૧. પઞ્ચનિદાનલક્ષણમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્રીગણેશાય નમઃ| શશિરુચિરહરાર્ધવ્યક્તસક્તાર્ધદેહો દિશતુ ઘનઘનાભઃ પદ્મનાભઃ શ્રિયં વઃ| ત્રિદશસરિદશીતદ્યોતજાવારિમધ્યભ્રમિભવમિવ નાભૌ વારિજં યસ્ય રેજે||૧|| ભટ્ટારજેજ્જટગદાધર વાપ્યચન્દ્રશ્રીચક્રપાણિબકુલેશ્વરસેનભોજૈઃ| ઈશાનકાર્તિકસુકીર સુધીરવૈદ્યૈર્મૈત્રેયમાધવમુખૈર્લિખિતં વિચિન્ત્ય||૨|| તન્ત્રાન્તરાણ્યપિ વિલોક્ય મમૈષ યત્નઃ સદ્ભિર્વિધેય ઇહ દોષવિધૌ સમાધિઃ| મર્ત્યૈરસર્વવિદુરૈર્વિહિતે ક્વ નામ ગ્રન્થેઽસ્તિ દોષવિરહઃ સુચિરન્તનેઽપિ||૩|| તત્તદ્ગ્રન્થતરુભ્યો વ્યાખ્યાકુસુમરસલેશમાહૃત્ય| ભ્રમરેણેવ મયાઽયં વ્યાખ્યામધુકોશ આરબ્ધઃ||૪|| ઉપયુક્તમિહાનુક્તં નિદાનં માધવેન યત્| ગ્રન્થવ્યાખ્યાપ્રસઙ્ગેન મયા તદપિ લિખ્યતે||૫|| અથ પ્રથિતસર્વાયુર્વેદબોધવિશુદ્ધબુદ્ધિઃ શ્રીમાધવકરો વિકારનિકરહેત્વાદિતત્ત્વબુભુત્સોત્સુકચિકિત્સકજનાનુજિઘૃક્ષયા વિધિત્સિતગ્રન્થસન્દર્ભારમ્ભે તત્પ્રત્યૂહવ્યૂહવ્યપોહહેતું પરમાપ્તાચારપરમ્પરાપરિપ્રાપ્તં સ્વેષ્ટદેવતાપ્રણામં પ્રાક્ પ્રાણૈષીત્; ગ્રન્થશ્રોતૄણામપિ વિશ્વેશ્વરમહેશ્વરસ્ય પ્રણામાનુવાદમાત્રાદપિ વિઘ્નોપશમો ભવતીત્યભિપ્રાયેણ તં ગ્રન્થાદૌ નિબદ્ધવાન્– પ્રણમ્યેત્યાદિ| અત્ર પ્રશબ્દો ભક્ત્યતિશયખ્યાપકઃ| નિબન્ધનક્રિયાપેક્ષયા પ્રણામસ્ય પૂર્વકાલભાવિત્વાત્ પ્રણમેઃ ક્ત્વાપ્રત્યયઃ| જગચ્છબ્દેનોત્પત્તિમન્તઃ ક્ષિત્યાદયોઽભિધીયન્તે; તેષામુત્પત્તૌ સ્વકારણસમવાયે, સ્થિતૌ કતિચિત્કાલાવસ્થાને, સંહારે પ્રધ્વંસે, કારણં કર્તારમ્| સ્વર્ગઃ સુખમ્, અપવર્ગો મોક્ષઃ આત્યન્તિકદુઃખનિવૃત્તિલક્ષણઃ, તયોર્દ્વારમુપાયં પ્રધાનકારણમ્| એતેન સકલપુરુષાર્થહેતુત્વમુક્તં, સુખાવાપ્તિદુઃખહાનિવ્યતિરિક્તસ્ય પુરુષાર્થસ્યાભાવાત્| અત એવ ત્રૈલોક્યશરણં ત્રૈલોક્યરક્ષિતારમ્| ન ચોક્તજગત્સ્થિતિકારણત્વેન પૌનરુક્ત્યં, જગચ્છબ્દેનોત્પત્તિમતામેવાભિધાનાત્| અત્ર તુ ત્રૈલોક્યશબ્દો ભુવનત્રયવર્તિચેતનાચેતનસમૂહવાચી, લોકશબ્દસ્ય ભુવનજનયોરભિધાયકત્વાત્| તથા ચામરઃ– “લોકસ્તુ ભુવને જને” (અ. કો. કા. ૩ વ. ૩) ઇતિ| ત્રૈલોક્યમિતિ સ્વાર્થે ષ્યઞ્; ચાતુર્વર્ણ્યવત્| હરાદિપર્યાયાન્ પરિત્યજ્ય શિવપદનિર્દેશેન ગ્રન્થસ્ય તદધ્યેતૄણાં ચ સકલકલ્યાણમભિલષન્ શિવપદં નિબદ્ધવાન્; શિવકારિત્વેનૈવ મહેશ્વરસ્ય શિવપદાભિધાનમિતિ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તુલસીકુસુમં દધત્તમાલપ્રતિમં બલ્લવિગોપબાલસક્તમ્| કિમપિ ત્રિભવૈકમૂલકન્દં પરમાનન્દમહં મહઃ સ્મરામિ||૧|| શ્રીહમ્મીરનરેશ્વરઃ સમભવત્પ્રૌઢપ્રતાપાનલ- જ્વાલાજાલકરાલદગ્ધપવનપ્રાગ્ભારશુષ્કેન્ધનઃ| યસ્ય પ્રૌઢસભાઙ્ગણેષ્વપિ યશઃસ્વર્લોકકલ્લોલિની- કલ્લોલામલમઙ્ગનાઃ સુમનસાં ગાયન્તિ રોમાઞ્ચિતાઃ||૨|| પ્રત્યર્થિક્ષિતિનાથસાર્થવનિતાવૈધવ્યદીક્ષાગુરોઃ શૌર્યં યસ્ય રણાઙ્ગણે સુરગણૈઃ પશ્યન્ સુરાણાં પતિઃ| લબ્ધ્વા નેત્રસહસ્રજં ફલમલં સ્મૃત્વા નિજાભ્યર્થિતં રામં રાવણઘાતિનં ચ સમભૂત્તુષ્ટો વિલક્ષઃ પુનઃ||૩|| તસ્યાભવદ્વૈદ્યવરઃ પ્રભૂતવિશ્વાસપાત્રં વિદિતશ્ચરિત્રૈઃ| પ્રમોદનામા સકલપ્રમોદી કલાવિલાસૈકનિધિર્દ્વિજેન્દ્રઃ||૪|| જ્યેષ્ઠોઽભવત્તસ્ય સુતઃ પ્રશસ્તશાસ્ત્રાર્થવેત્તા શિવસક્તચેતાઃ| રૈશર્મનામા પ્રથિતઃ કલાભિર્મહન્મદક્ષોણિપતેઃ સભાયામ્||૫|| અન્યશ્ચ તસ્યાસ્તિ સુતઃ કનીયાન્વાચસ્પતિઃ સત્ત્વગુણૈકસઙ્ગઃ|| સહોદરપ્રીતતમઃ સમસ્તા યો વૈદ્યવિદ્યાઃ સ્વયમધ્યજીગપત્||૬|| ગુરુવચનવિચારૈશ્ચારુચઞ્ચચ્ચરિત્રશ્ચરકચતુરચેતાઃ સુશ્રુતે સુશ્રુતો યઃ| કપિલમતવયસ્યે બ્રહ્મવિદ્યારહસ્યે પ્રકટિતપટુબુદ્ધિર્બુદ્ધકાણાદસિદ્ધિઃ||૭|| તેનોજ્જ્વલા વિવૃતિરલ્પધિયાં હિતાય સમ્બદ્ધ્યતે વિબુધમાધવસઙ્ગ્રહસ્ય| વિજ્ઞાય તાર્કિકવરૈકવિચારવેદ્યં વૈષમ્યગુમ્ફનવશાન્મધુકોષબન્ધમ્||૮|| તત્ર ગ્રન્થારમ્ભે પ્રારબ્ધગ્રન્થપરિસમાપ્ત્યર્થં ગ્રન્થશ્રોતૄણામપિ પ્રત્યૂહવ્યૂહવ્યુદાસાર્થં શિષ્ટાચારપરિપાલનાર્થં ગ્રન્થકારઃ પ્રાગ્વિશિષ્ટેષ્ટદેવતાપ્રણામં નિબદ્ધવાન્– પ્રણમ્યેત્યાદિ| યુગ્મમ્| મયા રોગવિનિશ્ચયો ગ્રન્થો નિબદ્ધ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કિં કૃત્વા? પ્રણમ્ય| અત્ર પ્રકર્ષાર્થદ્યોતકેન પ્રશબ્દેન ગ્રન્થકૃદ્ભક્ત્યતિશયં