மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஏஷாஂ நிதாநாதீநாஂ மத்யே ஸமாநாஸமாநஜாதீயவ்யாவர்தகஂ காரணரூபநிதாநஸ்ய லக்ஷணமாஹ– நிமித்தேத்யாதிநா பர்யாயைரித்யந்தேந| ஏதைஃ ஶப்தைர்யோऽர்தோऽபிதீயதே தந்நிதாநஂ; யதா– “புத்திருபலப்திர்ஜ்ஞாநமித்யநர்தாந்தரம்|” (ந்யா. த. ப்ர. ஆ. ஸூ. ௧௫) இதி| நநு, கிஂ மிலிதைரேகைகஶோ வா? நாத்யஃ, ஏகார்தாபிதாயிநாஂ ஶப்தாநாஂ மிலிதாநாமப்ரயோகாத்; த்விதீயஶ்சேத்ததா ஸவ்யபிசாரஃ; நிமித்தஸ்ய ஶகுநாதௌ, ஹேதோஃ ப்ரயோஜகே கர்தரி, ஆயதநஸ்ய ஸ்தாநே, ப்ரத்யயஸ்ய லடாதௌ, உத்தாநஸ்ய உத்கமநோத்ஸர்கயோஶ்ச தர்ஶநாத்| நைவஂ, ஶகுநாதீநாஂ நிமித்தாதிபிஃ ஸர்வைரநபிதாநாத்| அத ஏவாஹ– பர்யாயைரிதி| நஹி தேஷாஂ தே பர்யாயாஃ, யதஃ க்ரமேணைகார்தவாசகாஃ ஶப்தாஃ பரஸ்பரஂ பர்யாயா உச்யந்தே| தஸ்மாந்நிமித்தாதிஶப்தைஃ பர்யாயைரபிதீயமாநத்வஂ நிதாநத்வம்| ஏதச்ச பர்யாயகதநஂ ஶாஸ்த்ரே வ்யவஹாரார்தம்| இதஂ து ஸங்க்ஷேபதோ லக்ஷணம்– “ஸேதிகர்தவ்யதாகோ ரோகோத்பாதகஹேதுர்நிதாநம்|” இதி| யந்மதே தோஷேதிகர்தவ்யதாரூபா ஸம்ப்ராப்திரிஷ்யதே தந்மதே ஸம்ப்ராப்திவ்யுதாஸார்தஂ ‘ஸேதிகர்தவ்யதாக’ இதி பதஂ, தஸ்யா தோஷேதிகர்தவ்யதாரூபாயா இதிகர்தவ்யதாந்தராபாவாத்| யந்மதே வ்யாதிஜந்ம ஸம்ப்ராப்திஃ, தந்மதே ‘வ்யாத்யுத்பத்திஹேதுர்நிதாநம்’ இதி லக்ஷணம்| உபயத்ராபி ‘உத்பத்தி’ ஏதத்பதஂ ஜ்ஞப்திஹேதுபூர்வரூபாதிவ்யவச்சேதார்தம்| ஸ ச ஹேதுரநேகதா; தத்ர ப்ரதமஶ்சதுர்விதஃ, யதாஹ உபகல்பநீயாத்யாயே ஹரிசந்த்ரஃ– “ஸந்நிகஷ்டவிப்ரகஷ்டவ்யபிசாரிப்ராதாநிகபேதாச்சதுர்தா|” இதி| ஸந்நிகஷ்டோ யதா– நக்தந்திநர்துபுக்தாஂஶா தோஷப்ரகோபஸ்ய ஹேதவஃ, ந தே சயாதிகமபேக்ஷந்தே| விப்ரகஷ்டோ யதா– “ஹேமந்தே நிசிதஃ ஶ்லேஷ்மா வஸந்தே கபரோககத்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬௪); கிஂவா ஸந்நிகஷ்டோ ஜ்வரஸ்ய ரூக்ஷாதிஸேவா, விப்ரகஷ்டோ ருத்ரகோபஃ| வ்யபிசாரீ யதா– யோ துர்பலத்வாத்வ்யாத்யதிகரணாஸமர்தஃ| யதாஹ சரகஃ– “( நிதாநாதிவிஶேஷா) அபலீயாஂஸோऽதவாऽநுபந்த்நந்தி, ந ததா விகாராபிநிர்வதிஃ|” இதி (ச. நி. அ. ௪)| ப்ராதாநிகோ யதா– விஷாதிஃ; த்ரிவிதோ வா, அஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகப்ரஜ்ஞாபராதபரிணாமபேதாத்| தத்ர, அஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகோऽயோகாதியோகமித்யாயோகயுக்தா ரூபரஸாதயஃ, ப்ரஜ்ஞாபராதோ மித்யாஜ்ஞாநாதிஃ, பரிணாமோऽயோகாதியுக்தா துஸ்வபாவஜாஃ ஶீதாதயஃ| “அதர்மஸ்ய ச ரோகஹேதோரத்ரைவாந்தர்பாவஃ” இதி பட்டாரஹரிசந்த்ரஃ, தஸ்யாபி காலாந்தரபரிணதஸ்ய துஃககர்தத்வாத்| சக்ரஸ்து ப்ரஜ்ஞாபராதே தஸ்யாந்தர்பாவமாஹ; மித்யாஜ்ஞாநகதப்ரஹ்மவதாதிஜந்மநோऽதர்மஸ்ய ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவ மூலஂ; பலாபலஂ த்வத்ர ந நிரூப்யதே, ரோககாரணத்வேநாதர்மஸ்ய ஸர்வதா ஸித்தத்வாதிதி| தோஷவ்யாத்யுபயஹேதுபேதாச்ச ஸ த்ரிவிதஃ| தோஷஹேதவோ யதா– சயப்ரகோபப்ரஶமநிமித்தா யதர்தூத்பந்நா மதுராதயஃ| வ்யாதிஹேதவோ யதா– மத்பக்ஷணஂ பாண்டுரோகஸ்ய காரணம்| யத்யபி மதபி தோஷஂ ப்ரகோபயத்யேவ; யதுக்தஂ சரகே– “கஷாயா மாருதஂ, பித்தமூஷரா, மதுரா கபம்|” இதி (ச. சி. அ. ௧௬) ததாऽபி தஜ்ஜைர்தோஷைஃ பாண்டுரோக ஏவாரப்யதே ந த்வந்யோ விகார இதி வ்யாதிஹேதுதா பவதி| உபயஹேதுர்யதா வாதரக்தே– “ஹஸ்த்யஶ்வோஷ்ட்ரைர்கச்சதஶ்சாஶ்நதஶ்ச” (ஸு. நி. அ. ௧) இத்யாதி| தத்ர யத்யபி தோஷப்ரகோபபூர்வகமேவ வ்யாதிஜநநஂ, ததாऽபி தோஷவத்வ்யாதாவபி தஸ்ய காரணத்வமிதி போதயதி| தேந தத்ர ந வ்யாதிஹரமாத்ரஂ பேஷஜஂ ப்ரயோஜ்யஂ, கிந்தூபயப்ரத்யநீகம்| ந ச வாச்யஂ காரணபூததோஷநிவத்த்யைவ கார்யபூதஸ்ய வ்யாதேர்நிவத்திரிதி; யதஃ ப்ரதிநியதஶக்திகாநி பேஷஜத்ரவ்யாணி பவந்தி; கதமந்யதா ஶ்லைஷ்மிகதிமிரே ஶ்லேஷ்மஹரமேவ வமநஂ ந ப்ரயுஜ்யதே| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “ந வாமயேத்தைமிரிகஂ ந குல்மிநஂ ந சாபி பாண்டூதரரோகபீடிதம்|” (ஸு. சி. அ. ௩௩) இதி| ஸ ஏவோத்பாதகவ்யஞ்ஜகபேதாச்ச த்விதா| தத்ரோத்பாதகோ யதா– ஹேமந்தஜோ மதுரரஸஃ கபஸ்ய| வ்யஞ்ஜகோ யதா– தஸ்யைவ கபஸ்ய வ்யஞ்ஜகோ வஸந்தே ஸூர்யஸந்தாபஃ இதி பட்டாரஹரிசந்த்ரஃ| தத்ர வ்யஞ்ஜகஃ ப்ரேரக இத்யர்தஃ| பாஹ்யாப்யந்தரபேதாச்ச