతే| తద్వత్ ప్రకృతిభిర్దేహస్తజ్జాతత్వాన్న బాధ్యతే||” (సు. శా. అ. 4) ఇతి సంక్షేపః| విస్తరస్తు సుశ్రుతశ్లోకవార్తికే ప్రశ్నవిధానాఖ్యే టీకాసు చ ద్రష్టవ్యః| నను, ‘ప్రకృత్యారంభకత్వం దోషత్వం’ ఇత్యేవాస్తు| సత్యం, విపక్షాద్వ్యావృత్తిర్భవత్యేవ, కింతు దోషస్వరూపం నోక్తం స్యాదితి| సుశ్రుతాదిభిర్వాతాదేరివ ప్రకోపకాలప్రకోపణనిర్హరణస్థానవిశేషరోగవిశేషలింగవిశేష-చికిత్సావిశేషాణామభిధానాద్రక్తస్యాపి దోషత్వం పూర్వటీకాకారైరాషాఢధర్మస్వామిదాసాదిభిః స్వీకృతం తదప్యేతేన వ్యవచ్ఛిన్నం, అధునాతనైరస్వీక్రియమాణత్వాత్| నను, దోషాశ్చేత్ కారణం తర్హి తేషాం సర్వదా దేహే సద్భావాత్ సర్వదా రోగోత్పాదకత్వప్రసంగ ఇత్యత ఆహ– కుపితా ఇతి, వికృతిమాపన్నాః| నను, తత్ప్రకోపః స్వభావాత్, కారణాంతరాద్వా? నాద్యః, పూర్వవత్ప్రసంగాత్; అథ కారణాంతరాదితి కిం తదిత్యాహ– వివిధాహితసేవనమితి| వివిధస్య నానావిధస్య, అహితస్య అసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగప్రజ్ఞాపరాధపరిణామలక్షణస్య సేవనమితి||14||-

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

సన్నికృష్టకారణత్వేన వాతాదీనాం సర్వరోగేష్వవ్యభిచరితకారణత్వమాహ– సర్వేషామిత్యాది| కుపితత్వేన హి ధాతూనాం మలినీకరణాద్దోషా ఏవ మలా ఇత్యుచ్యంతే| కుపితా వికృతిమాపన్నా వాతపిత్తకఫాః, సర్వేషామపి రోగాణాం, నిదానం కారణం| తత్ప్రకోపస్యేతి తదిత్యనేన వాతాదయః పరామృశ్యంతే; తస్య తు వాతాదిప్రకోపస్య, నిదానం కారణం, వివిధం నానాప్రకారమహితసేవనమహితానుష్ఠానం, ప్రోక్తం కథితమితి||14||–

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

నను, కిమేతదేవ నిదానం, ఉతాన్యదప్యస్తీత్యతశ్చరకవచనముపన్యస్యతి– నిదానార్థకర ఇత్యాది| అపిశబ్దోऽత్ర భిన్నక్రమే| రోగోऽపి నిదానార్థకరో రోగస్య| అస్యాయమర్థః– నిదానేన యోऽర్థః క్రియతే వ్యాధ్యాఖ్యః, స రోగేణాపీతి| రోగోऽపి రోగకర ఇతి వాచ్యే యన్నిదానార్థకర ఇత్యకరోత్, తేనైవం గమయతి– రోగోऽపి రోగాంతరం కుర్వాణో నిదానాంతరోపబృంహితబల ఏవ కరోతి; ఏవం రోగో రోగస్య నిదానముపజాయతే ఇత్యేవ యోజనా||15||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

నను, కిమేతదేవ నిదానమన్యదప్యస్తీత్యాహ– నిదానార్థకర ఇత్యాది| రోగస్య వ్యాధేః రోగోऽపి నిదానార్థకర ఉపజాయతే| నిదానేన యోऽర్థః క్రియతే వ్యాధ్యాఖ్యః స రోగేణాపీత్యర్థః||15||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