ખ્યાપયતિ| કં? શિવમ્| સકલભુવનપતેર્મહેશ્વરસ્ય નામબાહુલ્યેઽપિ તદધ્યાપકાધ્યેતૄણાં કલ્યાણમભિલષન્ ગ્રન્થકારઃ શિવપદં નિબદ્ધવાન્| કીદૃશં શિવં? જગદુત્પત્તિસ્થિતિસંહારકારણમ્| જગચ્છબ્દેનોત્પત્તિમન્તઃ પૃથિવ્યાદયોઽભિધીયન્તે; તેષામુત્પત્તૌ સ્વકારણસમવાયે, સ્થિતૌ કતિચિત્કાલાવસ્થાને, સંહારે સંહરણે, કારણં હેતુમ્| પુનઃ કીદૃશં? સ્વર્ગાપવર્ગયોર્દ્વારં; સ્વર્ગઃ સુખમ્, અપવર્ગો મોક્ષઃ, તયોર્દ્વારમ્ ઉપાયં પ્રધાનકારણમ્| પુનઃ કીદૃશં? ત્રૈલોક્યશરણં ભુવનત્રયસ્ય રક્ષિતારમ્||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અભિધેયસમ્બન્ધપ્રયોજનોપદેશમન્તરેણ પ્રેક્ષાવતાં ન પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ઇતિ, અતસ્તદભિધાનાર્થં શ્લોકદ્વયમાહ– નાનેત્યાદિ| રોગાણાં વિશેષેણ વાતજત્વાદિસાધ્યાસાધ્યત્વાદિરૂપેણ નિશ્ચયો જ્ઞાનં યેન સ રોગવિનિશ્ચયો ગ્રન્થો નિબધ્યતેઽભિધીયતે, ‘અસ્માભિઃ’ ઇતિ શેષઃ| તસ્ય વિશેષણમ્– સોપદ્રવેત્યાદિ| સહ ઉપદ્રવાદિભિર્વર્તતે યઃ સ તથા; એતેન વિશેષણદ્વારેણ ઉપદ્રવારિષ્ટનિદાનલિઙ્ગસ્વરૂપમભિધેયમુક્તં ભવતિ, એતદ્વ્યતિરિક્તસ્યાભિધેયસ્યાભાવાત્; તથા સતિ ઉપદ્રવાદિભિરભિધેયૈઃ સહ ગ્રન્થસ્ય વાચ્યવાચકલક્ષણઃ સમ્બન્ધોઽયભિહિતઃ| તત્ર, ઉપદ્રવો રોગારમ્ભકદોષપ્રકોપજન્યોઽન્યવિકારઃ, ઉક્તં ચ ચરકે– “વ્યાધેરુપરિ યો વ્યાધિર્ભવત્યુત્તરકાલજઃ| ઉપક્રમાવિરોધી ચ સ ઉપદ્રવ ઉચ્યતે||” ઇતિ; નિયતમરણખ્યાપકં લિઙ્ગમરિષ્ટં; નિદાનં રોગોત્પાદકો હેતુઃ; લિઙ્ગં રોગખ્યાપકો હેતુઃ| તેન ‘લિઙ્ગ્યતે જ્ઞાયતે વ્યાધિરનેન’ ઇતિ પા.[ “લિઙ્ગ્યન્તે જ્ઞાયન્તે વ્યાધયોઽનેન” ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા પૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તયોઽભિધીયન્તે| યદ્યપિ નિદાનમપિ રોગવિશેષં બોધયતિ, તથાઽપ્યુત્પત્તિજ્ઞપ્તિહેતુત્વેન કારણદ્વૈવિધ્યપ્રતિપાદનાર્થં તસ્ય પૃથગભિધાનમ્| એષાં ચોપદ્રવાદીનાં વિસ્તરાભિધાનં યથાવસરં કરિષ્યતે| નનુ, રોગનિદાનાદિતત્ત્વમતિસૂક્ષ્મત્વેનાસર્વજ્ઞસ્ય જ્ઞાનવિષયઃ, તત્ કથં તદુપદેશે પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તિરિત્યત