த்விதா| தத்ர பாஹ்யா ஆஹாராசாரகாலாதயஃ| ஏததபிப்ராயேண தீஸடாசார்யஃ– “வ்யாயாமாதபதர்பணாத் ப்ரபதநாத்பங்காத் க்ஷயாஜ்ஜாகராத்வேகாநாஂ ச விதாரணாததிஶுசஃ ஶைத்யாததித்ராஸதஃ| ரூக்ஷக்ஷோபகஷாயதிக்தகடுகைரேபிஃ ப்ரகோபஂ வ்ரஜேத்வாயுர்வாரிதராகமே பரிணதே சாந்நேऽபராஹ்ணேऽபி ச|| கட்வம்லோஷ்ணவிதாஹிதீக்ஷ்ணலவணக்ரோதோபவாஸாதபஸ்த்ரீஸம்பர்கதிலாதஸீததி-ஸுராஶுக்தாரநாலாதிபிஃ| புக்தே ஜீர்யதி போஜநே ச ஶரதி க்ரீஷ்மே ஸதி ப்ராணிநாஂ மத்யாஹ்நே ச ததாऽர்தராத்ரிஸமயே பித்தஂ ப்ரகோபஂ வ்ரஜேத்|| குருமதுரரஸாதிஸ்நிக்ததுக்தேக்ஷுபக்ஷ்யத்ரவததிதிநநித்ராபூபஸர்பிஷ்ப்ரபூரைஃ| துஹிநபதநகாலே ஶ்லேஷ்மணஃ ஸம்ப்ரகோபஃ ப்ரபவதி திவஸாதௌ புக்தமாத்ரே வஸந்தே||” (ச. க. அ. ௨௯-௩௧) இதி| ஆப்யந்தரா யதா– தோஷா தூஷ்யாஶ்ச| தத்ர தோஷோऽபி ப்ரகுபிதஃ ப்ராகதாதிபேதாதநேகதா| ப்ராகதோ யதா– வஸந்தே ஶ்லேஷ்மா, ஶரதி பித்தஂ, ப்ராவஷி வாயுஃ| வைகதஸ்து யதா– வஸந்தே பித்தஂ வாயுர்வா, வர்ஷாஸு கபஃ பித்தஂ வா, ஶரதி கபோ வாயுர்வா| அஸ்ய ப்ரயோஜநஂ ஸுகஸாத்யத்வாதி| யதுக்தஂ சரகே– “ப்ராகதஃ ஸுகஸாத்யஸ்து வஸந்தஶரதுத்பவஃ|” (ச. சி. அ. ௩) இத்யாதி| அநுபந்த்யாநுபந்தபேதாச்ச த்விதா| அநுபந்த்யஃ ப்ரதாநம், அநுபந்தோऽப்ரதாநம்| யதாஹ சரகஃ– “ஸ்வதந்த்ரோ வ்யக்தலிங்கோ யதோக்தஸமுத்தாநோபஶமோ பவத்யநுபந்த்யஃ, தத்விபரீதலக்ஷணஸ்த்வநுபந்தஃ|” (ச. வி. அ. ௬) இதி| அஸ்ய ப்ரயோஜநஂ ஸஂஸர்கஜே வ்யாதாவநுபந்த்யோ விஶேஷேண சிகித்ஸ்யோऽநுபந்தாவிரோதேந| ததுக்தஂ சரகே– “தத்ரோபத்ரவஸ்ய ப்ராயஃ ப்ரதாநப்ரஶமாத் ப்ரஶமஃ|” (ச. சி. அ. ௨௧) இதி| உபத்ரவோऽநுபந்தஃ| ப்ரகதிவிகதிதோ யதா– வாதப்ரகதேர்வாதரோகஃ கஷ்டஸாத்யோ பவதி, கபபித்தப்ரகதேஸ்து ஸுகஸாத்யஃ| யதாஹ ஸுகஸாத்யலக்ஷணே சரகஃ– “ந ச துல்யகுணோ தூஷ்யோ ந தோஷஃ ப்ரகதிர்பவேத்” (ச. ஸூ. அ. ௧௦) இதி| ஆஶயாபகர்ஷதோ யதா– யதா ஸ்வமாநஸ்திதமேவ தோஷஂ ஸ்வாஶயாதாகஷ்ய வாயுஃ ஸ்தாநாந்தரஂ கமயதி ததா ஸ்வமாநஸ்தோऽபி ஸ விகாரஂ ஜநயதி| யதாஹ சரகஃ– “ப்ரகதிஸ்தஂ யதா பித்தஂ மாருதஃ ஶ்லேஷ்மணஃ க்ஷயே| ஸ்தாநாதாதாய காத்ரேஷு யத்ர யத்ர