అత్రైవ దృష్టాంతమాహ– తద్యథేత్యాది| తాభ్యామితి రక్తపిత్తాత్ జ్వరాచ్చ| దుఃఖమితి దుఃఖయతీతి దుఃఖం పీడాకరం| అయం చ దుఃఖశబ్దో లింగవిపరిణామేన సర్వేష్వేవ జ్వరాదిషు యోజ్య ఇతి వాప్యచంద్రః| గుల్మశ్చాప్యుపజాయత ఇతి అర్శోభ్య ఏవ| కాసాత్ సంజాయతే క్షయ ఇతి ‘ఓజః ప్రభృతీనాం’ ఇతి శేషః| స చ క్షయో రోగస్య హేతుత్వే ఉపజాయతే| కస్య రోగస్యేత్యాహ– శోషస్యేతి, రాజయక్ష్మణః| అత్ర కేచిత్ హరిచంద్రాదిభిర్వ్యాఖ్యాతం పాఠాంతరం పఠంతి– “క్షయో రోగస్య హేతుత్వే శోషశ్చాప్యుపజాయతే|” ఇతి అస్యార్థః– క్షయో రాజయక్ష్మా, ఉరోగ ఉరఃక్షతః, సమాహారద్వంద్వేనైకవచనం, తస్య హేతుత్వే శోషో ధాతుక్షయ ఉపజాయత ఇతి| నను, చరకే సర్వం నిదానం త్రైవిధ్యేన సంగృహీతం ‘అసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగ’ (చ. సూ. అ. 11) ఇత్యాదినా, తతశ్చ రోగస్యాపి నిదానత్వమాచక్షాణః స్వోక్తం నిదానత్రైవిధ్యసంగ్రహం కథం న విరుణద్ధి?; అత్రైకే సమాధిమభిదధతి– త్రివిధం యన్నిదానముక్తం తత్ సర్వవ్యాధివిషయం, ఇదం తు ప్రతినియతవిషయం, యతో న సర్వే రోగా రోగాజ్జాయంతే, కిం తర్హి కశ్చిదేవ వ్యాధిః కుతశ్చిద్రోగాదితి చతుర్థమేవైతన్నిదానం రోగాఖ్యమితి| అన్యే త్వాహుః– రోగస్య రోగోऽపి నిదానం భవన్ త్రివిధనిదానవ్యతిరేకేణ న భవత్యేవ; యతో యావదయం జ్వరోऽసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాదిభిరుపబృంహితబలో న భవతి న తావద్రక్తపిత్తమారభతే, తస్మాద్ వ్యాధ్యుత్పాదే త్రివిధ ఏవ హేతుః సాక్షాత్ పారంపర్యేణ వేతి||16-18||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

అత్రైవ దృష్టాంతమాహ– తద్యథేత్యాది| కారణభూతాత్ జ్వరసంతాపాత్ రక్తపిత్తముదీర్యతే ఉత్పాద్యతే, కారణభూతాద్రక్తపిత్తాజ్జ్వరః సముపజాయతే, తాభ్యాం రక్తపిత్తజ్వరాభ్యాం శోషశ్చ ఉపజాయతే; ప్లీహాభివృద్ధ్యా జఠరముదరవికారః, తస్మాత్ జఠరాత్ శోథః, అర్శోభ్య ఏవ జఠరం గుల్మశ్చాప్యుపజాయతే, దుఃఖమితి, దుఃఖం పీడాకరం| దుఃఖశబ్దో లింగవిపరిణామేన సర్వేష్వేవ జ్వరాదిషు యోజ్యః, అథ ప్రతిశ్యాయాత్కాసో జాయతే, కాసాత్క్షయః సంజాయతే, ‘ఓజఃప్రభృతీనాం’ ఇతి శేషః; స చ క్షయః రోగస్య హేతుత్వే ఉపజాయతే, కస్య రోగస్యేత్యాహ– శోషస్యేతి||16-18||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

నను, య ఇమే రోగా రోగాంతరస్య నిదానత్వేనోక్తాస్తే కిముత్పన్నమాత్రా ఏవ రోగం జనయంతి ఉతానంతరకాలమిత్యత ఆహ– తే పూర్వమిత్యాది| తే వ్యాధయ ఉపబృంహకహేత్వలాభాత్ ప్రాక్ కేవలాః స్వతంత్రాః సంతో రోగా ఏవ రుజాకర్తృత్వాత్; పశ్చాదుపబృంహకహేతులాభాత్, హేతోర్నిదానస్య యోऽర్థో యత్ప్రయోజనం వ్యాధిజననాఖ్యం తత్ కుర్వంతి| యథా– జ్వరో రక్తపిత్తమితి|19|–

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

తే వ్యాధయః ప్రాక్ కేవలాః స్వతంత్రాః సంతో రోగా ఏవ, రుజాకర్తృత్వాత్; ఊర్ధ్వముపబృంహకహేతులాభాద్ధేతోర్నిదానస్య యోऽర్థః ప్రయోజనం వ్యాధిజననాఖ్యం తత్ కుర్వంతి, యథా జ్వరో రక్తపిత్తమితి|19|–

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

తస్యైవ రోగజనకస్య వ్యాధేర్వైచిత్ర్యమాహ– కశ్చిదిత్యాది| ఏవముక్తప్రకారేణ; వ్యాధిసంకరా వ్యాధిమేలకాః దృశ్యంతే| యథా– ప్రతిశ్యాయో న నివర్తతే కాసశ్చ జాయతే, అర్శో న నివర్తతే జఠరగుల్మౌ స్యాతామితి| కృచ్ఛ్రతమత్వం చైషాం బహువిధదుఃఖజనకత్వాత్, ప్రాయో విరుద్ధోపక్రమాచ్చేతి||19-20||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

తస్యైవ రోగజనకవ్యాధేర్వైచిత్ర్యమాహ– కశ్చిదిత్యాది| ఏవముక్తప్రకారేణ, వ్యాధిసంకరా వ్యాధిమేలకాః, కృచ్ఛ్రతమా దృశ్యంతే; ఏవం కశ్చిద్రోగో రోగాంతరస్య కారణం భూత్వా స్వయం ప్రశామ్యతి, అన్యశ్చ న ప్రశామ్యతి; యథా ప్రతిశ్యాయో న నివర్తతే కాసశ్చోత్పద్యతే, అర్శో న వ్యావర్తతే జఠరగుల్మౌ స్యాతాం| కృచ్ఛ్రతమత్వం చైషాం బహువిధదుఃఖజనకత్వాత్ప్రాయో విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చ||19-20||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఉక్తనిదానపంచకస్య రోగనివృత్తిలక్షణసిద్ధిహేతుత్వేనావశ్యం జ్ఞాతవ్యతామాహ– తస్మాదిత్యాది| ఉద్ధతాం బహువిషయత్వేన మహతీం| వినిశ్చయో నిదానమితి| అథ వక్ష్యమాణవికారేషు ప్రకృతిసమసమవాయవికృతివిషమసమవాయాదిజ్ఞానార్థం చరకోక్తా వాతాదిగుణాః లిఖ్యంతే– “రూక్షః శీతో లఘుః సూక్ష్మశ్చలోऽథ విశదః ఖరః| విపరీతగుణైర్ద్రవ్యైర్మారుతః సంప్రశామ్యతి|| సస్నేహముష్ణం తీక్ష్ణం చ ద్రవమమ్లం సరం కటు| విపరీతగుణైః పిత్తం ద్రవ్యైరాశు ప్రశామ్యతి|| గురుశీతమృదుస్నిగ్ధమధురస్థిరపిచ్ఛిలాః| శ్లేష్మణః ప్రశమం యాంతి విపరీతగుణైర్గుణాః||” ఇతి (చ. సూ. అ. 1)||21||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఉక్తనిదానపంచకం రోగనివృత్తిలక్షణసిద్ధ్యాదిహేతుత్వేనావశ్యం జ్ఞాతవ్యమాహ– తస్మాదిత్యాది| తస్మాత్కారణాత్, ఉత్తమాం బహువిషయత్వేన మహతీం, సిద్ధిమిచ్ఛద్భిర్వైద్యైర్యోऽయం జ్వరాదీనాం వినిశ్చయో వక్ష్యతే కథ్యతే స యత్నేన జ్ఞాతవ్యః||21||

మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం పంచనిదానలక్షణం సమాప్తం||1||

ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)

ఇతి శ్రీవైద్యవాచస్పతికృతే ఆతంకదర్పణే రుగ్వినిశ్చయవ్యాఖ్యానే సర్వరోగనిదానాదిపంచకకథనం||1||