੧. ਪਞ੍ਚਨਿਦਾਨਲਕ੍ਸਣਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ਾਯ ਨਮਃ| ਸ਼ਸ਼ਿਰੁਚਿਰਹਰਾਰ੍ਧਵ੍ਯਕ੍ਤਸਕ੍ਤਾਰ੍ਧਦੇਹੋ ਦਿਸ਼ਤੁ ਘਨਘਨਾਭਃ ਪਦ੍ਮਨਾਭਃ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਵਃ| ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਸਰਿਦਸ਼ੀਤਦ੍ਯੋਤਜਾਵਾਰਿਮਧ੍ਯਭ੍ਰਮਿਭਵਮਿਵ ਨਾਭੌ ਵਾਰਿਜਂ ਯਸ੍ਯ ਰੇਜੇ||੧|| ਭਟ੍ਟਾਰਜੇਜ੍ਜਟਗਦਾਧਰ ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਬਕੁਲੇਸ਼੍ਵਰਸੇਨਭੋਜੈਃ| ਈਸ਼ਾਨਕਾਰ੍ਤਿਕਸੁਕੀਰ ਸੁਧੀਰਵੈਦ੍ਯੈਰ੍ਮੈਤ੍ਰੇਯਮਾਧਵਮੁਖੈਰ੍ਲਿਖਿਤਂ ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯ||੨|| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਪਿ ਵਿਲੋਕ੍ਯ ਮਮੈਸ ਯਤ੍ਨਃ ਸਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਧੇਯ ਇਹ ਦੋਸਵਿਧੌ ਸਮਾਧਿਃ| ਮਰ੍ਤ੍ਯੈਰਸਰ੍ਵਵਿਦੁਰੈਰ੍ਵਿਹਿਤੇ ਕ੍ਵ ਨਾਮ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਸ੍ਤਿ ਦੋਸਵਿਰਹਃ ਸੁਚਿਰਨ੍ਤਨੇਪਿ||੩|| ਤਤ੍ਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਤਰੁਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਕੁਸੁਮਰਸਲੇਸ਼ਮਾਹਤ੍ਯ| ਭ੍ਰਮਰੇਣੇਵ ਮਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਮਧੁਕੋਸ਼ ਆਰਬ੍ਧਃ||੪|| ਉਪਯੁਕ੍ਤਮਿਹਾਨੁਕ੍ਤਂ ਨਿਦਾਨਂ ਮਾਧਵੇਨ ਯਤ੍| ਗ੍ਰਨ੍ਥਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਮਯਾ ਤਦਪਿ ਲਿਖ੍ਯਤੇ||੫|| ਅਥ ਪ੍ਰਥਿਤਸਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਬੋਧਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰੋ ਵਿਕਾਰਨਿਕਰਹੇਤ੍ਵਾਦਿਤਤ੍ਤ੍ਵਬੁਭੁਤ੍ਸੋਤ੍ਸੁਕਚਿਕਿਤ੍ਸਕਜਨਾਨੁਜਿਘਕ੍ਸਯਾ ਵਿਧਿਤ੍ਸਿਤਗ੍ਰਨ੍ਥਸਨ੍ਦਰ੍ਭਾਰਮ੍ਭੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹਵ੍ਯੂਹਵ੍ਯਪੋਹਹੇਤੁਂ ਪਰਮਾਪ੍ਤਾਚਾਰਪਰਮ੍ਪਰਾਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸ੍ਵੇਸ੍ਟਦੇਵਤਾਪ੍ਰਣਾਮਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਾਣੈਸੀਤ੍; ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ਼੍ਰੋਤਣਾਮਪਿ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਮਹੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਣਾਮਾਨੁਵਾਦਮਾਤ੍ਰਾਦਪਿ ਵਿਘ੍ਨੋਪਸ਼ਮੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਦੌ ਨਿਬਦ੍ਧਵਾਨ੍– ਪ੍ਰਣਮ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਕ੍ਤ੍ਯਤਿਸ਼ਯਖ੍ਯਾਪਕਃ| ਨਿਬਨ੍ਧਨਕ੍ਰਿਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਣਾਮਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਕਾਲਭਾਵਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਣਮੇਃ ਕ੍ਤ੍ਵਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸਿਤ੍ਯਾਦਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ; ਤੇਸਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸ੍ਵਕਾਰਣਸਮਵਾਯੇ, ਸ੍ਥਿਤੌ ਕਤਿਚਿਤ੍ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਨੇ, ਸਂਹਾਰੇ ਪ੍ਰਧ੍ਵਂਸੇ, ਕਾਰਣਂ ਕਰ੍ਤਾਰਮ੍| ਸ੍ਵਰ੍ਗਃ ਸੁਖਮ੍, ਅਪਵਰ੍ਗੋ ਮੋਕ੍ਸਃ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਦੁਃਖਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਃ, ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵਾਰਮੁਪਾਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣਮ੍| ਏਤੇਨ ਸਕਲਪੁਰੁਸਾਰ੍ਥਹੇਤੁਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਸੁਖਾਵਾਪ੍ਤਿਦੁਃਖਹਾਨਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ਼ਰਣਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਰਕ੍ਸਿਤਾਰਮ੍| ਨ ਚੋਕ੍ਤਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਂ, ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਤਾਮੇਵਾਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਵਰ੍ਤਿਚੇਤਨਾਚੇਤਨਸਮੂਹਵਾਚੀ, ਲੋਕਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਭੁਵਨਜਨਯੋਰਭਿਧਾਯਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚਾਮਰਃ– “ਲੋਕਸ੍ਤੁ ਭੁਵਨੇ ਜਨੇ” (ਅ. ਕੋ. ਕਾ. ੩ ਵ. ੩) ਇਤਿ| ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਸ੍ਯਞ੍; ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਵਤ੍| ਹਰਾਦਿਪਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ਼ਿਵਪਦਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਤਦਧ੍ਯੇਤਣਾਂ ਚ ਸਕਲਕਲ੍ਯਾਣਮਭਿਲਸਨ੍ ਸ਼ਿਵਪਦਂ ਨਿਬਦ੍ਧਵਾਨ੍; ਸ਼ਿਵਕਾਰਿਤ੍ਵੇਨੈਵ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਸ਼ਿਵਪਦਾਭਿਧਾਨਮਿਤਿ||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤੁਲਸੀਕੁਸੁਮਂ ਦਧਤ੍ਤਮਾਲਪ੍ਰਤਿਮਂ ਬਲ੍ਲਵਿਗੋਪਬਾਲਸਕ੍ਤਮ੍| ਕਿਮਪਿ ਤ੍ਰਿਭਵੈਕਮੂਲਕਨ੍ਦਂ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਮਹਂ ਮਹਃ ਸ੍ਮਰਾਮਿ||੧|| ਸ਼੍ਰੀਹਮ੍ਮੀਰਨਰੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸਮਭਵਤ੍ਪ੍ਰੌਢਪ੍ਰਤਾਪਾਨਲ- ਜ੍ਵਾਲਾਜਾਲਕਰਾਲਦਗ੍ਧਪਵਨਪ੍ਰਾਗ੍ਭਾਰਸ਼ੁਸ੍ਕੇਨ੍ਧਨਃ| ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰੌਢਸਭਾਙ੍ਗਣੇਸ੍ਵਪਿ ਯਸ਼ਃਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕਕਲ੍ਲੋਲਿਨੀ- ਕਲ੍ਲੋਲਾਮਲਮਙ੍ਗਨਾਃ ਸੁਮਨਸਾਂ ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਰੋਮਾਞ੍ਚਿਤਾਃ||੨|| ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਥਿਕ੍ਸਿਤਿਨਾਥਸਾਰ੍ਥਵਨਿਤਾਵੈਧਵ੍ਯਦੀਕ੍ਸਾਗੁਰੋਃ ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯ ਰਣਾਙ੍ਗਣੇ ਸੁਰਗਣੈਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸੁਰਾਣਾਂ ਪਤਿਃ| ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਨੇਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰਜਂ ਫਲਮਲਂ ਸ੍ਮਤ੍ਵਾ ਨਿਜਾਭ੍ਯਰ੍ਥਿਤਂ ਰਾਮਂ ਰਾਵਣਘਾਤਿਨਂ ਚ ਸਮਭੂਤ੍ਤੁਸ੍ਟੋ ਵਿਲਕ੍ਸਃ ਪੁਨਃ||੩|| ਤਸ੍ਯਾਭਵਦ੍ਵੈਦ੍ਯਵਰਃ ਪ੍ਰਭੂਤਵਿਸ਼੍ਵਾਸਪਾਤ੍ਰਂ ਵਿਦਿਤਸ਼੍ਚਰਿਤ੍ਰੈਃ| ਪ੍ਰਮੋਦਨਾਮਾ ਸਕਲਪ੍ਰਮੋਦੀ ਕਲਾਵਿਲਾਸੈਕਨਿਧਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇਨ੍ਦ੍ਰਃ||੪|| ਜ੍ਯੇਸ੍ਠੋਭਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵੇਤ੍ਤਾ ਸ਼ਿਵਸਕ੍ਤਚੇਤਾਃ| ਰੈਸ਼ਰ੍ਮਨਾਮਾ ਪ੍ਰਥਿਤਃ ਕਲਾਭਿਰ੍ਮਹਨ੍ਮਦਕ੍ਸੋਣਿਪਤੇਃ ਸਭਾਯਾਮ੍||੫|| ਅਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਸੁਤਃ ਕਨੀਯਾਨ੍ਵਾਚਸ੍ਪਤਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੈਕਸਙ੍ਗਃ|| ਸਹੋਦਰਪ੍ਰੀਤਤਮਃ ਸਮਸ੍ਤਾ ਯੋ ਵੈਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਯਮਧ੍ਯਜੀਗਪਤ੍||੬|| ਗੁਰੁਵਚਨਵਿਚਾਰੈਸ਼੍ਚਾਰੁਚਞ੍ਚਚ੍ਚਰਿਤ੍ਰਸ਼੍ਚਰਕਚਤੁਰਚੇਤਾਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋ ਯਃ| ਕਪਿਲਮਤਵਯਸ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਰਹਸ੍ਯੇ ਪ੍ਰਕਟਿਤਪਟੁਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧਕਾਣਾਦਸਿਦ੍ਧਿਃ||੭|| ਤੇਨੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾ ਵਿਵਤਿਰਲ੍ਪਧਿਯਾਂ ਹਿਤਾਯ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧ੍ਯਤੇ ਵਿਬੁਧਮਾਧਵਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ੍ਯ| ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਤਾਰ੍ਕਿਕਵਰੈਕਵਿਚਾਰਵੇਦ੍ਯਂ ਵੈਸਮ੍ਯਗੁਮ੍ਫਨਵਸ਼ਾਨ੍ਮਧੁਕੋਸਬਨ੍ਧਮ੍||੮|| ਤਤ੍ਰ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰਮ੍ਭੇ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਗ੍ਰਨ੍ਥਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ਼੍ਰੋਤਣਾਮਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹਵ੍ਯੂਹਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾਚਾਰਪਰਿਪਾਲਨਾਰ੍ਥਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਸ੍ਟਦੇਵਤਾਪ੍ਰਣਾਮਂ ਨਿਬਦ੍ਧਵਾਨ੍– ਪ੍ਰਣਮ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਗ੍ਮਮ੍| ਮਯਾ ਰੋਗਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਨਿਬਦ੍ਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ? ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਰ੍ਥਦ੍ਯੋਤਕੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਦ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਤਿਸ਼ਯਂ ਖ੍ਯਾਪਯਤਿ| ਕਂ? ਸ਼ਿਵਮ੍| ਸਕਲਭੁਵਨਪਤੇਰ੍ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਨਾਮਬਾਹੁਲ੍ਯੇਪਿ ਤਦਧ੍ਯਾਪਕਾਧ੍ਯੇਤਣਾਂ ਕਲ੍ਯਾਣਮਭਿਲਸਨ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰਃ ਸ਼ਿਵਪਦਂ ਨਿਬਦ੍ਧਵਾਨ੍| ਕੀਦਸ਼ਂ ਸ਼ਿਵਂ? ਜਗਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਿਸਂਹਾਰਕਾਰਣਮ੍| ਜਗਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਨ੍ਤਃ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ; ਤੇਸਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸ੍ਵਕਾਰਣਸਮਵਾਯੇ, ਸ੍ਥਿਤੌ ਕਤਿਚਿਤ੍ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਨੇ, ਸਂਹਾਰੇ ਸਂਹਰਣੇ, ਕਾਰਣਂ ਹੇਤੁਮ੍| ਪੁਨਃ ਕੀਦਸ਼ਂ? ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਯੋਰ੍ਦ੍ਵਾਰਂ; ਸ੍ਵਰ੍ਗਃ ਸੁਖਮ੍, ਅਪਵਰ੍ਗੋ ਮੋਕ੍ਸਃ, ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵਾਰਮ੍ ਉਪਾਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣਮ੍| ਪੁਨਃ ਕੀਦਸ਼ਂ? ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ਼ਰਣਂ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਿਤਾਰਮ੍||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਭਿਧੇਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਪ੍ਰਯੋਜਨੋਪਦੇਸ਼ਮਨ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਾਵਤਾਂ ਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਇਤਿ, ਅਤਸ੍ਤਦਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕਦ੍ਵਯਮਾਹ– ਨਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਗਾਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾਤਜਤ੍ਵਾਦਿਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਰੂਪੇਣ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯੇਨ ਸ ਰੋਗਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇਭਿਧੀਯਤੇ, ‘ਅਸ੍ਮਾਭਿਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍– ਸੋਪਦ੍ਰਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹ ਉਪਦ੍ਰਵਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਯਃ ਸ ਤਥਾ; ਏਤੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਣਦ੍ਵਾਰੇਣ ਉਪਦ੍ਰਵਾਰਿਸ੍ਟਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗਸ੍ਵਰੂਪਮਭਿਧੇਯਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਏਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯਾਭਿਧੇਯਸ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍; ਤਥਾ ਸਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਦਿਭਿਰਭਿਧੇਯੈਃ ਸਹ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਲਕ੍ਸਣਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਯਭਿਹਿਤਃ| ਤਤ੍ਰ, ਉਪਦ੍ਰਵੋ ਰੋਗਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਜਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਕਾਰਃ, ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਰਿ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲਜਃ| ਉਪਕ੍ਰਮਾਵਿਰੋਧੀ ਚ ਸ ਉਪਦ੍ਰਵ ਉਚ੍ਯਤੇ||” ਇਤਿ; ਨਿਯਤਮਰਣਖ੍ਯਾਪਕਂ ਲਿਙ੍ਗਮਰਿਸ੍ਟਂ; ਨਿਦਾਨਂ ਰੋਗੋਤ੍ਪਾਦਕੋ ਹੇਤੁਃ; ਲਿਙ੍ਗਂ ਰੋਗਖ੍ਯਾਪਕੋ ਹੇਤੁਃ| ਤੇਨ ‘ਲਿਙ੍ਗ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨੇਨ’ ਇਤਿ ਪਾ.[ “ਲਿਙ੍ਗ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋਨੇਨ” ਇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪੋਪਸ਼ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਿਦਾਨਮਪਿ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਂ ਬੋਧਯਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਜ੍ਞਪ੍ਤਿਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ ਕਾਰਣਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਯ ਪਥਗਭਿਧਾਨਮ੍| ਏਸਾਂ ਚੋਪਦ੍ਰਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਭਿਧਾਨਂ ਯਥਾਵਸਰਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤੇ| ਨਨੁ, ਰੋਗਨਿਦਾਨਾਦਿਤਤ੍ਤ੍ਵਮਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵੇਨਾਸਰ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਵਿਸਯਃ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤਦੁਪਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਾਵਤਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਨਾਨਾਮੁਨੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ; ਮੁਨਯੋ ਹਿ ਤਪੋਯੋਗਰ੍ਧਿਬਲਾਤ੍ਤ੍ਰੈਕਾਲਿਕਨਿਖਿਲਜ੍ਞਾਨਸ਼ਾਲਿਨਃ ਪੁਰੁਸਾਤਿਸ਼ਯਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਮ੍ਭੂਤਃ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੋਨ੍ਯੋਪ੍ਯਾਸ੍ਤੇ, ਤੇਨੈਵ ਵ੍ਯਵਹਾਰਸਿਦ੍ਧੇਃ ਕਤਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਤਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਇਦਾਨੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਦਾਨੀਮਸ੍ਮਾਭਿਰੇਵ ਪ੍ਰਾਥਮ੍ਯੇਨ ਨਾਨਾਮੁਨੀਨਾਂ ਵਚਨੈਰੇਵਂਵਿਧੋ ਨਿਬਨ੍ਧਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸਮਾਸਤ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ| ਏਤੇਨਾਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਨਾਮਤਿਵਿਸ੍ਤਰਤ੍ਵੇਨਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਤਾਦੋਸਃ ਪਰਿਹਤੋ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ, ਕਤੇਪਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੁਪਾਦੇਯਪੁਰੁਸਪ੍ਰਣੀਤਤ੍ਵੇਨ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਸਦ੍ਭਿਸਜਾਂ ਨਿਯੋਗਾਦਿਤਿ| ਨਿਯੋਗੋ ਨਿਯੋਜਨਮ੍ “ਅਸ੍ਮਦੁਪਕਾਰਾਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਤਾਮ੍” ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਥਵਾ ਨਿਯੋਗ ਆਜ੍ਞਾ, ਏਤੇਨਾਤ੍ਮਨਃ ਸਵਿਨਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਾਨਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਆਤਙ੍ਕਂ ਰੋਗਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਮਯਮੇਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ, ‘ਕਾਰਣਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਤੇਨ ਰੋਗਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਫਲਂ ਚਾਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਰੋਗਮਾਦੌ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮੌਸਧਮ੍| ਤਤਃ ਕਰ੍ਮ ਭਿਸਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍||” ਇਤਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੦)| ਨਨੁ, ਨਾਨਾਮੁਨੀਨਾਂ ਵਚਨੈਰੇਵ ਰੋਗਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ, ਕਿਮਨੇਨ ਤਦੁਪਜੀਵਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਅਲ੍ਪਮੇਧਸਾਮਿਤਿ ਅਲ੍ਪਮੇਧਸਾਮ੍ ਅਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਨਾਮ੍; ਮਹਾਬੁਦ੍ਧਯੋ ਹਿ ਅਤਿਵਿਸ੍ਤਰਦੁਰਧਿਗਮਨਾਤਨ੍ਤ੍ਰਾਧ੍ਯਯਨਕ੍ਸਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨ ਤ੍ਵਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧਯ ਇਤਿ| ਮਹਾਧਿਯਾਮਪਿ ਆਲਸ੍ਯਾਨਾਸਾਦਿਤਦੁਰੁਪਪਾਦਾਸ਼ੇਸਸਂਹਿਤਾਨਾਮਯਮੇਵ ਰੋਗਜ੍ਞਾਨਾਯ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਨਾਨਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨-੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਨਾਨਾਮੁਨੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਰੋਗਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ ਵਿਧੀਯਤੇ, ਰੋਗਾਣਾਂ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਤਥਾ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ? ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਰਿਸ੍ਟਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗਃ; ਸਹੋਪਦ੍ਰਵਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ ਸੋਪਦ੍ਰਵਃ, ਉਪਦ੍ਰਵੋ ਰੋਗਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਜਨ੍ਯੋ ਵਿਕਾਰਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਰਿ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲਜਃ| ਉਪਕ੍ਰਮਾਵਿਰੋਧੀ ਚ ਸ ਉਪਦ੍ਰਵ ਉਚ੍ਯਤੇ||” ਇਤਿ; ਨਿਯਤਮਰਣਖ੍ਯਾਪਕਂ ਲਿਙ੍ਗਮਰਿਸ੍ਟਂ; ਨਿਦਾਨਂ ਰੋਗੋਤ੍ਪਾਦਕੋ ਹੇਤੁਃ, ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨੇਨੇਤਿ ਨਿਦਾਨਂ; ਲਿਙ੍ਗਂ ਰੋਗਖ੍ਯਾਪਕੋ ਹੇਤੁਃ, ਤੇਨ ਲਿਙ੍ਗ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪੋਪਸ਼ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਯੋ ਵਿਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਜ੍ਞਾਨਵਿਸਯੇ ਪਰਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨਾਦਿਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇਸਰ੍ਵਜ੍ਞਪੁਰੁਸਵਾਕ੍ਯੈਃ ਕਥਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਨਾਨਾਮੁਨੀਨਾਂ ਵਚਨੈਰਿਤਿ| ਯੋਗਰ੍ਧਿਬਲਾਤ੍ਤ੍ਰੈਕਾਲਿਕਜ੍ਞਾਨਦਰ੍ਸ਼ੀ ਪੁਰੁਸਾਤਿਸ਼ਯੋ ਮੁਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਇਦਾਨੀਮਿਤਿ– ਅਸ੍ਮਾਭਿਰੇਵ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਨਾਨਾਮੁਨੀਨਾਂ ਵਚਨੈਰੇਵਂਵਿਧੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੈਰਾਚਾਰ੍ਯੈਰੇਵਂਵਿਧੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਨ ਕਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਾਸਤ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਤ੍| ਨਨੁ, ਕਤੇਪਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਸਦ੍ਭਿਸਜਾਂ ਨਿਯੋਗਾਦਿਤਿ| ਨਿਯੋਗੋ ਨਿਯੋਜਨਮ੍, ਅਸ੍ਮਦੁਪਕਾਰਾਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਤਾਮੇਵਮ੍ਭੂਤਾ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯਾਸ੍ਯੋਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਮਾਹ– ਨਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਬੁਦ੍ਧਯੋ ਹਿ ਦੁਰਧਿਗਮਤਨ੍ਤ੍ਰਾਧ੍ਯਯਨਕ੍ਸਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਤੋ ਨਾਨਾਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਹੀਨਾਨਾਮਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਭਿਸਜਾਂ ਸੁਖਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਆਤਙ੍ਕਂ ਰੋਗਂ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਮਯਮੇਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ; ‘ਕਾਰਣਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਰੋਗਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੇਵਾਦੌ ਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਭਿਸਗ੍ਵਰੈਃ| ਸਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਰਮ੍ਭਃ ਪੁਣ੍ਯਾਯ ਯਸ਼ਸੇ ਸ਼੍ਰਿਯੈ||” ਰੋਗਮਾਦੌ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮੌਸਧਮ੍| ਤਤਃ ਕਰ੍ਮ ਭਿਸਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ਇਤਿ||੨-੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਤਾਨਾਹ– ਨਿਦਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਪਞ੍ਚ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਾਃ| ਨ ਚ ਸਮਸ੍ਤਪਕ੍ਸੇ ਕਤਕਰਣਤ੍ਵਂ ਵਾਚ੍ਯਂ, ਪ੍ਰਮਾਣਸਮ੍ਪ੍ਲਵਸ੍ਯਾਪਿ ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ( ਅਨੁਮਿਤਵਹ੍ਨੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੋਪਮਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਮਪਿ ਸ੍ਥਿਤਿਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍) ਨ ਯੋ ਹ੍ਯਨੁਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰਤੀਤੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ ਏਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਗਮਾਭ੍ਯਾਂ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ [ ਨ ਵਾ ਨਿਦਾਨਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਾਵਨ੍ਤੋ ਯੇ ਨੈਵਮਾਲੋਚਯੇਯੁਃ; ( ਕਿਨ੍ਤੁ ਯੇ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਾਵਨ੍ਤੇ ਨਿਦਾਨਾਦੀਨਿ ਸ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯੇਵ ਵੇਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ) ਏਕੇਨੈਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਵਯਮਿਹੋਦਾਸ੍ਮਹੇ ( ਨ ਮਨ੍ਯਾਮਹੇ)| ਕਿਞ੍ਚ, ਏਕੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤੇਪਿ ਵ੍ਯਾਧਾਵਪਰੇਵਸ਼੍ਯਮਭਿਧਾਤਵ੍ਯਾਃ, ਭਿਨ੍ਨਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾਹਿ– ਯਦਿ ਨਿਦਾਨਂ ਨੋਚ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਤਤ੍ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਂ ਕਥਂ ਲਭ੍ਯਤੇ? ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਿਸ੍ਤਰਤਃ ਪੁਨਃ| ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੋ ਨਿਦਾਨਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍||” ਇਤਿ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੧)| ਕਿਞ੍ਚ, ਯਥਾ– ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ, ਮਕ੍ਸਿਕਾਭਕ੍ਸਣਾਚ੍ਚ ਛਰ੍ਦਿਰਵਸੀਯਤੇ; ਨ ਤੁ ਤਥਾ ਨਿਦਾਨੇਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਨਿਯਤਰੋਗਾਧ੍ਯਵਸਾਯਃ, ਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨਾਮੇਕਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਏਕੋ ਹੇਤੁਰਨੇਕਸ੍ਯ ਤਥੈਕਸ੍ਯੈਕ ਏਵ ਹਿ| ਵ੍ਯਾਧੇਰੇਕਸ੍ਯ ਬਹਵੋ ਬਹੂਨਾਂ ਬਹਵਸ੍ਤਥਾ||” ਇਤਿ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੮)| ਅਪਿ ਚ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਂ ਨਿਦਾਨਂ ਬਾਧਿਤ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਨਿਦਾਨਕਤੋ ਦੋਸਸਞ੍ਚਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕੇਵਲਾਨ੍ਨਿਦਾਨਾਨ੍ਨ ਵ੍ਯਾਧਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦੀਨਾਮੁਪਾਦਾਨਮਿਤਿ ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਅਸਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਭਿਧਾਨੇ ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੋ ਨ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਲਘ੍ਵਸ਼ਨਮਪਤਰ੍ਪਣਂ ਵਾ||” ਇਤਿ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੧)| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– ਵਾਤਿਕਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਘਤਪਾਨਮਿਤਿ| ਤਥਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਨੋਪਲਭ੍ਯੇਤ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਯਾ| ਯਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯੇਨਂ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਵਰਪੁਰਃਸਰਃ|| ਅਨ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਚ ਰੋਗਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਯਂ ਨਰਮ੍| ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਨੇਨ ਕਲ੍ਪੇਨ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਮਰਣਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍||” (ਚ. ਇ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਮੇਹਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਨ ਜਾਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਂ ਰੁਧਿਰਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਸ੍ਯ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੈਃ| ਯੋ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍ਤਂ ਨ ਵਦੇਤ੍ ਪ੍ਰਮੇਹਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਸ ਪ੍ਰਕੋਪਃ||” ਇਤਿ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੬)| ਅਸਤਿ ਰੂਪਾਭਿਧਾਨੇ ਵ੍ਯਾਧੇਰਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਵਰੂਪਮੇਵ ਨ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ; ਕਿਂ ਚ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਤਥਾ ਹਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇ ਚਰਕਃ– “ਹੇਤਵਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯਲ੍ਪਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਵੈ| ਨ ਚ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣੋ ਦੂਸ੍ਯੋ ਨ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍||” ਇਤਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੦); ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇ ਚਰਕਃ– “ਨਿਮਿਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਾਂ ਰੂਪਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯਮੇ ਬਲੇ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੦) ਇਤਿ; ਤਥਾ– “ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੋਸਾਧ੍ਯਃ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਅਸਤ੍ਯੁਪਸ਼ਯਾਭਿਧਾਨੇ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣੇਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਕ੍ਲਸਣੇ ਵਾ ਵ੍ਯਾਧੌ ਵਿਸ਼ੇਸਬੋਧੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਗੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਾਭ੍ਯਾਂ” (ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ) (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ| ਅਸਤ੍ਯਾਂ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਿਪ੍ਰਤੀਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਨੋਂਸ਼ਾਂਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਨਾਬਲਕਾਲਾਦੇਰਪ੍ਰਤੀਤੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਾਪਿ ਨਿਦਾਨਾਦਯੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ| ਪਞ੍ਚਵਿਧਮਪ੍ਯੇਤਦ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਜ੍ਞਪ੍ਤਿਹੇਤੁਭੂਤਂ ਨਿਦਾਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਨਿਦਾਨਾਨਿ” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰੈਵਂ ਨਿਦਾਨਸ਼ਬ੍ਦਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ– “ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨੇਨੇਤਿ ਨਿਦਾਨਂ”; “ਦਿਸ਼ੇਃ ਪਸੋਦਰਾਦਿਤ੍ਵਾਦ੍ਰੂਪਸਿਦ੍ਧਿਃ|” ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ; “ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਦੀਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨੇਨੇਤਿ ਨਿਦਾਨਮ੍||” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣਾਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਦਿਵਿਵਰਣਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਏਸੈਵ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ| ਨਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇ| ਤਥਾ ਚ ਵਰਰੁਚੇਰੁਪਸਰ੍ਗਸੂਤ੍ਰਮ੍– “ਨਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਨਿਸੇਧਯੋਃ” ਇਤਿ| ਲੋਕੇਪਿ ‘ਅਦ੍ਯ ਤੇ ਨਿਦਾਨਂ ਕਰਿਸ੍ਯਾਮਿ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਕਰਿਸ੍ਯਾਮੀਤ੍ਯਵਗਮ੍ਯਤੇ| ਨਿਦਾਨਮਿਤਿ ਕਰਣੇ ਲ੍ਯੁਟ੍; ਤੇਨ ‘ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਸ਼੍ਚਯਕਰਣਂ ਨਿਦਾਨਮ੍’ ਇਤਿ ਨਿਦਾਨਾਦਿਪਞ੍ਚਕਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਨਿਦਾਨਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇ ਜਾਤੌ ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਯਥਾ– ਤਣਸ਼ਬ੍ਦਃ ਤਣਵਿਸ਼ੇਸੇ ਤਣਜਾਤੌ ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਯਤ੍ਤੁ, ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ– “ਯਾ ਗੌਃ ਸੁਦੋਹਾ ਭਵਤਿ ਨ ਤਾਂ ਨਿਦਦੀਤ|” ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਸਪ੍ਰਯੋਗਮੁਪਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥੋ ਨਿਦਾਨਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ ‘ਨਿਦੀਯਤੇ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨੇਨ’ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਤਤ੍ਤੁ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਰੂਪਗ੍ਰਨ੍ਥਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਨਹਿ ਹੇਤ੍ਵਾਦਯੋ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ||੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨਾਹ– ਨਿਦਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਰੂਪਮੁਪਸ਼ਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚੈਤੇ ਪਞ੍ਚ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਾਃ| ਰੋਗਾਣਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਜ੍ਞਾਨਂ, ਪਞ੍ਚਧਾ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸ੍ਮਤਂ ਕਥਿਤਂ, ‘ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਉਪਸ਼ਯਸ੍ਤਥੇਤਿ ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁਲ੍ਯਕਤ੍ਯਤਾਂ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ, ਏਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੋਪਿ| ਇਤਿ ਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ| ਰੋਗਾਣਾਂ ਤਚ੍ਚ ਨਿਦਾਨਂ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ ਭਵਤਿ| ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਂ ਯਥਾ– ਵਾਤਾਦਯਃ ਕੁਪਿਤਾਃ ਜ੍ਵਰਾਦਿਰੋਗਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਯਥਾ– ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਨਿਚਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ; ਤਥਾਹਾਰਾਦਿਰਪਿ, ਤਤ੍ਰ ਕਟੁਕਾਮ੍ਲਦਧ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਯਥਾ– ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਵਾਲਸ੍ਯਾਦਯਃ| ਰੂਪਂ ਯਥਾ– ਸ੍ਵੇਦਾਵਰੋਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; “ ਆਗਮਾਪਗਮਕ੍ਸੋਭਕਾਠਿਨ੍ਯਮਦੁਤੋਸ੍ਮਣਾਮ੍| ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ ਤਾਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚਲਾਤ੍||” ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਚ| ਉਪਸ਼ਯੋ ਯਥਾ– ਵਾਤਃ ਸ੍ਨੇਹਨਮਰ੍ਦਨਾਦਿਨੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਸ ‘ਉਪਸ਼ਯ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾ-ਯਥਾ ਦੁਸ੍ਟੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਨਨ੍ਵੇਕੇਨੈਵ ਰੋਗਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ੍ਯੇਸਾਮੁਪਾਦਾਨਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਭਿਨ੍ਨਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਨਾਨ੍ਯਤਰਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਯਥਾ– ਨਿਦਾਨੇਨਾਧਿਗਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਸ੍ਤਤ੍ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੋ ਨਿਦਾਨਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍|” ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਂ ਜਾਯਤੇ| ਯਥਾ ਚਰਕੇ– “ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਂ ਰੁਧਿਰਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਸ੍ਯ ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੈਃ| ਯੋ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍ਤਂ ਨ ਵਦੇਤ੍ਪ੍ਰਮੇਹਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਸ ਪ੍ਰਕੋਪਃ||” ਇਤਿ; ਤਥਾਧਿਗਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਸ੍ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ; ਉਕ੍ਤੇ ਚ ਚਰਕੇ– “ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਲਘ੍ਵਸ਼ਨਮਪਤਰ੍ਪਣਂ ਵਾ|” ਇਤਿ; ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਵਾਤਿਕਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਘਤਪਾਨਮ੍|” ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਪਿ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਯਾ| ਯਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯੇਨਂ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਵਰਪੁਰਃਸਰਃ|| ਅਨ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਚ ਰੋਗਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਯਂ ਨਰਮ੍| ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਨੇਨ ਕਲ੍ਪੇਨ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਮਰਣਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍||” ਇਤਿ| ਰੂਪੇਣਾਪਿ ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਜ੍ਞਾਯਤੇ; ਯਤੋਲ੍ਪਰੂਪਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਮਧ੍ਯਰੂਪਃ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਃ, ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਰੂਪਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇ ਚਰਕਃ– “ਹੇਤਵਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯਲ੍ਪਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਚ| ਨ ਚ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣੋ ਦੂਸ੍ਯੋ ਨ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍||” ਇਤਿ; ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇ ਚਰਕਃ– “ ਨਿਮਿਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਾਂ ਰੂਪਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯਮੇ ਬਲੇ|” ਇਤਿ; ਤਥਾ “ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੋਸਾਧ੍ਯਃ|” ਇਤਿ| ਉਪਸ਼ਯੇਨ ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਤੀਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣੇਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੇ ਵਾ ਵ੍ਯਾਧੌ ਵਿਸ਼ੇਸਾਵਬੋਧੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਗੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੇਤ|” ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾਤਰੋਗੋ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਵਿਕਾਰਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਦੁਸ੍ਟਮਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਸ਼ੋਣਿਤਸੇਕਸ੍ਤਤ੍ਰੋਪਸ਼ਮ ਇਤਿ| ਅਸਤ੍ਯਾਂ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤੀਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਪਯੋਗ੍ਯਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਬਲਕਾਲਾਦੀਨਾਮਜ੍ਞਾਨੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਦਾਨਾਦਿਪਞ੍ਚਕਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਵਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ||੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਏਸਾਂ ਨਿਦਾਨਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸਮਾਨਾਸਮਾਨਜਾਤੀਯਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਕਂ ਕਾਰਣਰੂਪਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਏਤੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰ੍ਯੋਰ੍ਥੋਭਿਧੀਯਤੇ ਤਨ੍ਨਿਦਾਨਂ; ਯਥਾ– “ਬੁਦ੍ਧਿਰੁਪਲਬ੍ਧਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍|” (ਨ੍ਯਾ. ਦ. ਪ੍ਰ. ਆ. ਸੂ. ੧੫) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਕਿਂ ਮਿਲਿਤੈਰੇਕੈਕਸ਼ੋ ਵਾ? ਨਾਦ੍ਯਃ, ਏਕਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਯਿਨਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਮਿਲਿਤਾਨਾਮਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ਤਦਾ ਸਵ੍ਯਭਿਚਾਰਃ; ਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਕੁਨਾਦੌ, ਹੇਤੋਃ ਪ੍ਰਯੋਜਕੇ ਕਰ੍ਤਰਿ, ਆਯਤਨਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਲਡਾਦੌ, ਉਤ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਉਦ੍ਗਮਨੋਤ੍ਸਰ੍ਗਯੋਸ਼੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਨੈਵਂ, ਸ਼ਕੁਨਾਦੀਨਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰਨਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ– ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਿਤਿ| ਨਹਿ ਤੇਸਾਂ ਤੇ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ, ਯਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣੈਕਾਰ੍ਥਵਾਚਕਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਪਰ੍ਯਾਯਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਭਿਧੀਯਮਾਨਤ੍ਵਂ ਨਿਦਾਨਤ੍ਵਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍| ਇਦਂ ਤੁ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤੋ ਲਕ੍ਸਣਮ੍– “ਸੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਕੋ ਰੋਗੋਤ੍ਪਾਦਕਹੇਤੁਰ੍ਨਿਦਾਨਮ੍|” ਇਤਿ| ਯਨ੍ਮਤੇ ਦੋਸੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਰੂਪਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਮਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਂ ‘ਸੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਕ’ ਇਤਿ ਪਦਂ, ਤਸ੍ਯਾ ਦੋਸੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਰੂਪਾਯਾ ਇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਨ੍ਤਰਾਭਾਵਾਤ੍| ਯਨ੍ਮਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨ੍ਮ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਤਨ੍ਮਤੇ ‘ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰ੍ਨਿਦਾਨਮ੍’ ਇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਉਭਯਤ੍ਰਾਪਿ ‘ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿ’ ਏਤਤ੍ਪਦਂ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਹੇਤੁਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ ਚ ਹੇਤੁਰਨੇਕਧਾ; ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ, ਯਦਾਹ ਉਪਕਲ੍ਪਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਃ– “ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਪ੍ਰਾਧਾਨਿਕਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ|” ਇਤਿ| ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟੋ ਯਥਾ– ਨਕ੍ਤਨ੍ਦਿਨਰ੍ਤੁਭੁਕ੍ਤਾਂਸ਼ਾ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ, ਨ ਤੇ ਚਯਾਦਿਕਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ| ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟੋ ਯਥਾ– “ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਨਿਚਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਸਨ੍ਤੇ ਕਫਰੋਗਕਤ੍|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੪); ਕਿਂਵਾ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟੋ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਸੇਵਾ, ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟੋ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਃ| ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ ਯਥਾ– ਯੋ ਦੁਰ੍ਬਲਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਧਿਕਰਣਾਸਮਰ੍ਥਃ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “( ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾ) ਅਬਲੀਯਾਂਸੋਥਵਾਨੁਬਨ੍ਧ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਨ ਤਦਾ ਵਿਕਾਰਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤਿਃ|” ਇਤਿ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੪)| ਪ੍ਰਾਧਾਨਿਕੋ ਯਥਾ– ਵਿਸਾਦਿਃ; ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਵਾ, ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਪਰਿਣਾਮਭੇਦਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ, ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗੋਯੋਗਾਤਿਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਯੁਕ੍ਤਾ ਰੂਪਰਸਾਦਯਃ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧੋ ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਾਦਿਃ, ਪਰਿਣਾਮੋਯੋਗਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਜਾਃ ਸ਼ੀਤਾਦਯਃ| “ਅਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਚ ਰੋਗਹੇਤੋਰਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ” ਇਤਿ ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪਰਿਣਤਸ੍ਯ ਦੁਃਖਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਚਕ੍ਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧੇ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਮਾਹ; ਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਕਤਬ੍ਰਹ੍ਮਵਧਾਦਿਜਨ੍ਮਨੋਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵ ਮੂਲਂ; ਬਲਾਬਲਂ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਨ ਨਿਰੂਪ੍ਯਤੇ, ਰੋਗਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨਾਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਦੋਸਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਭਯਹੇਤੁਭੇਦਾਚ੍ਚ ਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ| ਦੋਸਹੇਤਵੋ ਯਥਾ– ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਯਥਰ੍ਤੂਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਧੁਰਾਦਯਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤਵੋ ਯਥਾ– ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਦਪਿ ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤ੍ਯੇਵ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਕਸਾਯਾ ਮਾਰੁਤਂ, ਪਿਤ੍ਤਮੂਸਰਾ, ਮਧੁਰਾ ਕਫਮ੍|” ਇਤਿ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੬) ਤਥਾਪਿ ਤਜ੍ਜੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ ਏਵਾਰਭ੍ਯਤੇ ਨ ਤ੍ਵਨ੍ਯੋ ਵਿਕਾਰ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਤਾ ਭਵਤਿ| ਉਭਯਹੇਤੁਰ੍ਯਥਾ ਵਾਤਰਕ੍ਤੇ– “ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵੋਸ੍ਟ੍ਰੈਰ੍ਗਚ੍ਛਤਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਨਤਸ਼੍ਚ” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਪੂਰ੍ਵਕਮੇਵ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਨਂ, ਤਥਾਪਿ ਦੋਸਵਦ੍ਵ੍ਯਾਧਾਵਪਿ ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਨ ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਮਾਤ੍ਰਂ ਭੇਸਜਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ, ਕਿਨ੍ਤੂਭਯਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਮ੍| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਕਾਰਣਭੂਤਦੋਸਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯੈਵ ਕਾਰ੍ਯਭੂਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਨਿਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ; ਯਤਃ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਸ਼ਕ੍ਤਿਕਾਨਿ ਭੇਸਜਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਕਥਮਨ੍ਯਥਾ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਤਿਮਿਰੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਮੇਵ ਵਮਨਂ ਨ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਨ ਵਾਮਯੇਤ੍ਤੈਮਿਰਿਕਂ ਨ ਗੁਲ੍ਮਿਨਂ ਨ ਚਾਪਿ ਪਾਣ੍ਡੂਦਰਰੋਗਪੀਡਿਤਮ੍|” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੩੩) ਇਤਿ| ਸ ਏਵੋਤ੍ਪਾਦਕਵ੍ਯਞ੍ਜਕਭੇਦਾਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ| ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਪਾਦਕੋ ਯਥਾ– ਹੇਮਨ੍ਤਜੋ ਮਧੁਰਰਸਃ ਕਫਸ੍ਯ| ਵ੍ਯਞ੍ਜਕੋ ਯਥਾ– ਤਸ੍ਯੈਵ ਕਫਸ੍ਯ ਵ੍ਯਞ੍ਜਕੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਤਾਪਃ ਇਤਿ ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਞ੍ਜਕਃ ਪ੍ਰੇਰਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਭੇਦਾਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਾ ਆਹਾਰਾਚਾਰਕਾਲਾਦਯਃ| ਏਤਦਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤੀਸਟਾਚਾਰ੍ਯਃ– “ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਪਤਰ੍ਪਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਪਤਨਾਦ੍ਭਙ੍ਗਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਾਜ੍ਜਾਗਰਾਦ੍ਵੇਗਾਨਾਂ ਚ ਵਿਧਾਰਣਾਦਤਿਸ਼ੁਚਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਤਿਤ੍ਰਾਸਤਃ| ਰੂਕ੍ਸਕ੍ਸੋਭਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕੈਰੇਭਿਃ ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਵ੍ਰਜੇਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਰਿਧਰਾਗਮੇ ਪਰਿਣਤੇ ਚਾਨ੍ਨੇਪਰਾਹ੍ਣੇਪਿ ਚ|| ਕਟ੍ਵਮ੍ਲੋਸ੍ਣਵਿਦਾਹਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਲਵਣਕ੍ਰੋਧੋਪਵਾਸਾਤਪਸ੍ਤ੍ਰੀਸਮ੍ਪਰ੍ਕਤਿਲਾਤਸੀਦਧਿ-ਸੁਰਾਸ਼ੁਕ੍ਤਾਰਨਾਲਾਦਿਭਿਃ| ਭੁਕ੍ਤੇ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਭੋਜਨੇ ਚ ਸ਼ਰਦਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਤਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਚ ਤਥਾਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰਿਸਮਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍|| ਗੁਰੁਮਧੁਰਰਸਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਦੁਗ੍ਧੇਕ੍ਸੁਭਕ੍ਸ੍ਯਦ੍ਰਵਦਧਿਦਿਨਨਿਦ੍ਰਾਪੂਪਸਰ੍ਪਿਸ੍ਪ੍ਰਪੂਰੈਃ| ਤੁਹਿਨਪਤਨਕਾਲੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕੋਪਃ ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਦਿਵਸਾਦੌ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਵਸਨ੍ਤੇ||” (ਚ. ਕ. ਅ. ੨੯-੩੧) ਇਤਿ| ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਯਥਾ– ਦੋਸਾ ਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸੋਪਿ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਪ੍ਰਾਕਤਾਦਿਭੇਦਾਦਨੇਕਧਾ| ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਯਥਾ– ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਸ਼ਰਦਿ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਵਾਯੁਃ| ਵੈਕਤਸ੍ਤੁ ਯਥਾ– ਵਸਨ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ, ਸ਼ਰਦਿ ਕਫੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾ| ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪ੍ਰਾਕਤਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੁਦ੍ਭਵਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਭੇਦਾਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ| ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍, ਅਨੁਬਨ੍ਧੋਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋ ਯਥੋਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨੋਪਸ਼ਮੋ ਭਵਤ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਃ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧਃ|” (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਸਂਸਰ੍ਗਜੇ ਵ੍ਯਾਧਾਵਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੋਨੁਬਨ੍ਧਾਵਿਰੋਧੇਨ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਤਤ੍ਰੋਪਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ| ਉਪਦ੍ਰਵੋਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਤੋ ਯਥਾ– ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਵਾਤਰੋਗਃ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤਿ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਸ੍ਤੁ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ| ਯਦਾਹ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇ ਚਰਕਃ– “ਨ ਚ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣੋ ਦੂਸ੍ਯੋ ਨ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੦) ਇਤਿ| ਆਸ਼ਯਾਪਕਰ੍ਸਤੋ ਯਥਾ– ਯਦਾ ਸ੍ਵਮਾਨਸ੍ਥਿਤਮੇਵ ਦੋਸਂ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਾਕਸ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਂ ਗਮਯਤਿ ਤਦਾ ਸ੍ਵਮਾਨਸ੍ਥੋਪਿ ਸ ਵਿਕਾਰਂ ਜਨਯਤਿ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਾਰੁਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸਯੇ| ਸ੍ਥਾਨਾਦਾਦਾਯ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ|| ਤਦਾ ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਨਵਸ੍ਥਿਤਃ| ਗਾਤ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਮੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੇਵ ਚ||” ਇਤਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭)| ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਵਾਤਸ੍ਯੈਵ ਤਤ੍ਰ ਵਿਗੁਣਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਨਯਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ, ਨਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹ੍ਰਾਸਨਂ; “ਯੇ ਤ੍ਵੇਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਾਕਸ੍ਟਿਂ ਨ ਵਿਦਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਦਾਹੋਪਲਮ੍ਭੇਨ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹ੍ਰਾਸਯਨ੍ਤਃ ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਂ ਰੋਗਾਨ੍ਤਰਮੇਵੋਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ ਆਤੁਰਮਤਿਪਾਤਯਨ੍ਤਿ|” ਇਤਿ ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਭ੍ਰਾਜਕਾਦਿਭੇਦੇਨ ਸਰ੍ਵਦੇਹਸ੍ਥਿਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਯਦਾ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯਾਕਸ੍ਟਂ ਪਿਤ੍ਤਮਵਯਵਾਨ੍ਤਰਮਨਿਲੇਨ ਪ੍ਰਾਪਿਤਂ ਤਦਾ ਤਦਵਯਵਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਮਾਗਨ੍ਤੁਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨਾਧਿਕਮੇਵ ਜਾਤਂ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣੈਵੇਯਂ ਦੁਸ੍ਟਿਰ੍ਨ ਦੁਸ੍ਟ੍ਯਨ੍ਤਰਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਦਾਹ ਏਵ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਨਹਿ ਸ੍ਵਮਾਨਸ੍ਥੋ ਦੋਸੋ ਵਿਕਾਰਂ ਜਨਯਤੀਤਿ| ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਤ੍ਵਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ– ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਵਂ ਤਥਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਤਿਰੂਪੋ ਦੁਸ੍ਟਿਵਿਸ਼ੇਸੋਵਸ਼੍ਯਮੇਵੇਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਵਦ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਤ੍ਤਹ੍ਰਾਸਨਂ ਵਾ ਕਾਰ੍ਯਂ, ਨਚ ਤਤ੍ਤਤ੍ਰ ਯੋਗ੍ਯਂ, ਕਿਂ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਨਯਨਮ੍| ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇਣ– “ਕ੍ਸਯਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਗਤਿਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਿਕਮਿਤਿ| ਗਤਿਤੋ ਯਥਾ– ਗਤਿਰ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਕ੍ਸੀਣਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ “ਕ੍ਸਯਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਗਤਿਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਪਰਾ|| ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਚਾਪਰਾ ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਾਖਾਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸੁ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ|| ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਸਮਤ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਯਥਾ– “ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਯਥਾਬਲਮ੍| ਕ੍ਸੀਣਾ ਜਹਤਿ ਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਸਮਾਃ ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਤੇ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭)– ਇਤਿ| ਸ੍ਵਂ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਯੋ ਧਰ੍ਮਾਃ, ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਸ੍ਰਂਸਸ਼ੂਲਾਦੀਨਿ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਪਾਠਸਂਵਾਦੀ ਸੁਦਾਨ੍ਤਸੇਨਃ– “ਆਧ੍ਮਾਨਸ੍ਤਮ੍ਭਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਫੁਟਨਵਿਮਥਨਕ੍ਸੋਭਕਮ੍ਪਪ੍ਰਤੋਦਾਃ, ਕਣ੍ਠਧ੍ਵਂਸਾਵਸਾਦੌ ਸ਼੍ਰਮਕਵਿਲਪਨਂ ਸ੍ਰਂਸਸ਼ੂਲਪ੍ਰਭੇਦਾਃ| ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਕਰ੍ਣਨਾਦੋ ਵਿਸਮਪਰਿਣਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਮੋਹਾ, ਵਿਸ੍ਪਨ੍ਦੋਦ੍ਘਟ੍ਟਨਾਨਿ ਗ੍ਲਪਨਮਸ਼ਯਨਂ ਤਾਡਨਂ ਪੀਡਨਂ ਚ|| ਨਾਮੋਨ੍ਨਾਮੌ ਵਿਸਾਦੋ ਭ੍ਰਮਪਰਿਪਤਨਂ ਜਮ੍ਭਣਂ ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ, ਵਿਕ੍ਸੇਪਾਕ੍ਸੇਪਸ਼ੋਸਗ੍ਰਹਣਸ਼ੁਸਿਰਤਾਚ੍ਛੇਦਨਂ ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਚ| ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋਰੁਣੋ ਵਾ ਤਡਪਿ ਚ ਮਹਤੀ ਸ੍ਵਾਪਵਿਸ਼੍ਲੇਸਸਙ੍ਗਾ, ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਮੂਨਿ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਮਰੁਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਸਾਯੋ ਰਸਸ਼੍ਚ|| ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਮ੍ਲਕਧੂਮਕਾਃ ਪ੍ਰਲਪਨਂ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਰੁਤਿਰ੍ਮੂਰ੍ਛਨਂ, ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਦਰਣਂ ਮਦੋ ਵਿਸਰਣਂ ਪਾਕੋਰਤਿਸ੍ਤਡ੍ਭ੍ਰਮੌ| ਊਸ੍ਮਾਤਪ੍ਤਿਤਮਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਹਨਂ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਾ ਰਸਾ, ਵਰ੍ਣਃ ਪਾਣ੍ਡੁਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ਕ੍ਵਥਿਤਤਾ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵੈ|| ਤਪ੍ਤਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਗੁਰੁਤਾ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਕਠਿਨਤਾ ਮਲਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਪਕ੍ਤ੍ਯੁਪਲੇਪਾਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਕਣ੍ਡੂਃ ਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਚ|| ਚਰਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਥੋ ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਂ ਰਸੌ ਪਟੁਸ੍ਵਾਦੂ| ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਵੇਤੋਲਸਤਾ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕਫਸ੍ਯ ਜਾਨੀਯਾਤ੍|| ਦ੍ਵਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਃ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਕਃ|” ਇਤਿ| ਲਿਙ੍ਗਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਕ੍ਸੀਣਾ ਵਰ੍ਧਯਿਤਵ੍ਯਾਃ, ਵਦ੍ਧਾ ਹ੍ਰਾਸਯਿਤਵ੍ਯਾਃ, ਸਮਾਃ ਪਾਲਯਿਤਵ੍ਯਾਃ” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੩੩)– ਇਤਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਦਿਗਤਿਰ੍ਯਥਾ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨਮ੍, ਅਧੋਗਸ੍ਯ ਵਮਨਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ ਪ੍ਰਤਿਮਾਰ੍ਗਂ ਚ ਹਰਣਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਧੀਯਤੇ|” (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਯਸ੍ਤੁ ਗਤਿਭੇਦਾਨਭਿਜ੍ਞਃ ਸਃ “ਵਿਰੇਕਃ ਪਿਤ੍ਤਹਰਾਣਾਂ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ ਵਚਨਾਦਧੋਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਰੇਕਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਾਨ ਆਤੁਰਸ੍ਯਾਨਰ੍ਥਮੇਵੋਤ੍ਪਾਦਯਤਿ; ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਦੋਸਗਤਿਸੁ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤਿ| ਵਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕੋਸ੍ਠਂ, ਕਦਾਚਿਚ੍ਛਾਖਾਃ, ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧੀਨਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਰੁਜਨ੍ਤਿ; ਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸੁ ਗਤਿਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੋਪਾਦਕਤ੍ਵਾਦੇਕਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ| ਕੋਸ੍ਠ ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਿਃ, ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯੋ ਧਾਤਵਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਚੇਤਿ, ਚਰਕਕਤੈਵੇਯਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਕੋਸ੍ਠਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਆਮਾਸ਼ਯਗਤੇ ਵਾਤੇ ਕਫੇ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇ| ਰੂਕ੍ਸਪੂਰ੍ਵੋ ਹਿਤਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਸ੍ਤਥੈਵ ਚ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੪); ਤਥਾ– “ਸਨ੍ਤਤਂ ਰਸਰਕ੍ਤਸ੍ਥਃ ਸੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼੍ਰਿਤਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਥਾ– “ਨਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮੋਪਦੇਸ੍ਟਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਯੁਮਰ੍ਮਵ੍ਰਣੇਸੁ ਚ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ| ਏਤੇ ਚ ਦੋਸਾਃ ਸਾਮਤ੍ਵਨਿਰਾਮਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਊਸ੍ਮਣੋਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵੇਨ ਧਾਤੁਮਾਦ੍ਯਮਪਾਚਿਤਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਾਮਾਸ਼ਯਗਤਂ ਰਸਮਾਮਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ|| ਆਮੇਨ ਤੇਨ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਦੋਸਾ ਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤਾਃ| ਸਾਮਾ ਇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਚ ਰੋਗਾਸ੍ਤਦੁਦ੍ਭਵਾਃ|| ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਗੌਰਵਾਨਿਲਮੂਢਤਾਃ| ਆਲਸ੍ਯਾਪਕ੍ਤਿਨਿਸ੍ਠੀਵਮਲਭੇਦਾਰੁਚਿਕ੍ਲਮਾਃ|| ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਲਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨਾਂ ਨਿਰਾਮਾਣਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ|” (ਵਾ. ਸੂ. ਅ. ੧੩)| “ਵਾਯੁਃ ਸਾਮੋ ਵਿਬਨ੍ਧਾਗ੍ਨਿਸਾਦਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨੈਃ|| ਵੇਦਨਾਸ਼ੋਥਨਿਸ੍ਤੋਦੈਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋਙ੍ਗਾਨਿ ਪੀਡਯੇਤ੍| ਵਿਚਰੇਦ੍ਯੁਗਪਚ੍ਚਾਪਿ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਕੁਪਿਤੋ ਭਸ਼ਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸੂਰ੍ਯਮੇਘੋਦਯੇ ਨਿਸ਼ਿ| ਨਿਰਾਮੋ ਵਿਸ਼ਦੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਨਿਰ੍ਵਿਬਨ੍ਧੋਲ੍ਪਵੇਦਨਃ|| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰ੍ਯਾਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਹਰਿਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਪਿਤ੍ਤਮਮ੍ਲਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਗੁਰੁ|| ਅਮ੍ਲਿਕਾਕਣ੍ਠਹਦ੍ਦਾਹਕਰਂ ਸਾਮਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਆਤਾਮ੍ਰਂ ਪਿਤ੍ਤਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਰਸੇ ਕਟੁਕਮਸ੍ਥਿਰਮ੍|| ਪਕ੍ਵਂ ਵਿਗਨ੍ਧਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਰੁਚਿਪਕ੍ਤਬਲਪ੍ਰਦਮ੍| ਆਵਿਲਸ੍ਤਨ੍ਤੁਲਃ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਃ ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਸਾਮੋ ਬਲਾਸੋ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਸੁਦੁਦ੍ਗਾਰਵਿਘਾਤਕਤ੍|| ਫੇਨਵਾਨ੍ ਪਿਣ੍ਡਿਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਨਿਃਸਾਰੋਗਨ੍ਧ ਏਵ ਚ| ਪਕ੍ਵਃ ਸ ਏਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਛੇਦਵਾਨ੍ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਤ੍||” ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਸਾਮੇ ਪਾਚਨਂ, ਨਿਰਾਮੇ ਸ਼ਮਨਮਿਤਿ| ਏਤੇ ਚ ਦੋਸਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਸ੍ਤਰਤਮਾਦਿਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦੁਦਾਹਰਣਾਨਿ ਵਿਸ੍ਤਰਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਰਤ੍ਰ ਨ ਲਿਖ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸੌਸ਼੍ਰੁਤਦੋਸਭੇਦਵਿਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੬) ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾਨਿ| ਉਕ੍ਤਹੇਤੁਦੋਸਭੇਦਯੋਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਲੋਕੌ– “ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਦੂਰਨਿਕਟਪ੍ਰਾਧਾਨਿਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਪੁਨਸ੍ਤੇਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਾਰ੍ਥਯੁਕ੍ਪਰਿਣਤਿਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ| ਰੁਗ੍ਦੋਸੋਭਯਕਾਰਣਾਦਪਿ ਤਥਾ, ਦ੍ਵੌ ਵ੍ਯਞ੍ਜਕੋਤ੍ਪਾਦਕੌ, ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਭੇਦਤੋਪਿ ਕਥਿਤਾ ਹੇਤੋਃ ਪ੍ਰਭੇਦਾ ਅਮੀ|| ਦੋਸਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਾਕਤਵੈਕਤਾਭ੍ਯਾਂ, ਭੇਦੋਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਦਪਿ ਚਾਨੁਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਯੋਗਾਤ੍ਤਥਾਸ਼ਯਾਕਰ੍ਸਵਸ਼ਾਦ੍ਗਤੇਸ਼੍ਚ||” ਇਤਿ ਨਿਦਾਨਮ੍|੫|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਹ– ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਿਤਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸਡ੍ਭਿਰੇਵ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰ੍ਨਿਦਾਨਮਾਹੁਃ, ‘ਮੁਨਯਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਏਤਚ੍ਚ ਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ, ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਨਿਦਾਨਮੇਤੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਏਕਾਰ੍ਥਵਾਚਕਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਪਰ੍ਯਾਯਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੫||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰੀਯਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦੀਨਾਂ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਾਹ– ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਭਵਤਿ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਯੇਨ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਾਵਸ੍ਥਾਜਨਿਤੇਨ ਭਾਵਿਜ੍ਵਰਾਦਿਵ੍ਯਾਧਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਵਾਤਾਦਿਜਨਿਤਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਯਥਾ– ‘ਸ਼੍ਰਮੋਰਤਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯); ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਥਾ ਦੇਵਗੁਰੁਵਿਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਾਦਿ; ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੈਵਤ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍– “ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਜਾਤਿਰ੍ਬੁਭੂਸਾ ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਣ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਭਾਵਃ ਕਿਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਚ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਹਿ||” ਇਤਿ| ਤਥਾਹ ਪਰਾਸ਼ਰਃ– “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਨਾਮ ਯੇਨ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸੋ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਨ ਤੁ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਃ|” ਇਤਿ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾ– ਉਰਃਕ੍ਸਤਾਦੌ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੇਵ ਵਾਤਾਦਿਜਾਨ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰੈਵ– “ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੧) ਇਤਿ ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਜਮ੍ਭਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਮੀਰਣਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨਯਨਯੋਰ੍ਦਾਹਃ ਕਫਾਦਨ੍ਨਾਰੁਚਿਸ੍ਤਥਾ||” ਇਤਿ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਹਾਰੀਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ, ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਜਮ੍ਭਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਹਦਯੋਦ੍ਵੇਗਿ ਵਾਤਜਮ੍|” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਤਸ਼੍ਚ ਜਮ੍ਭਾਦੇਰਪਿ ਰੂਪਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ; ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– “ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ|” (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਯਥਾ ਸ਼੍ਰਮਾਦਯ ਇਤਰਰੋਗਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਭਾਵਿਜ੍ਵਰਮਾਤ੍ਰਂ ਬੋਧਯਨ੍ਤਿ ਨ ਤੁ ਵਾਤਜਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਮਿਤ੍ਯਤਸ੍ਤੇਸਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਜ੍ਵਰਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਭਵਿਸ੍ਯਦ੍ਵਾਤਜ੍ਵਰਮਾਤ੍ਰਂ ਬੋਧਯਨ੍ਤਿ ਜਮ੍ਭਾਦਯਃ, ਨ ਤੁ ਵਾਤਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਵਰਣਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਂ ਬੋਧਯਨ੍ਤਿ; ਇਤ੍ਯਤੋਵ੍ਯਕ੍ਤਵਾਤਜ੍ਵਰਬੋਧਕਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਮੇਵ ਜਮ੍ਭਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਧਵਕਰਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਾਦਯੋ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਪ੍ਰਭੂਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸਹਚਰਿਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਜਮ੍ਭਾਦੇਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ; ਯਥਾ– ਮਾਸਰਾਸ਼ਿਃ; ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿ| ਨ ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਰੂਪਾਦਭੇਦਃ; ਨਿਯਮੇਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪਯੋਰ੍ਭਾਵਿਵਰ੍ਤਮਾਨਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਏਵ, ਤਸ੍ਯੈਵਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍; ਨ ਤੁ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਾਵਸ੍ਥਾਜਨਿਤਂ ਰੋਮਹਰ੍ਸਬਾਲਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਾਦਿਕਂ ਨਿਯਮੇਨਾਨੁਰ੍ਵਤੇ, ਯਦ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤੇਤ ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਣਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ| ਏਤਦਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਯਾ| ਯਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯੇਨਂ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਵਰਪੁਰਃਸਰਃ||” (ਚ. ਇ. ਅ. ੫)– ਇਤਿ ਚਰਕਵਚਨਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਤਦੇਵਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧੇ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਨ ਸ਼੍ਰਮਾਦਿਨਾ, ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਃ ਸਾਮਗ੍ਰੀਸਾਕਲ੍ਯਾਦੁਤ੍ਪਾਦੇਚ੍ਛੁਃ, ਆਮਯੋ ਰੋਗਃ, ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਾਸਾਧਾਰਣਵੇਪਥ੍ਵਾਦਿਨਾ, ਅਨਧਿਸ੍ਠਿਤੋਸਮ੍ਬਦ੍ਧੋ, ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਿਤਿ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਾਹ– ਲਿਙ੍ਗਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤਦ੍ਯਥਾਯਥਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍; ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨਾਤ੍ਯਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍, ਅਤ੍ਰ ਹੇਤੁਰਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦਣੁਤ੍ਵਾਤ੍, ਨਤ੍ਵਾਵਰਣਾਦਿਯੋਗਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਥਾਯਥਂ ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਯਦ੍ਰੂਪਂ ਤਦੇਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣਮਾਹੁਃ– “ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਿਣਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਬੋਧਕਮ੍| ਦੋਸਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਤਨ੍ਨਾਤਿਯੁਕ੍ਤਂ, ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਤਣਕੇਸ਼ਨਿਪਾਤਾਦੇਰਦਸ੍ਟਜਨ੍ਯਸ੍ਯਾਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਾਂ ਘੂਣਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਤਣਾਨਾਂ ਪਤਨਾਨਿ ਚ| ਪ੍ਰਾਯੋਨ੍ਨਪਾਨੇ, ਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਨਖਾਨਾਂ ਚਾਭਿਵਰ੍ਧਨਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਨ ਚ ਤਦਪਿ ਦੋਸਜਂ, ਦੋਸਾਣਾਂ ਤਣਾਦਿਭਿਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍, ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਭਾਵਸ੍ਯ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨਾਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍; ਪਰਮ੍ਪਰਯਾ ਤੁ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕਲ੍ਪਨਯਾਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍, ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਏਤਦ੍ਦੋਸਪਰਿਜਿਹੀਰ੍ਸਯੈਵ ਪਰਮਕੁਸ਼ਲੇਨ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨਾਦਸ੍ਟਦੋਸਜਸਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਰੂਪੋਪਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਕਂ ਯੇਨੇਤਿਪਦਂ ਨਿਬਦ੍ਧਮਿਤਿ ਚਰਕੇਨੋਕ੍ਤਂ ਮਤ੍ਵਾ ਤਦੀਯਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਮਾਧਵਕਰੋ ਲਿਖਿਤਵਾਨ੍| ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਮ੍– “ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਮੇਵ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍|” ਇਤਿ| ਏਵਕਾਰੇਣ ਨਿਦਾਨੋਪਸ਼ਯਯੋਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਦੋਸੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਰੂਪਾਯਾ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਃ, ਤੇਸਾਂ ਤਜ੍ਜਾਤੀਯਾਨਾਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ– ਨਿਦਾਨਂ ਮਦ੍ਭਕ੍ਸਣਰੂਪਂ ਭਾਵਿਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮਨੁਪਸ਼ਯਰੂਪਂ ਚ ਵਰ੍ਤਮਾਨਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਵ੍ਯਾਧਿਂ ਬੋਧਯਤਿ; ਉਪਸ਼ਯੋਪਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋ ਭਾਵਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਵ੍ਯਾਧਿਂ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ, ਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਮਾਨਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਵ੍ਯਾਧਿਂ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ; ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਾਦਾਵੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕੋਪਾਭ੍ਯਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਵ੍ਯਾਧਿਂ, ਰੂਪਸ੍ਯ ਚ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਪ੍ਰਕੋਪਾਦਿਨਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਵ੍ਯਾਧਿਂ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ; ਇਤ੍ਯੇਸਾਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਤ੍ਵਮ੍| ਨਨੁ, ਯਦਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਂ ਸ੍ਮਤ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਵਧਾਰਣਂ ਤਦਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਪਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਂ, ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਮੇਹਰੂਪਸਨ੍ਦੇਹੇ ਚਰਕੇਣ– “ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਣਂ ਰੁਧਿਰਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹਸ੍ਯ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੈਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ– ਕਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨ੍ਮਨਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਗਹੀਤਂ ਨ ਵਾ? ਆਦ੍ਯੇ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਤ੍ਵਮੇਵ; ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ੍ਮਰਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੇਵ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਨੁਭਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਅਥੋਚ੍ਯਤੇ– ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਦਨ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਮਲਾਢ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਰੂਪਂ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣਾਨੁਭੂਤਮੇਵ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਮੇਹਪੂਰ੍ਵਰੂਪਤਯਾ ਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਮ੍; ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧੌ ਤਤ੍ ਸ੍ਮਤਂ ਪ੍ਰਮੇਹਵਿਸ਼ੇਸਮਵਧਾਰਯਤਿ| ਏਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਮਰਣਂ ਕਾਰਣਂ ਨ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ, ਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਪਗਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਮਰਣਂ ਨ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਚੇਤ੍, ਸਤ੍ਯਂ; ਕਿਨ੍ਤੁ (ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭਵਜਨਿਤਸਂਸ੍ਕਾਰੋਪਸ੍ਥਿਤ)ਸ੍ਮਰਣਸਹਕਤਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਬੋਧਕਂ, ਨ ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਮਰਣਂ; ਯਥਾ– ਸਂਸ੍ਕਾਰੋਪਸ੍ਥਾਪਿਤਸ੍ਮਰਣਸਹਕਤਂ ਚਕ੍ਸੁਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਜ੍ਞਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਗਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਘਟਾਵਬੋਧਕਮ੍– ਸੋਯਂ ਘਟ ਇਤਿ| ਏਵਂ ਸ੍ਮਰਣਵਦਾਪ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਲਿਙ੍ਗਪਦੇਨ ਵ੍ਯੁਦਾਸਃ; ਭਾਵਿਪਦੇਨ ਰੂਪਸ੍ਯ; ਲਿਙ੍ਗਪਦੇਨ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੇਃ, ਤਸ੍ਯ ਘਟਜ੍ਞਾਨਾਦਿਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵੇਨਾਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਸਾਧਾਰਣਂ ਹਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਭਵਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ; ਯਥਾ– ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮੇਘੋਦਯੋ ਵਸ੍ਟੇਃ| ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍||੫-੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਨ ਜਮ੍ਭਾਲਸ੍ਯਾਰੁਚ੍ਯਾਦਿਨਾ ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਰੁਦ੍ਬੁਭੂਸੁਰਾਮਯੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤ ਆਮਯਃ? ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾਤਾਦਿਨਾ, ਅਨਧਿਸ੍ਠਿਤਃ ਅਨਾਸਾਦਿਤਃ| ਤਰ੍ਹਿ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸੇਣਾਨਧਿਸ੍ਠਿਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਤੈਵ ਨ ਘਟਤੇ, ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਤ੍; ਨ ਹਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਵਿਹਾਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਨ੍ਯਤਃ ਸਮ੍ਭਵਃ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਹਿ– “ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ|” ਇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਨਧਿਸ੍ਠਿਤਤ੍ਵਮੁਤ੍ਪਿਤ੍ਸੋਰਾਮਯਸ੍ਯ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮ੍| ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੂਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮ੍, ਅਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦਨਾਸਾਦਿਤਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਮਸ੍ਪਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਯਥਾਯਥਮਿਤਿ ਯਥਾ ਯੇਨ ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯਾਤ੍ਮੀਯਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍– ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਚ| ਯੇਨ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਧਾਤੁਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਾਵਸ੍ਥਾਜਨਿਤੇਨ ਭਾਵਿਜ੍ਵਰਾਦਿਵ੍ਯਾਧਿਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਵਾਤਾਦਿਜਨਿਤਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ; ਯਥਾ– ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ‘ਸ਼੍ਰਮੋਰਤਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਯੇਨ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਚਿਹ੍ਨਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ, ਯਥਾ– “ਜਮ੍ਭਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਮੀਰਣਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨਯਨਯੋਰ੍ਦਾਹਃ, ਕਫਾਨ੍ਨਾਨ੍ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪੇ ਜਮ੍ਭਾਦਿਰੂਪਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਰੂਪਤ੍ਵਮੇਵ ਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਮਾਤ੍ਰਸੂਕ੍ਸ੍ਮਚਿਹ੍ਨਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾਹਿ ਤਣਾਦਿਚਯੇ ਪਤਿਤੇਗ੍ਨਿਕਣੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਧੂਮਮਾਤ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕਰਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਤਾਡਨਪ੍ਰਤੀਕਾਰੈਸ੍ਤਦੁਪਸ਼ਮਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤੇ ਵਹ੍ਨੌ; ਤਥਾ– ਭਵਿਸ੍ਯਦ੍ਰੋਗਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਲਕ੍ਸਣੈਕਮਾਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਸ਼ਮਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਇਤਿ| ਅਤਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪਯੋਰ੍ਭੇਦ ਏਵ| ਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਛਾਰੀਰਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮਾਨਸਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਯਥਾ– “ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਲਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਸਾਸ੍ਰਾਕੁਲੇਕ੍ਸਣਮ੍|” ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮ੍| ਮਾਨਸਂ ਯਥਾ– ਅਰਤਿਰ੍ਹਿਤੋਪਦੇਸ਼ੇਸ੍ਵਕ੍ਸਾਨ੍ਤਿਃ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮ੍||੫-੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਯਦ੍ਯਪਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਰੂਪਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਰੂਪਮਾਹ– ਤਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੇਵ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਮੁਦ੍ਭੂਤਤਾਮਿਤਿ| ਨਨੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਯੇਨ, ਏਕਦੇਸ਼ੇਨ ਵਾ? ਆਦ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਣਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ” (ਚ. ਇ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਹਿ “ਜਮ੍ਭਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਮੀਰਣਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨਯਨਯੋਰ੍ਦਾਹਃ” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੩੯) ਇਤ੍ਯਾਦੇਰਪਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਰੂਪਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ? ਨੈਵਮ੍, ਅਨਭ੍ਯੁਪਗਮਾਨ੍ਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਨਾਪ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ਸ੍ਯ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਨਿਰ੍ਧਾਰਿਤੈਕਤ੍ਵਾਨੇਕਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਂ; ਯਥਾ– ਤਾਰ੍ਣਪਾਰ੍ਣਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਵਿਰਹੇਣ ਧੂਮਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨਿਬੋਧਕਤ੍ਵਮ੍| ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਯਦਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸ੍ਤਦਾ ਨ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਨ ਚ ਜਮ੍ਭਾਦੇ ਰੂਪਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਤ੍ਵੇਨਾਭਿਧਾਨਾਤ੍; ਅਪਰਪ੍ਰਭੂਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਸਹਚਰਿਤਤ੍ਵੇਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪਯੋਰਸਮਾਨਕਾਲਤ੍ਵੇਨ ਚ ਰੂਪਤ੍ਵਾਯੋਗਾਦਿਤਿ ਈਸ਼੍ਵਰਸੇਨਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– “ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਯਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍” ਇਤਿ| ਤਨ੍ਨ, ਵਿਕਲ੍ਪਾਸਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ– ਸ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਕਿਂ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍? ਆਹੋਸ੍ਵਿਤ੍ ਸ੍ਵੀਯਂ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ? ਸ੍ਵੀਯਮਪਿ ਧਰ੍ਮਃ, ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਾ? ਨ ਤਾਵਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ, ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਰੋਧਾਤ੍; ਰੂਪਂ ਹਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚੇਦ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਤਰ੍ਹਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਃ ਪ੍ਰਤੀਯਤ ਇਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਰੋਧਃ| ਨਾਪਿ ਧਰ੍ਮਃ, ਚਰਕੋਕ੍ਤਕਸ੍ਣਤ੍ਵਙ੍ਨਖਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦੇਰਰ੍ਸ਼ੋਰੂਪਤ੍ਵਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ| ਨਹਿ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਦਿਕਮਰ੍ਸ਼ੋਧਰ੍ਮਃ, ਅਤਨ੍ਨਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍; ਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਚ ਧਰ੍ਮਿਨਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਨ੍ਯਥਾਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍| ਨਾਪਿ ਕਾਰ੍ਯਮ੍, ਉਪਦ੍ਰਵਾਦੇਰਪਿ ਰੂਪਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍| ਤਦਪਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਚੇਤ੍, ਨੈਵਮ੍; ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦੇਰੇਵ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ, ਨ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧੇਃ; ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਜ੍ਞਾਤਤ੍ਵਾਦ੍, ਭੇਦੇਨੋਪਾਦਾਨਾਚ੍ਚ; ਤਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਰਿਸ੍ਟਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗੋ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ ਰੋਗਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੋਯਮ੍|” ਇਤਿ, ਨਨੁ, ਉਪਦ੍ਰਵੋ ਨ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਕਾਰ੍ਯਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਸ੍ਯ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸ ਤਨ੍ਮੂਲਮੂਲ ਏਵੋਪਦ੍ਰਵਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ|” ਇਤਿ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੫); ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ਚ ਟੀਕਾਕਤਃ– “ ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਮੂਲਂ ਦੋਸਰੂਪਂ ਮੂਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਨ੍ਮੂਲਃ|” ਇਤਿ| ਨੈਵਮ੍, ਅਪਚਾਰੇਣ ਮੂਲਭੂਤਦੋਸੋਪਬਂਹਣਲਬ੍ਧਬਲਸ਼੍ਚੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਪਦ੍ਰਵਂ ਕਰੋਤਿ ਤੇਨ ‘ ਤਨ੍ਮੂਲਮੂਲ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ ਚਰਕਃ– “ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਧਿ ਰੋਗੋ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|” (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਮੇਵੈਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤਿ; ਤਥਾ ਚ ਸਤਿ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਏਕਸ੍ਯ ਸਕਲਰੂਪਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਕਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍, ਉਪਦ੍ਰਵਸ੍ਯਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ “ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਮੇਵ ਲਿਙ੍ਗਂ ਰੂਪਮ੍” ਇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ‘ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ’ ਇਤਿ ਪਦਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਮ੍; ਏਵਕਾਰੇਣ ਨਿਦਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯੁਪਸ਼ਯਾ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧਿਬੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਚ੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮੇਵ; ਲਿਙ੍ਗਪਦੇਨ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੇਰ੍ਵ੍ਯੁਦਾਸਃ; ਯਨ੍ਮਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨ੍ਮਰੂਪਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ੍ਤਨ੍ਮਤੇ ਤਸ੍ਯਾ ਲਿਙ੍ਗਪਦੇਨ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਃ, ਨ ਹਿ ਸਾ ਵ੍ਯਾਧਿਜ੍ਞਾਨੇ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਾਰਣਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਨਿਦਾਨਵਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਰੂਪਪਰ੍ਯਾਯਾਨਾਹ– ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਨ ਚ ਰੂਪਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ; ਯਤੋ ਮਿਲਿਤਾ ਅਰੁਚ੍ਯਾਦਯ ਏਵ ਜ੍ਵਰਃ, ਕਾਸਾਦ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਰੂਪਾਣ੍ਯੇਵ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਨੈਵਂ, ਤਥਾਵਿਧਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਨਾਵਿਸ਼ੇਸੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਰੂਪੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਰੁਚ੍ਯਾਦਯਃ ; ਕਿਞ੍ਚ ਅਰੁਚ੍ਯਾਦਯ ਏਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ੋ ਰੂਪਾਣਿ, ਤਤ੍ਸਮੁਦਾਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਯਤਃ ਸਮੁਦਾਯਿਭ੍ਯੋਨ੍ਯ ਏਵ ਸਮੁਦਾਯਃ, ਯਥਾ– ਖਦਿਰਤਰੂਣਾਂ ਵਨਮਿਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਰਾਹੋਃ ਸ਼ਿਰਃ, ਸ਼ਿਲਾਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤਿਵਦਸਤ੍ਯਪਿ ਭੇਦੇ ਭੇਦਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਸਮਰ੍ਥਯਨ੍ਤਿ; ਨੈਯਾਯਿਕਾਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਭੇਦਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਨਨੁ, “ਵਿਕਾਰੋ ਦੁਃਖਮੇਵ ਚ|” ਇਤਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੯) ਚਰਕਵਚਨਾਦ੍ਦੁਃਖਸ੍ਯਾਤ੍ਮਗੁਣਸ੍ਯ ਕਥਮਰੁਚ੍ਯਾਦਿਸਮੁਦਾਯਤ੍ਵਂ? ਨੈਵਂ, ਦੁਃਖਯਤੀਤਿ ਦੁਃਖਮਿਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਦੁਃਖਹੇਤੋਰ੍ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਾਦੇਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤ੍ਵਸ੍ਵੀਕਾਰਾਤ੍| ਅਰੁਚ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਵਿਕਾਰਾ ਏਵ, ਯਦਾ ਤ੍ਵਨ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਾਸ੍ਤਦਾ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੇਵੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਯਾਨਿ ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧਿਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ| ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੇ ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਾਨੀਸ੍ਟਾਨਿ ਨਾਮਯਾਃ||” ਇਤਿ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੮)| ਇਤਿ ਰੂਪਲਕ੍ਸਣਮ੍||੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਦਾਨੀਂ ਰੂਪਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ– ਤਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਰੂਪਮਿਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ; ਅਨਿਰ੍ਧਾਰਿਤੈਕਤ੍ਵਾਨੇਕਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ ਤਾਰ੍ਣਪਾਰ੍ਣਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਵਿਰਹੇਣ ਧੂਮਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨਿਬੋਧਕਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਯਾਕਤ੍ਯਨ੍ਤਾਃ ਸਡ੍ਰੂਪਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕਾਃ, ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯਾਪਿ; ਯਥਾ– ਪੂਰ੍ਵਸਂਸ੍ਥਾਨਂ, ਪੂਰ੍ਵਵ੍ਯਞ੍ਜਨਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਪਰੇਪਿ||੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਪਸ਼ਯਮਾਹ– ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਰ੍ਬਾਹ੍ਯ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼੍ਚ, ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਜ੍ਵਰਾਦਿਃ, ਏਤਯੋਰ੍ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧ੍ਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਯੋਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾ ਵਿਪਰੀਤਾਃ, ਏਤਯੋਰੇਵ ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਯੋਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣੋ ਨਿਦਾਨਸਮਾਨਧਰ੍ਮਿਣੋਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਕਾਰਿਣਃ; ਏਵਂਵਿਧਾ ਯੇ ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾ ਭੇਸਜਾਹਾਰਾਚਾਰਾਸ੍ਤੇਸਾਮੁਪਯੋਗਮਾਚਰਣਂ ਸੁਖਾਵਹਂ ਸੁਖਕਰਮੁਪਸ਼ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਸ਼ਯਾਖ੍ਯਂ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਃ| ਤਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਮਾਹ– ਸ ਹਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤ ਇਤਿ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯੁਪਸ਼ਯਾਰ੍ਥਃ” ਇਤਿ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੧)| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਾਦਪੂਰਣੇ| ਸੁਖਾਵਹਮਿਤਿ ਸੁਖਂ ਰੋਗਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਂ; ਯਥਾ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਲੋਕੇ– ‘ਭਾਰਾਪਗਮੇ ਸੁਖਿਨਃ ਸਂਵਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮ’ ਇਤਿ, ਤਤ੍ ਸੁਖਮਾਵਹਤਿ ਸਮ੍ਯਗਾਯਤ੍ਤ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧੇਨ ਚ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸੁਖਾਵਹਮ੍| ਏਤੇਨ ਸਦਾਹਤਸ੍ਣਾਨਵਜ੍ਵਰਿਣਃ ਸ਼ੀਤਲਜਲਪਾਨਂ ਤਤ੍ਕਾਲਸੁਖਕਰਮਪਿ ਨੋਪਸ਼ਯ ਇਤਿ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ, ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ; ਤੇਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯੌ| ਅਤ ਏਵ ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਵਿਪਰੀਤਮਭਿਧਾਯ “ਏਤੇਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ” (ਵ. ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਸੁਦਾਨ੍ਤਸੇਨੋਪ੍ਯਾਹ– “ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਯੋ ਹੇਤੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਵਿਪਰੀਤਕਃ| ਦੇਸ਼ਾਦਿਕਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਯੋ ਜ੍ਞੇਯੋਨੁਪਸ਼ਯੋਨ੍ਯਥਾ||” ਇਤਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਮ੍– “ਔਸਧਾਦਿਜਨਿਤਃ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧ ਉਪਸ਼ਯਃ” ਇਤਿ| ਸ੍ਰਕ੍ਚਨ੍ਦਨਵਨਿਤਾਦ੍ਯੁਪਭੋਗਜਨਿਤਸੁਖਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮੌਸਧਾਦਿਪਦਮ੍, ਅਨੁਬਨ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਅਪਥ੍ਯਜਨਿਤਤਦਾਤ੍ਵਸੁਖਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਃ| ਏਤਦਪ੍ਯੁਦਾਹਰਣਦਰ੍ਸ਼ਨਪਰਂ, ਨ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਮ੍; ਔਸਧਾਦੀਨਾਂ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਵ੍ਯਭਿਚਾਰੇਣ ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਯੋਗਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ‘ਸਮ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਾਧਿਜਦੁਃਖੋਪਸ਼ਮਹੇਤੁਰੁਪਸ਼ਯਃ’, ‘ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਪਸ਼ਯਃ’ ਇਤਿ ਵਾ ਲਕ੍ਸਣਮ੍; ‘ਔਸਧਜਨਿਤਃ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧ ਉਪਸ਼ਯਃ’ ਇਤਿ ਵਾ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਚਰਕੇ; ਆਹਾਰਾਚਾਰਦੇਸ਼ਕਾਲਲਙ੍ਘਨਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਭੂਤਾਨਾਮੌਸਧਤ੍ਵੇਨਾਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਅਥੈਸਾਮੁਦਾਹਰਣਾਨਿ; ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਨਿ; ਔਸਧਂ ਯਥਾ– ਸ਼ੀਤਕਫਜ੍ਵਰੇ ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਦ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਭੇਸਜਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ਼ੀਤੇਨੋਸ੍ਣਕਤਾਨ੍ਰੋਗਾਨ੍ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਃ| ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤਕਤਾ ਰੋਗਾਸ੍ਤੇਸਾਮੁਸ੍ਣਂ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍||” ਇਤਿ (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੩)| ਅਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਸ਼੍ਰਮਾਨਿਲਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਰਸੌਦਨਮ੍| ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਤ੍ਥੇ ਕਫੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਮਿਤਿ| ਅਥ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਨਿ| ਔਸਧਂ ਯਥਾ– ਅਤਿਸਾਰੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਪਾਠਾਦਿ, ਤਥਾ ਸ਼ਿਰੀਸੋ ਵਿਸਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਖਦਿਰਃ ਕੁਸ੍ਠਂ, ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਮੇਹਮਿਤਿ; ਨੈਤੇ ਦੋਸਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਕਾਰਿਣ ਇਤਿ| ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– “ਜ੍ਵਰਾਦਿਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਦਪਿ ਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ”, ਕਿਨ੍ਤੁ ਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾਦਸ੍ਯਾਯਂ ਭੇਦਃ– ਯਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਤਨ੍ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ; ਯਥਾ– ਵਮਨਲਙ੍ਘਨੇ ਕਫਹਰੇ ਨ ਕਫਗੁਲ੍ਮਂ ਹਰਤਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਕਫੇ ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯੇ ਤੁ ਕਰ੍ਤਰਿ ਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਯੋਃ| ਤੁਲ੍ਯੇਪਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੌ ਲਙ੍ਘਨਂ ਨ ਚ ਸਮ੍ਮਤਮ੍||” ਇਤਿ; ਤਥਾ– “ਨ ਵਾਮਯੇਤ੍ਤੈਮਿਰਿਕਂ ਨ ਗੁਲ੍ਮਿਨਂ ਨ ਚਾਪਿ ਪਾਣ੍ਡੂਦਰਰੋਗਪੀਡਿਤਮ੍|” ਇਤਿ; (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੩੩); “ਯਤ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ ਤਦਵਸ਼੍ਯਂ ਦੋਸਹਰਂ, ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਸ਼ਮਯਤ੍ਤਦਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਮਪਿ ਸ਼ਮਯਤਿ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ ਰੋਗੋ ਜਿਤ ਏਵ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਾਰਣਤਾਦਵਸ੍ਥ੍ਯਾਤ੍” ਇਤਿ| ਤਨ੍ਨਾਤਿਸਙ੍ਗਤਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਯਤੋ ਦੋਸਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮਵਾਯੀ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਾ; ਨ ਚ ਸਮਵਾਯਿਨਿਮਿਤ੍ਤਾਭਾਵਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋ ਨਿਯਮੇਨ ਕਾਰ੍ਯਾਭਾਵਃ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਸਮਵਾਯਿਨਿਮਿਤ੍ਤਾਭਾਵਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੋਪਿ; ਯਥਾ– ਕਪਾਲਮਾਲਾਸਂਯੋਗਸ੍ਯਾਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਸ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼ਾਦਪਿ ਘਟਾਭਾਵਃ; ਤਥਾ– ਰੋਗੇਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਸਂਯੋਗਸ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼ਾਦ੍ਰੋਗਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਨਾਸ਼ਃ, ਦੋਸਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ; ਕਿਞ੍ਚ ਯਦਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਮਵਸ਼੍ਯਂ ਦੋਸਂ ਨਿਵਰ੍ਤਯੇਦਿਤਿ ਸ੍ਵੀਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਦੋਭਯਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾਦ੍ਭੇਦੋ ਦੁਰੁਪਪਾਦਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਾਰਣਂ ਦੋਸਸ੍ਤਤ੍ਕਥਂ ਤਦਾਰਬ੍ਧਵਿਕਾਰੇ ਵਮਨਾਦਿਨਾ ਦੋਸਹਰਣਂ ਵਿਧੀਯਤੇ? ਨਹਿ ਦਣ੍ਡਕੁਲਾਲਾਦ੍ਯੁਚ੍ਛੇਦੇ ਘਟੋਚ੍ਛੇਦ ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ, ਯਤ੍ਰ ਯਾਵਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਾਰਣਸ੍ਥਾਯਿਕਾਰ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਾਰਣੋਚ੍ਛੇਦਾਦਪਿ ਕਾਰ੍ਯਨਾਸ਼ਃ; ਯਥਾ– ਵਰ੍ਤਿਤੈਲਨਾਸ਼ਾਦਪਿ ਪ੍ਰਦੀਪਨਾਸ਼ਃ; ਤਥਾਭੂਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਅਤਿਸਾਰੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਮਸੂਰਾਦਿ| ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਉਦਾਵਰ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ; ਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧਿਧਾਰਣਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਨਿਯਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਹੋਮਗੁਰੁਦੇਵਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਾਦਯੋਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾ ਵਿਹਾਰਾ ਇਤਿ ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਅਥ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਨਿ– ਔਸਧਂ ਯਥਾ– ਵਾਤਸ਼ੋਥੇ ਦਸ਼ਮੂਲਂ ਵਾਤਹਰਂ ਸ਼ੋਥਹਰਂ ਚ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ ‘ਪਾਟਲਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍– “ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੋਥਹਰਾਣਿ” ਇਤਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੪) ਅਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਵਾਤਕਫਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਂ ਤਕ੍ਰਂ, ਸ਼ੀਤਵਾਤੋਤ੍ਥੇ ਜ੍ਵਰੇ ਪੇਯਾ; ਸਾ ਹ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਂ ਹਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰਂ ਚ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍” ਇਤਿ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩); ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ– “ਜ੍ਵਰੇ ਚੈਵਾਤਿਸਾਰੇ ਚ ਯਵਾਗੂਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਹਿਤਾ|” ਇਤਿ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੦)| ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਜਾਤਾਯਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਵਿਪਰੀਤਂ ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਮਿਤਿ| ਅਥ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰੀਣਿ; ਔਸਧਂ ਯਥਾ– ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਥੇ ਪਿਤ੍ਤਕਰ ਉਸ੍ਣ ਉਪਨਾਹਃ| ਅਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਪਚ੍ਯਮਾਨੇ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਥੇਨ੍ਨਂ ਵਿਦਾਹਿ| ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਵਾਤੋਨ੍ਮਾਦੇ ਤ੍ਰਾਸਨਮਿਤਿ| ਅਥ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰੀਣਿ; ਔਸਧਂ ਯਥਾ– ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਂ ਵਮਨਕਾਰਕਂ ਮਦਨਫਲਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਅਤਿਸਾਰੇ ਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਥਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਕ੍ਸੀਰਮ੍ | ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਂ ਵਮਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਾਹਣਮਿਤਿ| ਅਥ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰੀਣਿ; ਔਸਧਂ ਯਥਾ– ਅਗ੍ਨਿਪ੍ਲੁਸ੍ਟੇ ਉਸ੍ਣੋਗੁਰ੍ਵਾਦਿਲੇਪਃ, ਵਿਸੇ ਵਾ ਵਿਸਮ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਮਦ੍ਯਪਾਨੋਤ੍ਥੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਮਦਕਾਰਕਂ ਮਦ੍ਯਮ੍| ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਨਿਤਸਮ੍ਮੂਢਵਾਤੇ ਜਲਪ੍ਰਤਰਣਰੂਪੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮ ਇਤਿ| ਨਨੁ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਂ ਬਹੁਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਯਾਂ ਵਮਨਯੋਗ੍ਯਾਯਾਂ ਯਦਿ ਵਮਨਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ਚਿਰਾਨੁਵਰ੍ਤੀ ਰੋਗੋਨੁਚ੍ਛੇਦ੍ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤਸ਼੍ਚ ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਮੇਵ ਭਵਤਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਛਰ੍ਦਿਸੁ ਬਹੁਦੋਸਾਸੁ ਵਮਨਂ ਹਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੯) ਇਤਿ, ਤਥਾ ਆਮਾਤਿਸਾਰੇ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕਿਤ੍ਵੇਨਾਮਨਿਃ ਸਰਣਾਦ੍ਧੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਮੇਵ ਭਵਤਿ| ਏਵਮਗ੍ਨਿਪ੍ਲੁਸ੍ਟੇਪ੍ਯੁਸ੍ਣਕ੍ਰਿਯਯਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਲਯਨੇਨ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਮਨਾਤ੍ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਮੇਵ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਦਾਹਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪਾਕਮਾਰਭੇਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਕੋਪਿਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਭਸ਼ਂ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਤਸ੍ਤੇਨੈਵ ਵੇਗੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਦੀਰ੍ਯਤੇ||” ਇਤਿ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੨); ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯਾ ਚ ਤਤ੍ਰ ਨਿਸਿਦ੍ਧਾ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤ੍ਵਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯੁਦਕਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦਯਤ੍ਯਤਿਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਖਯਤਿ ਹ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਨਤੁ ਸ਼ੀਤਂ ਕਥਞ੍ਚਨ||” ਇਤਿ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੨)| ਸ੍ਕਨ੍ਦਯਤਿ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨੀਕਰੋਤਿ; ਤਥਾ ਜਙ੍ਗਮਵਿਸੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਵਰੂਪੇ ਮੌਲਵਿਸਮਧੋਗਸ੍ਵਰੂਪਂ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਮੇਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਵਿਸਂ ਵਿਸਘ੍ਨਮੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਨੁਲੋਮਿਕਂ ਯਚ੍ਚ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਪ੍ਰਭਾਵਿਤਮ੍||” ਇਤਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬)| ਅਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਵਿਸਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਕੁਤੋ ਗਤਿਭੇਦ ਇਤ੍ਯਤ ਉਕ੍ਤਮ੍– ਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਪ੍ਰਭਾਵਿਤਮਿਤਿ; ਤਥਾ ਮਦ੍ਯਕਤੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਯਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਤਦਪਿ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਚੁਕ੍ਰਾਦਿਯੁਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਹਿਤਂ ਕੇਵਲਾਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਸਂਯੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਦੇਵ, ਅਥਵਾ ਵਾਤਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਰੂਕ੍ਸਮਾਧ੍ਵੀਕਾਦਿਨਾ ਜਨਿਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪੈਸ੍ਟਿਕਾਦਿਮਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਮੇਵ; ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਯਥਾ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੋਪਹਤਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਭਵੇਤ੍ ਪ੍ਰਸਾਦਸ੍ਤਤ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਤਃ| ਧ੍ਰੁਵਂ ਤਥਾ ਮਦ੍ਯਹਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨੋ ਭਵੇਤ੍ ਪ੍ਰਸਾਦਸ੍ਤਤ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਤਃ||” ਇਤਿ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੭), ਤਨ੍ਮਦ੍ਯਜਾਤੀਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੈਵ; ਯਚ੍ਚੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਜਲਪ੍ਰਤਰਣਂ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਜਲਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯੇਨ ਬਹਿਰਗਚ੍ਛਨ੍ ਦੇਹੋਸ੍ਮਾ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਪਵਨਨ੍ਯਾਯੇਨਾਨ੍ਤਃਪਿਣ੍ਡਿਤੌ ਮੇਦਃਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ ਵਿਲਾਯਯਤਿ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤੌ ਸ਼ੋਸਯਤਿ, ਤਤਸ੍ਤੁ ਨਿਰਾਵਰਣੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨੋ ਭਵਤੀਤਿ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤੈਵ; ਅਨੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਤਦਰ੍ਥਕਾਰਿ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾਦਾਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਵਤੀਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਵਂ ਤਥਾਪ੍ਯਵਾਨ੍ਤਰਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਾਚਾਰ੍ਯੈਃ ਪਥਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ | ਤਥਾ ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਉਪਸ਼ਯਃ ਪੁਨਰ੍ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਂ ਚੌਸਧਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਃ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਃ|” ਇਤਿ (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੧)| ਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ਹੇਤੁਸਮਾਨਧਰ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਵਿਪਰੀਤੋਨੁਪਸ਼ਯ ਇਤਿ ਔਸਧਾਦੀਨਾਂ ਦੁਃਖਕਰ ਉਪਯੋਗੋਨੁਪਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯ ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦੋਸੋਪਿ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਨਨੁ, ਅਨੁਪਸ਼ਯਃ ਕਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਂ ਬੋਧਯਤਿ ਨੋ ਵਾ? ਨੇਤਿ ਚੇਤ੍, ਨਿਦਾਨੇ ਤਦੁਪਨ੍ਯਾਸੋ ਵ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤੀਤਿ ਚੇਤ੍, ‘ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮਤਮ੍’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਹਨ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਸਸ੍ਠਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਃ| ਨੈਵਂ, ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤ੍ਯੇਵ; ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਗੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ|” ਇਤਿ (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੪)| ਕਿਨ੍ਤੁ ਨਿਦਾਨੇ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ, ਦੋਸਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਵਾ ਵਰ੍ਧਕਤ੍ਵਾਤ੍ ( ਇਤ੍ਯਨੁਪਸ਼ਯਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਨ੍ਨ ਸਸ੍ਠਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤਿਃ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਚ– ‘ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨੁਪਸ਼ਯਃ’ ਇਤਿ|)| ਇਤ੍ਯੁਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍||੮-੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥੋਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਗ੍ਮਮ੍| ਉਪਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੁਪਯੋਗਃ| ਸੁਖਮਾਵਹਤਿ ਸਮ੍ਯਗਨੁਬਨ੍ਧੇਨ ਸੁਖਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤੀਤਿ ਸੁਖਾਵਹਃ| ਏਤੇਨ ਦਾਹਤਸ੍ਣਾਨ੍ਵਿਤਸ੍ਯ ਨਵਜ੍ਵਰਿਣਃ ਸ਼ੀਤਜਲਪਾਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਕਰਂ ਤਦਾਤ੍ਵਸੁਖਕਰਮਪਿ ਨੋਪਸ਼ਯ ਇਤਿ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਈਦਸ਼ੋ ਯ ਉਪਯੋਗਃ ਸੁਖਾਵਹਸ੍ਤਮੁਪਸ਼ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਕੇਸਾਮੁਪਯੋਗਃ? ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮ੍|– ਔਸਧਂ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿ, ਅਨ੍ਨਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ, ਵਿਹਾਰੋ– ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨੋਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਗਰਣਾਧ੍ਯਯਨਾਦਿਰੂਪਃ; ਔਸਧਂ ਚ ਅਨ੍ਨਂ ਚ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਸ੍ਤੇਸਾਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਾਂ? ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਮ੍|– ਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧੀ, ਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਯੋਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾ ਨਿਦਾਨਰੋਗਯੋਰ੍ਵਿਪਰੀਤਾਃ; ਤਥਾ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮਰ੍ਥੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਃ, ਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਯੋਰੇਵ ਵਿਪਰੀਤਮਰ੍ਥਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਃ; ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਸ੍ਤੇਸਾਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮਰ੍ਥਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮ੍| ਤਦਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਨਿਦਾਨਰੋਗਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਯੋਰ੍ਵਿਪਰੀਤਾ ਅਪਿ ਕਾਰਣਰੂਪਾ ਇਵ ਭਾਸਮਾਨਾ ਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪਾ ਇਵ ਭਾਸਮਾਨਾ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਨਾਮਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਸ਼ਮਲਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਯਥਾ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤੈਰੌਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਸ਼ਮਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਵਂ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਭਿਰਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ, ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ, ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਂ, ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਮ੍, ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਂ ਯਃ ਸੁਖਾਵਹ ਉਪਯੋਗਃ ਸ ਉਪਸ਼ਯ ਇਤਿ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਅਥ ਕ੍ਰਮੇਣੋਦਾਹਰਣਾਨਿ| ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਮੌਸਧਂ ਯਥਾ– ਸ਼ੀਤਹੇਤੁਕੇ ਕਫਜ੍ਵਰੇ ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਦ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਭੇਸਜਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ, “ਸ਼ੀਤੇਨੋਸ੍ਣਕਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਞ੍ਛਮਯਨ੍ਤਿ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਃ| ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤਕਤਾ ਰੋਗਾਸ੍ਤੇਸਾਮੁਸ੍ਣਂ ਹਿ ਭੇਸਜਮ੍||” ਇਤਿ| ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਮਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਸ਼੍ਰਮਾਨਿਲਜ੍ਵਰੇ ਰਸੌਦਨਮ੍| ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਤ੍ਥੇ ਕਫੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਮ੍| ਅਥ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਮੌਸਧਂ ਯਥਾ– ਅਤੀਸਾਰੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਪਾਠਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਮਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਅਤੀਸਾਰੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਮਸੂਰਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਉਦਾਵਰ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ; ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਹਤ੍ਕਣ੍ਠਬਲੇਨ ਵਾਯੋਰਧੋਧੋ ਨਯਨਂ ਪ੍ਰਵਾਹਣਮ੍| ‘ਮਨ੍ਤ੍ਰੌਸਧਧਾਰਣਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਾਦਿਨਿਯਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਚਰਣਹੋਮਦੇਵਗੁਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਾਦਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾ ਵਿਹਾਰਾਃ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯੋਮਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਅਥ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਮੌਸਧਂ ਯਥਾ– ਵਾਤਸ਼ੋਥੇ ਦਸ਼ਮੂਲਂ ਵਾਤਹਰਂ ਸ਼ੋਥਹਰਂ ਚ| ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਮਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਵਾਤਕਫਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਂ ਤਕ੍ਰਂ ਵਾਤਕਫਹਰਂ ਗ੍ਰਹਣੀਹਰਂ ਚ| ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਯਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਯਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਵਿਪਰੀਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾਹਰਂ ਚ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਮਿਤਿ| ਅਥ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯੌਸਧਂ ਯਥਾ– ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਥੇ ਪਿਤ੍ਤਕਰ ਉਸ੍ਣ ਉਪਨਾਹਃ| ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਥੇਨ੍ਨਂ ਵਿਦਾਹਿ| ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰੀ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਵਾਤੋਨ੍ਮਾਦੇ ਤ੍ਰਾਸਨਮਿਤਿ| ਅਥ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯੌਸਧਂ ਯਥਾ– ਕਫੇ ਵਮਨਕਾਰਕਂ ਮਦਨਫਲਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਅਤੀਸਾਰੇ ਵਿਰੇਕਕਤ੍ਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰੀ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਤ੍ਪਲਨਾਲਾਦਿਨਾ ਵਮਨਮ੍| ਵਮਨਵਿਰੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰੇਵ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾ, ਇਹ ਤੁ ਸ਼ਮਨਕਰਣਾਦ੍ ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਤ੍ਵਮ੍| ਅਥ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯੌਸਧਂ ਯਥਾ– ਅਗ੍ਨਿਪ੍ਲੁਸ੍ਟੇ ਉਸ੍ਣੋਗੁਰ੍ਵਾਦਿਲੇਪਃ, ਵਿਸੇ ਵਾ ਵਿਸਮ੍| ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯਨ੍ਨਂ ਯਥਾ– ਮਦ੍ਯਾਪਾਨੋਤ੍ਥੇ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਮਦਕਰਂ ਮਦ੍ਯਮ੍| ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰੀ ਵਿਹਾਰੋ ਯਥਾ– ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਨਿਤੇ ਸਮ੍ਮੂਢਵਾਤੇ ਜਲਪ੍ਰਤਰਣਰੂਪੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮ ਇਤਿ| ਏਵਮਪਰੇਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯੌ| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਾਦਪੂਰਣੇ| ਸ ਉਪਸ਼ਯੋ ਵ੍ਯਾਧੇਰਾਮਯਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਃ| ਏਵਂਵਿਧਗੁਣਵਿਪਰੀਤੋ ਯ ਆਹਾਰੋ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਨਿਦਾਨਵਿਪਰੀਤਃ ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇ– “ਦੇਸ਼ਾਨਾਮਾਮਯਾਨਾਂ ਚ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਗੁਣੈਃ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਿਤਂ ਚਾਦ੍ਯਮੇਵ ਚ||” ਇਤਿ ਉਪਸ਼ਯਕਥਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਦਨੁਪਸ਼ਯੋਪਿ ਵਾਚ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ– ਵਿਪਰੀਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤੋ ਯਥਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਾਦੁਪਸ਼ਯਾਖ੍ਯਾਦ੍ਯੋ ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣਃ ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗੋਸੁਖਾਵਹਃ ਸੋਨੁਪਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਸ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧੇਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ ਆਭਿਮੁਖ੍ਯੇਨ ਸਙ੍ਕੇਤਿਤ ਇਤਿ||੮-੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਹਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਾਕਤੀ ਵੈਕਤੀ ਵਾ, ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਰੂਪਾ ਅਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਾ ਵਾ, ਏਕਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ੋ ਵਾ ਸਮਸ੍ਤਾ ਵਾ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਰਲ੍ਪੈਰ੍ਵਾ, ਏਵਮਾਦਿਦੁਸ੍ਟਿਦੁਸ੍ਟੇਨ ਦੋਸੇਣ ਯਾ ਆਮਯਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਚਾਨੁਵਿਸਰ੍ਪਤੇਤਿ ਅਨੇਕਧਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਿਸਰ੍ਪਣਂ ਗਤਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਾਦਿਭੇਦੇਨ, ਤਥਾ ਵਿਸਰ੍ਪਤਾ ਸਂਸਰ੍ਪਤਾ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪਰ੍ਯਾਯਾਵਾਹ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਚ– ਜਾਤਿਰਾਗਤਿਰਿਤਿ| ਜਾਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਰ੍ਯਾਭਿਧੀਯਤੇ ਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਿਤਿ| “ ਜਾਤਿਰਾਗਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਜਨ੍ਮਾਪਿ ਜ੍ਞਾਨਕਾਰਣਮ੍, ਅਜਾਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਭਾਵਾਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਹ ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ– ਨਹਿ ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਦ੍ਬੋਧਕਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞਾਨਕਾਰਣਤ੍ਵਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਬੋਧਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨ| ਤਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਆਲੋਕਚਕ੍ਸੁਰਾਦੇਰਿਵ ਏਵਂਵਿਧਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮਨੁਪਯੋਗਾਤ੍| ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਨਿਯਮਃ ਜਾਤਮੇਵ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਇਤਿ, ਅਜਾਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਭ੍ਯਾਂ ਵਸ੍ਟ੍ਯਾਦੇਰਿਵ ਮੇਘਾਦਿਨਾ ਜ੍ਞਾਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਥ ਜਾਤਮਿਤਿ ਜਨ੍ਮਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਵਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਕਂ ਚ ਭਵਿਸ੍ਯਜ੍ਜਨ੍ਮਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮੇਵ, ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਕਾਲਤ੍ਰਯੇਪਿ ਜਨ੍ਮ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਨ੍ਨ ਜ੍ਞਾਯਤ ਏਵ; ਤਥਾਪਿ ਨ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨ੍ਮ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ; ਜਨ੍ਮਵਦਾਲੋਕਚਕ੍ਸੁਰਾਦੇਰਪਿ ਵਾਚ੍ਯਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਃ, ਤੈਰਪਿ ਵਿਨਾ ਜ੍ਞਾਨਾਭਾਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ‘ਦੋਸੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤੋਪਲਕ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨ੍ਮੇਹ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਨਤੁ ਕੇਵਲਂ ਜਨ੍ਮ’ ਇਤਿ ਭਟ੍ਟਾਰਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਾਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਵਾਗ੍ਭਟੇਨਾਪਿ ‘ਯਥਾਦੁਸ੍ਟੇਨ’ (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਦਤਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮੇਵ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨ੍ਮ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ; ਤਥਾ ਸਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੋਪਿ ਲਭ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ– ਜ੍ਵਰੇ ਆਮਾਸ਼ਯਦੂਸਣਾਗ੍ਨਿਹਨਨਾਦਿਬੋਧੇ ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਸ੍ਵੇਦਾਦਿਕਰਣਮਿਤਿ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚੈਵਂਵਿਧਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਾਣਾਮਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਪਾਰਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮੇਵ ਪਥਕ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ; ਯਥਾ– ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਜ੍ਞਾਪਕਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੇਵ ਰੂਪਾਤ੍ ਪਥਗਿਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ “ਦੋਸੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤੋਪਲਕ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨ੍ਮ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ”, ਇਤ੍ਯੇਵ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦੁਸ੍ਟਃ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੋ ਦੋਸੋ ਯਥਾਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤੇਨ ਯਥਾਦੁਸ੍ਟੇਨ ਦੋਸੇਣ ਯਥਾ ਚਾਨੁਵਿਸਰ੍ਪਤਾ ਦੇਹਮਨੁਧਾਵਤਾ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗਚ੍ਛਤਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਮਯਂ ਯਾ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਸਾ ਚ ਜਾਤਿਰਾਗਤਿਸ਼੍ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਤ੍ਵੇਨ| ਵ੍ਯਾਧਿਜਨ੍ਮ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਕੇ| ਯਥਾ– ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਮਲਮੂਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਾ| ਤਤ੍ਰ ਮਲਾਨਾਮਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨੇਨ, ਤਥਾ ਚਾਮਾਨੁਗਮਨੇਨ, ਤਥਾ ਸ੍ਰੋਤੋਨਿਰੋਧੇਨ, ਤਥਾ ਚ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਜ੍ਜ੍ਵਲਨਨਿਰਸਨੇਨ, ਤਥਾ ਚ ਤੇਨੈਵ ਜਾਠਰੇਣ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਤਥਾਭਿਸਰਣੇਨ ਸਕਲਦੇਹਤਾਪੇਨ ਸਕਲਂ ਗਾਤ੍ਰਮੁਸ੍ਣਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾ, ਏਵਂਵਿਧਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਵਰੋਯਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤੇ| ਏਵਮਤੀਸਾਰਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਯੇਵਂਵਿਧੈਵ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ||੧੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯਾ ਔਪਾਧਿਕਭੇਦਮਾਹ– ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਸਾ ਭਿਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੋਪਾਦਾਨਾਦਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਯਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਚ ਵਿਵਰਣੇ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਏਵਂ ਬਲੇਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਕਮੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਵਰਣਮ੍| ਅਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਚ ਵਾਤਾਦਿਕਾਰਣਭੇਦਾਤ੍; ਏਕਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ ਏਕ, ਆਗਨ੍ਤੁਜਸ਼੍ਚੈਕ ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਦ੍ਧੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਦ੍ਵ੍ਯੁਲ੍ਬਣੈਕੋਲ੍ਬਣੈਃ ਸਟ੍ ਸ੍ਯੁਰ੍ਹੀਨਮਧ੍ਯਾਧਿਕੈਸ਼੍ਚ ਸਟ੍| ਸਮੈਸ਼੍ਚੈਕੋ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ; ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕ ਏਕਤ੍ਵੇਨ ਗਣਿਤਃ| ਏਵਂ ਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਾਦ੍ਯਨੇਕਕਾਰਣਜੋਪ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਜ ਆਗਨ੍ਤੁਜਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦੇਕਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤਿ| ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਦੋਸਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਨਾਂ; ਤੇਨ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਾਤਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਂਸ਼ਾਂਸ਼ਕਲ੍ਪਨੇਤਿ ਅਂਸ਼ਾ ਵਾਤਾਦਿਗਤਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ, ਤੈਰੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਵਾ ਵਾਤਾਦਿਕੋਪਾਵਧਾਰਣਂ ਵਿਕਲ੍ਪਨਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾਪਿ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮੇਕੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ| ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਕੁਪਿਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਦੋਸਂ ਦੋਸੋਨੁਧਾਵਤਿ||” ਇਤਿ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੧)| ਏਵਂਵਿਧਸ਼੍ਚ ਦੋਸਕੋਪੋ ਨਿਦਾਨਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ– ਵਾਤਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਲਾਘਵਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਦਿਗੁਣਸ੍ਯ ਏਵਙ੍ਗੁਣਃ ਕਸਾਯਰਸਃ ਕਲਾਯਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਵਰ੍ਧਕਃ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਲਾਘਵੈਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਃ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸੁਃ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯੇਣ ਸੀਧੁਃ; ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਵਰ੍ਧਕਃ ਕਟੁਕੋ ਰਸੋ ਮਦ੍ਯਂ ਚ, ਹਿਙ੍ਗੁ ਕਟੂਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵੈਃ, ਦੀਪ੍ਯਕਸ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਔਸ੍ਣ੍ਯੇਨ ਤਿਲਾਃ; ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਵਰ੍ਧਕੋ ਮਧੁਰੋ ਰਸੋ ਮਾਹਿਸਂ ਚ ਪਯਃ, ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਮਾਧੁਰ੍ਯੈ ਰਾਜਾਦਨਫਲਂ, ਕਸ਼ੇਰੁਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਗੌਰਵਾਭ੍ਯਾਂ, ਸ਼ੈਤ੍ਯੇਨ ਕ੍ਸੀਰਿਣਾਂ ਫਲਾਨੀਤਿ| ਅਪਰਗੁਣੋਦਾਹਰਣਪ੍ਰਕਾਰਾ ਜੇਜ੍ਜਟਗਦਾਧਰਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਰਤ੍ਰ ਨ ਲਿਖਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ| ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਭਾਵੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ‘ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮਵੇਤਾਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਨੀਯਮ੍| ‘ਅਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਗਮ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਪਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਤੇਨ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ, ਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਿਤਿ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਬਲਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਹੇਤ੍ਵਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪਾਣਾਂ ਸਾਕਲ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਂ, ਤੇਸਾਮਵਯਵੇਨੈਕਦੇਸ਼ੇਨਾਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਕਾਲਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਨਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਕ੍ਤਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ, ਦਿਨਮਹਃ, ਤਵੋ ਵਸਨ੍ਤਾਦਯਃ, ਭੁਕ੍ਤਮਾਹਾਰਃ, ਏਸਾਮਂਸ਼ੈਰੇਕਦੇਸ਼ੈਃ; ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਲੋ ਵ੍ਯਾਧਿਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਹੇਤੁਕਾਲਃ| ਅਤ੍ਰ, ਤੋਰਂਸ਼ਾਃ ਕਤਿਪਯਾਨ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ, ਯਦਾਹ ਵਾਗ੍ਭਟਃ– “ਤ੍ਵੋਰਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸਪ੍ਤਾਹਾਵਤੁਸਨ੍ਧਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮਤਃ|” ਇਤਿ (ਵਾ. ਸੂ. ਅ. ੩); ਅਥ ਵਾ ਸਂਵਤ੍ਸਰਰੂਪਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਤੁਰੂਪੋਂਸ਼ ਤ੍ਵਂਸ਼ ਇਤ੍ਯੇਵਮਪਿ ਯੋਜ੍ਯਂ; ਨਤ੍ਵੇਕਸ੍ਯ ਤੋਰ੍ਦਿਨਾਦਿਵਦਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਾ ਤ੍ਵਂਸ਼ਾਃ, ਤੋਃ ਸਮੁਦਿਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾਮਲਂ ਯਥਾਦੋਸਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ– ਰਾਤ੍ਰੇਰਾਦੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਸ਼ੇਸੇ ਵਾਯੁਃ; ਏਵਂ ਦਿਨਸ੍ਯ; ਵਸਨ੍ਤੇ ਕਫਸ੍ਯ, ਸ਼ਰਦਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਃ; ਏਵਂ ਭੁਕ੍ਤਾਦੌ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਕਫਸ੍ਯ, ਮਧ੍ਯੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਣਤੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤਿ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨੈਵ– “ਤੇ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਵਯੋਹੋਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤੇਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਿਗਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||” ਇਤਿ (ਵਾ. ਸੂ. ਅ. ੧)| ਅਤ੍ਰ ਤੇ ਇਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ| ਨਨੁ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦੇ ਚਰਕੇਣ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਵਦ੍ਵਿਧਿਰਪ੍ਯੁਕ੍ਤਃ; ਯਥਾ– “ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦੇਨ” (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੧), “ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਤ੍ ਕੁਤੋਤ੍ਰ ਵਿਧਿਰ੍ਨੋਕ੍ਤਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਗ੍ਰਹਣੇਨ ਵਿਧੇਰਵਰੋਧਃ, ਤਸ੍ਯਾਵ੍ਯਭਿਚਰਿਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯੋਗਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਧਿਸਙ੍ਖ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚਾਯਂ ਭੇਦਃ– ਵਿਧਿਰ੍ਹਿ ਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਸ ਚਾਭਿਨ੍ਨਜਾਤੀਯਾਨਾਮੇਵ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸ੍ਯਾਨ੍ਵਯਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਯਥਾ– ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਦਿਪ੍ਰਕਾਰੋ ਭਵਤਿ; ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤੁ ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰੇਪਿ; ਯਥਾ– ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਘਟਾਃ, ਅਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਵਿਧਿਰ੍ਹਿ ਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਸ ਚ ਭਿਨ੍ਨੇਸੁ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਤਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭਿਨ੍ਨੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਕਾਰਣਧਰ੍ਮਾਨੁਗਤਃ ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਨ੍ਯਾਯਵਿਦੋ ਬ੍ਰੁਵਤੇ– “ਸਮਾਨੇਨ ਧਰ੍ਮੇਣ ਪਰਿਗ੍ਰਹੋ ਭੇਦਾਨਾਂ ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਵਿਧਿਃ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤੁ ਭੇਦਮਾਤ੍ਰਮ੍|” ਇਤਿ; ਵੈਯਾਕਰਣਾ ਅਪਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ– “ਅਨ੍ਵਯਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਕਾਰੋ, ਨਿਰਨ੍ਵਯੋ ਭੇਦਃ” ਇਤਿ ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ਲਿਖਿਤਵਾਨ੍| ਨਨੁ ਯਥਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਨਾਦਿਨਾ ਜ੍ਵਰੋ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਨ ਤਥਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦੇਨ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦੋਸਭੇਦੋ ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਯਤੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਂ ਸ੍ਵਰੂਪਤੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਃ, ਕਤਮੋਯਂ ਜ੍ਵਰਃ? ਇਤਿ; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਜ੍ਞਾਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭਵਤੀਤਿ ਪਰਮ੍ਪਰਯਾ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਯਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨ ਏਵਾਸੌ ਦੋਸਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨੋ ਜਾ(ਜ੍ਞਾ)ਤਸ੍ਤਤੋ ਯੁਕ੍ਤਮਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯੇਸਣਂ ਕਤਮੋਯਮਿਤਿ| ਕੁਤਃ? ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਇਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੧-੧੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਥ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ਭੇਦਾਨਾਹ– ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚ ਬਲਂ ਚ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਤ ਏਵਂ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਬਹੁਧਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯਥਾ– ਇਹੈਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ– ਅਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤਿ; ਏਵਮਪਿ ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਏਵਮਾਦਯਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਾਃ| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਦੋਸਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ, ਸਮਵੇਤਾਨਾਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਙ੍ਘਟ੍ਟਿਤਾਨਾਂ, ਯਾ ਅਂਸ਼ਾਂਸ਼ਵਿਭਾਗੇਨ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮੇਯੇਨਾਨੁਮਾਨੇਨ ਯਥਾ– ਪਰ੍ਵਤੋਯਂ ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ ਧੂਮਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤਿਵਨ੍ਨਿਰੂਪਣਂ ਸ ਵਿਕਲ੍ਪਃ| ਅਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਅਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਅਂਸ਼ਾਂਸ਼ੌ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾ ਅਨੇਕਵਿਧੋ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਾਤਾਦਿਗਤਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਕਃ, ਯਥਾ– ਕਿਮਯਂ ਵਾਤਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਗੁਣੈਃ ਕੁਪਿਤਃ ਕਿਂ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਕਿਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਕਿਂ ਵੈਕੇਨ; ਕਿਮਿਦਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਗੁਣੈਃ ਕੁਪਿਤਂ, ਕਿਂ ਤ੍ਰਿਭਿਃ, ਕਿਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ, ਕਿਮੇਕੇਨ| ਕਿਮਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਃ ਕੁਪਿਤਃ, ਕਿਂ ਤ੍ਰਿਭਿਃ, ਕਿਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ, ਕਿਮੇਕੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਕਲ੍ਪਨਾ| ਤਦ੍ਯਥਾ– ਵਾਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਲਾਘਵਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਦਿਗੁਣਸ੍ਯੈਵਙ੍ਗੁਣਃ ਕਸਾਯੋ ਰਸਃ ਕਲਾਯਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੈਰਂਸ਼ੈਰ੍ਵਰ੍ਧਕਃ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਲਾਘਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਃ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸੁਃ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯੇਣੈਕੇਨ ਗੁਣੇਨ ਸੀਧੁਃ; ਤਥਾ ਸਰ੍ਵੈਰਂਸ਼ੈਃ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਗੁਣਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਟੁਕੋ ਰਸੋ ਮਦ੍ਯਂ ਚ, ਕਟੂਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਹਿਙ੍ਗੁ, ਦੀਪ੍ਯਕਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਉਸ੍ਣੇਨੈਕੇਨ ਤਿਲਾਃ; ਏਵਂ ਸਰ੍ਵੈਰਂਸ਼ੈਃ ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਮਾਧੁਰ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਗੁਣਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਮਧੁਰੋ ਰਸੋ ਮਾਹਿਸਂ ਪਯਸ਼੍ਚ, ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਮਾਧੁਰ੍ਯੈ ਰਾਜਾਦਨਫਲਂ, ਕਸੇਰੁਕਾਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਗੌਰਵਾਭ੍ਯਾਂ, ਸ਼ੈਤ੍ਯੇਨੈਕੇਨ ਮਣਾਲਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਰ੍ਧਕਮ੍| ਏਵਮਪਰੇਪਿ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਦੋਸਾਣਾਮਿਤਿ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਸਮਵੇਤਾਨਾਮਿਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਾਤਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਸਰ੍ਵੈਰਂਸ਼ੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾਪਿ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮੇਕੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ| ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਕੁਪਿਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਦੋਸਂ ਦੋਸੋਨੁਧਾਵਤਿ||” ਇਤਿ| ਅਥ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਚ ਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਚ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧੇਰਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਅਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ੍ਵਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋਪਕ੍ਰਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ| ਅਥ ਬਲਾਬਲਂ ਵਿਵਣੋਤਿ-ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਂ, ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਂ ਚ ਅਵਯਵਾਸ਼੍ਚ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਵਯਵਾਃ, ਤੈਃ| ਬਲਂ ਚ ਅਬਲਂ ਚ ਬਲਾਬਲੇ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀ, ਤਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤਾ ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਵਯਵੈਰਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੇਸਾਂ ਸਾਕਲ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਬਲਤ੍ਵਂ, ਤੇਸਾਮੇਵਾਵਯਵੈਕਦੇਸ਼ੇਨਾਬਲਤ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਯਨ੍ਨਿਦਾਨਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਤ੍ਪਾਦਕਮੁਤੈਕਦੇਸ਼ੇਨ? ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਪਿ ਕਿਂ ਤਤ੍ ਸਮਸ੍ਤਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਉਤਾਵਯਵੈਰੇਕੇਨ ਚ?, ਉਪਸ਼ਯੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਸ੍ਤਰ੍ਪਣਾਤਰ੍ਪਣਰੂਪਃ, ਸ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਕਰੋਤਿ ਉਤਾਵਯਵੇਨ?; ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਯਥਾ– ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਮਾਂਸਘਤਕ੍ਸੀਰਦਧਿਵਸਾਮਜ੍ਜਾਤੈਲਾਦਿਨਾ, ਅਵਯਵੇਨ ਯਥਾ– ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਨਾ ਮਾਂਸਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੈਕੇਨ ਵਾ; ਏਵਮਨ੍ਯਦਪਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ ਕਾਲਂ ਵਿਵਣੋਤਿ– ਨਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਕ੍ਤਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ, ਦਿਨਮਹਃ, ਤਵੋ ਵਸਨ੍ਤਾਦਯਃ, ਭੁਕ੍ਤਮਾਹਾਰਃ, ਏਸਾਮਂਸ਼ੈਰਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣੈਰੇਕਦੇਸ਼ੈਰ੍ਵਾ; ਯਥਾਮਲਂ ਯਥਾਦੋਸਂ; ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਲਃ ਵ੍ਯਾਧਿਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਹੇਤੁਕਾਲਃ| ਯਥਾ– ਰਾਤ੍ਰਿਮੁਖੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਸ਼ੇਸੇ ਵਾਯੁਃ; ਏਵਂ ਦਿਨਸ੍ਯਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਪਿਤ੍ਤਮ੍, ਅਪਰਾਹ੍ਨੇ ਵਾਯੁਃ; ਏਵਂ ਤੁਸੁ ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਾਯੁਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ; ਏਵਂ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਕਫਸ੍ਯ, ਮਧ੍ਯੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਣਤੌ ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਃ| ਅਤ੍ਰ ਸਂਵਤ੍ਸਰਰੂਪਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਤੁਰੂਪਾ ਅਂਸ਼ਾ ਤ੍ਵਂਸ਼ਾ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ, ਨ ਤ੍ਵੇਕਸ੍ਯ ਤੋਰ੍ਦਿਨਾਦਿਵਤ੍| ਕੇਚਨ ਤ੍ਵਂਸ਼ਾਃ ਕਤਿਪਯਾਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਾਗ੍ਭਟੇ– “ ਤ੍ਵੋਰਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸਪ੍ਤਾਹਾਵਤੁਸਨ੍ਧਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮਤਃ|” ਇਤਿ||੧੧-੧੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਂ ਨਿਦਾਨਪਞ੍ਚਕਮੁਪਸਂਹਰਤਿ– ਇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮਾਪ੍ਤੌ| ਨਿਦਾਨਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਚਨਃ, ਅਰ੍ਥੋਭਿਧੇਯਃ| ਤਨ੍ਨਿਦਾਨਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਸ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣਮਾਤ੍ਰੇਣੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਧੁਨਾ ਵ੍ਯਾਸੇਨ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਕਥਯਿਸ੍ਯਤੇ; ਸਕਲੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਯ ਏਵ ਤਤ੍ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੧੪|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਨਿਦਾਨਪਞ੍ਚਕਮੁਪਸਂਹਰਤਿ– ਇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਰੇ, ਅਨੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਖ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਯਥਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥੋ ਨਿਦਾਨਾਭਿਧੇਯਃ, ਸਮਾਸਤਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ ਕਥਿਤਃ| ਨਿਦਾਨਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਦਿਸੁ| ਯ ਏਵ ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਃ ਸਮਾਸੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਮੇਵ ਵ੍ਯਾਸੇਨ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਕਥਯਿਸ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ ਸਕਲੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਯ ਏਵ ਤਤ੍ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੧੪|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਹਿ ਰੋਗਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਂ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਾਦਿ, ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਂ ਵਾਤਾਦਿ, ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦੇਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗੇਸ੍ਵਵ੍ਯਭਿਚਰਿਤਕਾਰਣਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਨਾਸ੍ਤਿ ਰੋਗੋ ਵਿਨਾ ਦੋਸੈਰ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ਅਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਾਚਰੇਤ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੫/੧੯) ਇਤਿ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੫)| ਆਗਨ੍ਤੁਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਦੋਸਕੋਪੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵੀ; ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਗੁਣਯੋਗਵਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਹਿ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਜਘਨ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ|” ਇਤਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੦)| ਨਿਦਾਨਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਮਲਾ ਦੋਸਾਃ, ਮਲਿਨੀਕਰਣਾਤ੍| ਨਨੁ, ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕਿਮਿਦਂ ਦੋਸਤ੍ਵਮ੍?; ਅਤ੍ਰਾਹੁਰੇਕੇ– ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣ ਦੂਸਕਤ੍ਵਂ ਦੋਸਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ; ਰਸਾਦਿਦੂਸ੍ਯਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਂ ‘ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣ’ ਇਤਿ ਪਦਂ, ਤੇ ਹਿ ਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਦੂਸਕਾਃ| ਅਤ੍ਰਾਹੁਰਨ੍ਯੇ– ਕਿਮਿਦਂ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ? ਕਿਂ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਨਿਰਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵਂ? ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਨਿਰਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਵਾ? ਆਦ੍ਯੇ ਵਾਤਸ੍ਯੈਵ ਦੋਸਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨਤੁ ਵਾਤਸਾਪੇਕ੍ਸਯੋਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਙ੍ਗੁ ਕਫਃ ਪਙ੍ਗੁਃ ਪਙ੍ਗਵੋ ਮਲਧਾਤਵਃ| ਵਾਯੁਨਾ ਯਤ੍ਰ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮੇਘਵਤ੍||” ਇਤਿ; ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਵਾਤਸ੍ਯਾਪਿ ਨ ਦੋਸਤ੍ਵਂ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਰਿਵ ਨਿਦਾਨਸਾਪੇਕ੍ਸਸ੍ਯੈਵ ਤਸ੍ਯ ਦੂਸਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ “ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਦੁਸ੍ਟਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਦੋਸਤ੍ਵਮ੍” ਇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ‘ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਨਹਿ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਵਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਰੁਕ੍ਤਾ; ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਿਦੂਸਿਤਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮ੍ | ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– “ਦੋਸਾਨੁਸ਼ਯਿਤਾ ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਦੇਹਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ|”; ਤਥਾ– “ਵਾਤਲਾਦ੍ਯਾਃ ਸਦਾਤੁਰਾਃ|” ਇਤਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੭)| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣੇ “ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ੍ਫੁਟਿਤਕਰਚਰਣੋ ਜਾਗਰੁਕੋਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਃ” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਰੋਗਯੋਸ਼੍ਚਾਯਂ ਭੇਦਃ– ਪ੍ਰਕਤਿਰਪਥ੍ਯਸੇਵਯਾ ਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਬਾਧਤੇ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਿਸਜਾਤੋ ਯਥਾ ਕੀਟੋ ਵਿਸੇਣ ਨ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਭਿਰ੍ਦੇਹਸ੍ਤਜ੍ਜਾਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਬਾਧ੍ਯਤੇ||” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) ਇਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ| ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਲੋਕਵਾਰ੍ਤਿਕੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਵਿਧਾਨਾਖ੍ਯੇ ਟੀਕਾਸੁ ਚ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਨਨੁ, ‘ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਂ ਦੋਸਤ੍ਵਮ੍’ ਇਤ੍ਯੇਵਾਸ੍ਤੁ| ਸਤ੍ਯਂ, ਵਿਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਦੋਸਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਤਾਦੇਰਿਵ ਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲਪ੍ਰਕੋਪਣਨਿਰ੍ਹਰਣਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਮਭਿਧਾਨਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਤ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਟੀਕਾਕਾਰੈਰਾਸਾਢਧਰ੍ਮਸ੍ਵਾਮਿਦਾਸਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਵੀਕਤਂ ਤਦਪ੍ਯੇਤੇਨ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮ੍, ਅਧੁਨਾਤਨੈਰਸ੍ਵੀਕ੍ਰਿਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਦੋਸਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਤਰ੍ਹਿ ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਦੇਹੇ ਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦਾ ਰੋਗੋਤ੍ਪਾਦਕਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਕੁਪਿਤਾ ਇਤਿ, ਵਿਕਤਿਮਾਪਨ੍ਨਾਃ| ਨਨੁ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍, ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਾਦ੍ਵਾ? ਨਾਦ੍ਯਃ, ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍; ਅਥ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਾਦਿਤਿ ਕਿਂ ਤਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਵਿਵਿਧਾਹਿਤਸੇਵਨਮਿਤਿ| ਵਿਵਿਧਸ੍ਯ ਨਾਨਾਵਿਧਸ੍ਯ, ਅਹਿਤਸ੍ਯ ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਪਰਿਣਾਮਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਸੇਵਨਮਿਤਿ||੧੪||-

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗੇਸ੍ਵਵ੍ਯਭਿਚਰਿਤਕਾਰਣਤ੍ਵਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਪਿਤਤ੍ਵੇਨ ਹਿ ਧਾਤੂਨਾਂ ਮਲਿਨੀਕਰਣਾਦ੍ਦੋਸਾ ਏਵ ਮਲਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੁਪਿਤਾ ਵਿਕਤਿਮਾਪਨ੍ਨਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਪਿ ਰੋਗਾਣਾਂ, ਨਿਦਾਨਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯੇਤਿ ਤਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਾਤਾਦਯਃ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ, ਨਿਦਾਨਂ ਕਾਰਣਂ, ਵਿਵਿਧਂ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਮਹਿਤਸੇਵਨਮਹਿਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨਂ, ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕਥਿਤਮਿਤਿ||੧੪||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਨਨੁ, ਕਿਮੇਤਦੇਵ ਨਿਦਾਨਮ੍, ਉਤਾਨ੍ਯਦਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯਤਸ਼੍ਚਰਕਵਚਨਮੁਪਨ੍ਯਸ੍ਯਤਿ– ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਕਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ| ਰੋਗੋਪਿ ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਕਰੋ ਰੋਗਸ੍ਯ| ਅਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਨਿਦਾਨੇਨ ਯੋਰ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਖ੍ਯਃ, ਸ ਰੋਗੇਣਾਪੀਤਿ| ਰੋਗੋਪਿ ਰੋਗਕਰ ਇਤਿ ਵਾਚ੍ਯੇ ਯਨ੍ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਕਰ ਇਤ੍ਯਕਰੋਤ੍, ਤੇਨੈਵਂ ਗਮਯਤਿ– ਰੋਗੋਪਿ ਰੋਗਾਨ੍ਤਰਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਨਿਦਾਨਾਨ੍ਤਰੋਪਬਂਹਿਤਬਲ ਏਵ ਕਰੋਤਿ; ਏਵਂ ਰੋਗੋ ਰੋਗਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਮੁਪਜਾਯਤੇ ਇਤ੍ਯੇਵ ਯੋਜਨਾ||੧੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਨਨੁ, ਕਿਮੇਤਦੇਵ ਨਿਦਾਨਮਨ੍ਯਦਪ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਕਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਗਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਰੋਗੋਪਿ ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਕਰ ਉਪਜਾਯਤੇ| ਨਿਦਾਨੇਨ ਯੋਰ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਖ੍ਯਃ ਸ ਰੋਗੇਣਾਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਤ੍ਰੈਵ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ– ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਜ੍ਵਰਾਚ੍ਚ| ਦੁਃਖਮਿਤਿ ਦੁਃਖਯਤੀਤਿ ਦੁਃਖਂ ਪੀਡਾਕਰਮ੍| ਅਯਂ ਚ ਦੁਃਖਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲਿਙ੍ਗਵਿਪਰਿਣਾਮੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯ ਇਤਿ ਵਾਪ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਗੁਲ੍ਮਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਜਾਯਤ ਇਤਿ ਅਰ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯ ਏਵ| ਕਾਸਾਤ੍ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਕ੍ਸਯ ਇਤਿ ‘ਓਜਃ ਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ ਚ ਕ੍ਸਯੋ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਉਪਜਾਯਤੇ| ਕਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ– ਸ਼ੋਸਸ੍ਯੇਤਿ, ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ– “ਕ੍ਸਯੋ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ|” ਇਤਿ ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ– ਕ੍ਸਯੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ, ਉਰੋਗ ਉਰਃਕ੍ਸਤਃ, ਸਮਾਹਾਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇਨੈਕਵਚਨਂ, ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਸ਼ੋਸੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯ ਉਪਜਾਯਤ ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਚਰਕੇ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਦਾਨਂ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯੇਨ ਸਙ੍ਗਹੀਤਂ ‘ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗ’ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਰੋਗਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਦਾਨਤ੍ਵਮਾਚਕ੍ਸਾਣਃ ਸ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਨਿਦਾਨਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਕਥਂ ਨ ਵਿਰੁਣਦ੍ਧਿ?; ਅਤ੍ਰੈਕੇ ਸਮਾਧਿਮਭਿਦਧਤਿ– ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਯਨ੍ਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸਯਮ੍, ਇਦਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਵਿਸਯਂ, ਯਤੋ ਨ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾ ਰੋਗਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ਰੋਗਾਦਿਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਮੇਵੈਤਨ੍ਨਿਦਾਨਂ ਰੋਗਾਖ੍ਯਮਿਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਰੋਗਸ੍ਯ ਰੋਗੋਪਿ ਨਿਦਾਨਂ ਭਵਨ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਨਿਦਾਨਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਨ ਭਵਤ੍ਯੇਵ; ਯਤੋ ਯਾਵਦਯਂ ਜ੍ਵਰੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਦਿਭਿਰੁਪਬਂਹਿਤਬਲੋ ਨ ਭਵਤਿ ਨ ਤਾਵਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਾਰਭਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਏਵ ਹੇਤੁਃ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯੇਣ ਵੇਤਿ||੧੬-੧੮||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਤ੍ਰੈਵ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ– ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰਣਭੂਤਾਤ੍ ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ ਉਤ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਕਾਰਣਭੂਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਉਪਜਾਯਤੇ; ਪ੍ਲੀਹਾਭਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਜਠਰਮੁਦਰਵਿਕਾਰਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਜਠਰਾਤ੍ ਸ਼ੋਥਃ, ਅਰ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯ ਏਵ ਜਠਰਂ ਗੁਲ੍ਮਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ, ਦੁਃਖਮਿਤਿ, ਦੁਃਖਂ ਪੀਡਾਕਰਮ੍| ਦੁਃਖਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲਿਙ੍ਗਵਿਪਰਿਣਾਮੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਃ, ਅਥ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਤ੍ਕਾਸੋ ਜਾਯਤੇ, ਕਾਸਾਤ੍ਕ੍ਸਯਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ, ‘ਓਜਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਸ ਚ ਕ੍ਸਯਃ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਉਪਜਾਯਤੇ, ਕਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ– ਸ਼ੋਸਸ੍ਯੇਤਿ||੧੬-੧੮||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਨਨੁ, ਯ ਇਮੇ ਰੋਗਾ ਰੋਗਾਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਕਿਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰਾ ਏਵ ਰੋਗਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਉਤਾਨਨ੍ਤਰਕਾਲਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯ ਉਪਬਂਹਕਹੇਤ੍ਵਲਾਭਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕੇਵਲਾਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਰੋਗਾ ਏਵ ਰੁਜਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਪਬਂਹਕਹੇਤੁਲਾਭਾਤ੍, ਹੇਤੋਰ੍ਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਯੋਰ੍ਥੋ ਯਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਨਾਖ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ– ਜ੍ਵਰੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ|੧੯|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕੇਵਲਾਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਰੋਗਾ ਏਵ, ਰੁਜਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਪਬਂਹਕਹੇਤੁਲਾਭਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਯੋਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਜਨਨਾਖ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ ਜ੍ਵਰੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ|੧੯|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯੈਵ ਰੋਗਜਨਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮਾਹ– ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮੁਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ; ਵ੍ਯਾਧਿਸਙ੍ਕਰਾ ਵ੍ਯਾਧਿਮੇਲਕਾਃ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ– ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ, ਅਰ੍ਸ਼ੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਜਠਰਗੁਲ੍ਮੌ ਸ੍ਯਾਤਾਮਿਤਿ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਤ੍ਵਂ ਚੈਸਾਂ ਬਹੁਵਿਧਦੁਃਖਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਾਚ੍ਚੇਤਿ||੧੯-੨੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯੈਵ ਰੋਗਜਨਕਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮਾਹ– ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮੁਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਵ੍ਯਾਧਿਸਙ੍ਕਰਾ ਵ੍ਯਾਧਿਮੇਲਕਾਃ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ; ਏਵਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਰੋਗੋ ਰੋਗਾਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ, ਅਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ; ਯਥਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਕਾਸਸ਼੍ਚੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਅਰ੍ਸ਼ੋ ਨ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਤੇ ਜਠਰਗੁਲ੍ਮੌ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਤ੍ਵਂ ਚੈਸਾਂ ਬਹੁਵਿਧਦੁਃਖਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚ||੧੯-੨੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਨਿਦਾਨਪਞ੍ਚਕਸ੍ਯ ਰੋਗਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਸਿਦ੍ਧਿਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਧਤਾਂ ਬਹੁਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨ ਮਹਤੀਮ੍| ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨਿਦਾਨਮਿਤਿ| ਅਥ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਿਕਾਰੇਸੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਦਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਚਰਕੋਕ੍ਤਾ ਵਾਤਾਦਿਗੁਣਾਃ ਲਿਖ੍ਯਨ੍ਤੇ– “ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤੋ ਲਘੁਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਚਲੋਥ ਵਿਸ਼ਦਃ ਖਰਃ| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਮਾਰੁਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|| ਸਸ੍ਨੇਹਮੁਸ੍ਣਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚ ਦ੍ਰਵਮਮ੍ਲਂ ਸਰਂ ਕਟੁ| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|| ਗੁਰੁਸ਼ੀਤਮਦੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਸ੍ਥਿਰਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਰ੍ਗੁਣਾਃ||” ਇਤਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧)||੨੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਨਿਦਾਨਪਞ੍ਚਕਂ ਰੋਗਨਿਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਾਹ– ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍, ਉਤ੍ਤਮਾਂ ਬਹੁਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨ ਮਹਤੀਂ, ਸਿਦ੍ਧਿਮਿਚ੍ਛਦ੍ਭਿਰ੍ਵੈਦ੍ਯੈਰ੍ਯੋਯਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸ ਯਤ੍ਨੇਨ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ||੨੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚਨਿਦਾਨਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਵਾਚਸ੍ਪਤਿਕਤੇ ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣੇ ਰੁਗ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਾਦਿਪਞ੍ਚਕਕਥਨਮ੍||੧||