விஸர்பதி|| ததா பேதஶ்ச தாஹஶ்ச தத்ர தத்ராநவஸ்திதஃ| காத்ரதேஶே பவத்யஸ்ய ஶ்ரமோ தௌர்பல்யமேவ ச||” இதி (ச. ஸூ. அ. ௧௭)| அஸ்ய ப்ரயோஜநஂ வாதஸ்யைவ தத்ர விகுணஸ்ய ஸ்வஸ்தாநாநயநஂ கார்யஂ, நது பித்தஸ்ய ஹ்ராஸநஂ; “யே த்வேநாஂ பித்தஸ்ய ஸ்தாநாகஷ்டிஂ ந விதந்தி, தே தாஹோபலம்பேந பித்தவத்திஂ மந்யமாநாஃ பித்தஂ ஹ்ராஸயந்தஃ பித்தக்ஷயலக்ஷணஂ ரோகாந்தரமேவோத்பாதயந்த ஆதுரமதிபாதயந்தி|” இதி பட்டாரஹரிசந்த்ரஃ| அந்யே த்வாஹுஃ– ப்ராஜகாதிபேதேந ஸர்வதேஹஸ்திதே பித்தே யதா ஸ்வாஶயாகஷ்டஂ பித்தமவயவாந்தரமநிலேந ப்ராபிதஂ ததா ததவயவாந்தரஸ்தஂ பித்தமாகந்துபித்தஸம்பந்தேநாதிகமேவ ஜாதஂ, ததஶ்ச பித்தவத்திலக்ஷணைவேயஂ துஷ்டிர்ந துஷ்ட்யந்தரம், அந்யதா தாஹ ஏவ ந ஸ்யாத் நஹி ஸ்வமாநஸ்தோ தோஷோ விகாரஂ ஜநயதீதி| பட்டாரஹரிசந்த்ரஸ்ய த்வயமபிப்ராயஃ– யத்யப்யேவஂ ததாऽபி சிகித்ஸாபேதார்தஂ வத்திக்ஷயவ்யதிரிக்தஸ்தாநாந்தரகதிரூபோ துஷ்டிவிஶேஷோऽவஶ்யமேவேஷ்டவ்யஃ, அந்யதா வத்தஂ பித்தமிதி மத்வா விரேசநஂ பித்தஹ்ராஸநஂ வா கார்யஂ, நச தத்தத்ர யோக்யஂ, கிஂ து ஸ்வஸ்தாநாநயநம்| யச்சோக்தஂ சரகேண– “க்ஷயஃ ஸ்தாநஂ ச வத்திஶ்ச விஜ்ஞேயா த்ரிவிதா கதிஃ|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இத்யாதி, தத் ப்ராயிகமிதி| கதிதோ யதா– கதிர்தோஷாணாஂ க்ஷீணவத்தத்வாதயஃ| யதுக்தஂ சரகே “க்ஷயஃ ஸ்தாநஂ ச வத்திஶ்ச தோஷாணாஂ த்ரிவிதா கதிஃ| ஊர்த்வஂ சாதஶ்ச திர்யக்ச விஜ்ஞேயா த்ரிவிதா பரா|| த்ரிவிதா சாபரா கோஷ்டஶாகாமர்மாஸ்திஸந்திஷு|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி|| அத்ர ஸ்தாநமிதி ஸமத்வம்| தத்ர க்ஷயாதிலக்ஷணஂ யதா– “தோஷாஃ ப்ரவத்தாஃ ஸ்வஂ லிங்கஂ தர்ஶயந்தி யதாபலம்| க்ஷீணா ஜஹதி ஸ்வஂ லிங்கஂ, ஸமாஃ ஸ்வஂ கர்ம குர்வதே||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭)– இதி| ஸ்வஂ லிங்கமிதி குபிதஸ்ய வாயோ ரௌக்ஷ்யாதயோ தர்மாஃ, கர்மாணி ச ஸ்ரஂஸஶூலாதீநி| யதாஹ சரகபாடஸஂவாதீ ஸுதாந்தஸேநஃ– “ஆத்மாநஸ்தம்பரௌக்ஷ்யஸ்புடநவிமதநக்ஷோபகம்பப்ரதோதாஃ, கண்டத்வஂஸாவஸாதௌ ஶ்ரமகவிலபநஂ ஸ்ரஂஸஶூலப்ரபேதாஃ| பாருஷ்யஂ கர்ணநாதோ விஷமபரிணதிப்ரஂஶதஷ்டிப்ரமோஹா, விஸ்பந்தோத்கட்டநாநி க்லபநமஶயநஂ தாடநஂ பீடநஂ ச|| நாமோந்நாமௌ விஷாதோ ப்ரமபரிபதநஂ ஜம்பணஂ ரோமஹர்ஷோ, விக்ஷேபாக்ஷேபஶோஷக்ரஹணஶுஷிரதாச்சேதநஂ வேஷ்டநஂ ச| வர்ணஃ ஶ்யாவோऽருணோ வா தடபி ச மஹதீ ஸ்வாபவிஶ்லேஷஸங்கா, வித்யாத் கர்மாண்யமூநி ப்ரகுபிதமருதஃ ஸ்யாத் கஷாயோ ரஸஶ்ச|| விஸ்போடாம்லகதூமகாஃ ப்ரலபநஂ ஸ்வேதஸ்ருதிர்மூர்சநஂ, தௌர்கந்த்யஂ தரணஂ மதோ விஸரணஂ பாகோऽரதிஸ்தட்ப்ரமௌ| ஊஷ்மாऽதப்திதமஃ ப்ரவேஶதஹநஂ கட்வம்லதிக்தா ரஸா, வர்ணஃ பாண்டுவிவர்ஜிதஃ க்வதிததா கர்மாணி பித்தஸ்ய வை|| தப்திஸ்தந்த்ரா குருதா ஸ்தைமித்யஂ கடிநதா மலாதிக்யம்| ஸ்நேஹாபக்த்யுபலேபாஃ ஶைத்யஂ கண்டூஃ ப்ரஸேகஶ்ச|| சரகர்தத்வஂ ஶோதோ நித்ராதிக்யஂ ரஸௌ படுஸ்வாதூ| வர்ணஃ ஶ்வேதோऽலஸதா கர்மாணி கபஸ்ய ஜாநீயாத்|| த்விதோஷலிங்கஃ ஸஂஸர்கஃ ஸந்நிபாதஸ்த்ரிலிங்ககஃ|” இதி| லிங்கஜ்ஞாநப்ரயோஜநஂ ச சிகித்ஸாபேதார்தம்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “க்ஷீணா வர்தயிதவ்யாஃ, வத்தா ஹ்ராஸயிதவ்யாஃ, ஸமாஃ பாலயிதவ்யாஃ” (ஸு. சி. அ. ௩௩)– இதி| ஊர்த்வாதிகதிர்யதா– ஊர்த்வகஂ ரக்தபித்தமித்யாதி| அஸ்ய ப்ரயோஜநஂ ரக்தபித்தஸ்யோர்த்வகஸ்ய விரேசநம், அதோகஸ்ய வமநம்| யதோக்தஂ சரகே– “ ப்ரதிமார்கஂ ச ஹரணஂ ரக்தபித்தே விதீயதே|” (ச. நி. அ. ௨) இதி| யஸ்து கதிபேதாநபிஜ்ஞஃ ஸஃ “விரேகஃ பித்தஹராணாஂ” (ச. ஸூ. அ. ௨௫) இதி வசநாததோகே ரக்தபித்தே விரேகஂ ப்ரயுஞ்ஜாந ஆதுரஸ்யாநர்தமேவோத்பாதயதி; ஜ்வராதிஷு திர்யக்தோஷகதிஷு யதோக்தஂ சிகித்ஸிதமிதி| வத்தா தோஷாஃ கதாசித் கோஷ்டஂ, கதாசிச்சாகாஃ, கதாசிந்மர்மாஸ்திஸந்தீநாஶ்ரித்ய ருஜந்தி; மர்மாஸ்திஸந்திஷு கதிஃ கச்ச்ரஸாத்யத்வோபாதகத்வாதேகத்வேந நிர்திஷ்டா| கோஷ்ட ஆமாஶயாதிஃ, ஶாகா ரக்தாதயோ தாதவஸ்த்வக்சேதி, சரககதைவேயஂ ஸஞ்ஜ்ஞா| கோஷ்டாத்யபிதாநப்ரயோஜநஂ சிகித்ஸாபேதார்தம்| யதோக்தஂ சரகே– “ஆமாஶயகதே வாதே கபே பக்வாஶயாஶ்ரிதே| ரூக்ஷபூர்வோ ஹிதஃ ஸ்வேதஃ ஸ்நேஹபூர்வஸ்ததைவ ச||” (ச. ஸூ. அ. ௧௪); ததா– “ஸந்ததஂ ரஸரக்தஸ்தஃ ஸோऽந்யேத்யுஃ பிஶிதாஶ்ரிதஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௩௯) இத்யாதி; ததா– “நாக்நிகர்மோபதேஷ்டவ்யஂ ஸ்நாயுமர்மவ்ரணேஷு ச|” (ச. சி. அ. ௨௫) இதி| ஏதே ச தோஷாஃ ஸாமத்வநிராமத்வாப்யாமபி ஜ்ஞாதவ்யாஃ| யதுக்தம்– “ஊஷ்மணோऽல்பபலத்வேந தாதுமாத்யமபாசிதம்| துஷ்டமாமாஶயகதஂ ரஸமாமஂ ப்ரசக்ஷதே|| ஆமேந தேந ஸஂயுக்தா தோஷா தூஷ்யாஶ்ச தூஷிதாஃ| ஸாமா இத்யுபதிஶ்யந்தே யே ச ரோகாஸ்ததுத்பவாஃ|| ஸ்ரோதோரோதபலப்ரஂஶகௌரவாநிலமூடதாஃ| ஆலஸ்யாபக்திநிஷ்டீவமலபேதாருசிக்லமாஃ|| லிங்கஂ மலாநாஂ ஸாமாநாஂ நிராமாணாஂ விபர்யயஃ|” (வா. ஸூ. அ. ௧௩)| “வாயுஃ ஸாமோ விபந்தாக்நிஸாததந்த்ராந்த்ரகூஜநைஃ|| வேதநாஶோதநிஸ்தோதைஃ க்ரமஶோऽங்காநி பீடயேத்| விசரேத்யுகபச்சாபி கஹ்ணாதி குபிதோ பஶம்| ஸ்நேஹாத்யைர்வத்திமாப்நோதி ஸூர்யமேகோதயே நிஶி| நிராமோ விஶதோ ரூக்ஷோ நிர்விபந்தோऽல்பவேதநஃ|| விபரீதகுணைஃ ஶாந்திஂ ஸ்நிக்தைர்யாதி விஶேஷதஃ| துர்கந்தஂ ஹரிதஂ ஶ்யாவஂ பித்தமம்லஂ ஸ்திரஂ குரு|| அம்லிகாகண்டஹத்தாஹகரஂ ஸாமஂ விநிர்திஶேத்| ஆதாம்ரஂ பித்தமத்யுஷ்ணஂ ரஸே கடுகமஸ்திரம்|| பக்வஂ விகந்தஂ விஜ்ஞேயஂ ருசிபக்தபலப்ரதம்| ஆவிலஸ்தந்துலஃ ஸ்த்யாநஃ கண்டதேஶேऽவதிஷ்டதே| ஸாமோ பலாஸோ துர்கந்தஃ க்ஷுதுத்காரவிகாதகத்|| பேநவாந் பிண்டிதஃ பாண்டுர்நிஃஸாரோऽகந்த ஏவ ச| பக்வஃ ஸ ஏவ விஜ்ஞேயஶ்சேதவாந் வக்த்ரஶுத்திகத்||” இதி| அஸ்ய ப்ரயோஜநஂ ஸாமே பாசநஂ, நிராமே ஶமநமிதி| ஏதே ச தோஷாஃ பரஸ்பரஸம்பத்தாஸ்தரதமாதிபேதேந த்விஷஷ்டிதா பவந்தி| ததுதாஹரணாநி விஸ்தரத்வாபத்தேரத்ர ந லிக்யந்தே, ஸௌஶ்ருததோஷபேதவிகல்பாத்யாயே (ஸு. உ. தஂ. அ. ௬௬) த்ரஷ்டவ்யாநி| உக்தஹேதுதோஷபேதயோஃ ஸங்க்ரஹஶ்லோகௌ– “சத்வாரோ வ்யபிசாரிதூரநிகடப்ராதாநிகத்வாத், புநஸ்தேऽஸாத்ம்யேந்த்ரியகார்தயுக்பரிணதிப்ரஜ்ஞாபராதாத்த்ரிதா| ருக்தோஷோபயகாரணாதபி ததா, த்வௌ வ்யஞ்ஜகோத்பாதகௌ, பாஹ்யாப்யந்தரபேததோऽபி கதிதா ஹேதோஃ ப்ரபேதா அமீ|| தோஷஸ்ய ச ப்ராகதவைகதாப்யாஂ, பேதோऽநுபந்த்யாதபி சாநுபந்தாத்| ததா ப்ரகத்யப்ரகதித்வயோகாத்ததாऽऽஶயாகர்ஷவஶாத்கதேஶ்ச||” இதி நிதாநம்|௫|–