આહ– નાનામુનીનામિત્યાદિ| એતેન ગ્રન્થસ્ય પ્રામાણ્યં પ્રવૃત્ત્યઙ્ગત્વમુક્તં ભવતિ; મુનયો હિ તપોયોગર્ધિબલાત્ત્રૈકાલિકનિખિલજ્ઞાનશાલિનઃ પુરુષાતિશયા ઉચ્યન્તે| નનુ, યદ્યેવમ્ભૂતઃ કસ્યચિદ્ગ્રન્થોઽન્યોઽપ્યાસ્તે, તેનૈવ વ્યવહારસિદ્ધેઃ કૃતકાર્યત્વેનાસ્ય નિષ્પ્રયોજનતા સ્યાદિત્યત આહ– ઇદાનીમિત્યાદિ| ઇદાનીમસ્માભિરેવ પ્રાથમ્યેન નાનામુનીનાં વચનૈરેવંવિધો નિબન્ધઃ ક્રિયતે| સમાસત ઇતિ સઙ્ક્ષેપતઃ| એતેનાલ્પબુદ્ધીનામતિવિસ્તરત્વેનાપ્રવૃત્ત્યઙ્ગતાદોષઃ પરિહૃતો ભવતિ| નનુ, કૃતેઽપિ ગ્રન્થેઽનુપાદેયપુરુષપ્રણીતત્વેન ન કશ્ચિદ્ભિષક્ પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ ગ્રન્થસ્ય વૈયર્થ્યં સ્યાદિત્યત આહ– સદ્ભિષજાં નિયોગાદિતિ| નિયોગો નિયોજનમ્ “અસ્મદુપકારાય ગ્રન્થઃ ક્રિયતામ્” ઇત્યેવં પ્રાર્થનેત્યર્થઃ; અથવા નિયોગ આજ્ઞા, એતેનાત્મનઃ સવિનયત્વમુક્તં ભવતીત્યર્થઃ| નાનાતન્ત્રેત્યાદિ| સુખં યથા ભવતિ તથા આતઙ્કં રોગં વિજ્ઞાતુમયમેવ ગ્રન્થો ભવિષ્યતિ, ‘કારણમ્’ ઇતિ શેષઃ| એતેન રોગજ્ઞાનં પ્રયોજનમિત્યુક્તં, ફલં ચાસ્ય ચિકિત્સિતમિતિ મન્તવ્યમ્ યદુક્તં ચરકે– “રોગમાદૌ પરીક્ષેત તતોઽનન્તરમૌષધમ્| તતઃ કર્મ ભિષક્ પશ્ચાજ્જ્ઞાનપૂર્વં સમાચરેત્||” ઇતિ (ચ. સૂ. અ. ૨૦)| નનુ, નાનામુનીનાં વચનૈરેવ રોગજ્ઞાનં ભવિષ્યતિ, કિમનેન તદુપજીવિના ગ્રન્થેનેત્યત આહ– અલ્પમેધસામિતિ અલ્પમેધસામ્ અલ્પબુદ્ધીનામ્; મહાબુદ્ધયો હિ અતિવિસ્તરદુરધિગમનાતન્ત્રાધ્યયનક્ષમા ભવન્તિ, ન ત્વલ્પબુદ્ધય ઇતિ| મહાધિયામપિ આલસ્યાનાસાદિતદુરુપપાદાશેષસંહિતાનામયમેવ રોગજ્ઞાનાય ભવિષ્યતીત્યાહ– નાનાતન્ત્રેત્યાદિ||૨-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નાનામુનીનામિત્યાદિ| અયં રોગવિનિશ્ચયો ગ્રન્થો નિબધ્યતે વિધીયતે, રોગાણાં વિનિશ્ચયો જ્ઞાનં યસ્માત્સ તથા| કિંવિશિષ્ટઃ? સોપદ્રવારિષ્ટનિદાનલિઙ્ગઃ; સહોપદ્રવાદિભિર્વર્તતે ઇતિ સોપદ્રવઃ, ઉપદ્રવો રોગારમ્ભકદોષપ્રકોપજન્યો વિકારઃ| ઉક્તં ચ ચરકે– “વ્યાધેરુપરિ યો વ્યાધિર્ભવત્યુત્તરકાલજઃ| ઉપક્રમાવિરોધી ચ સ ઉપદ્રવ ઉચ્યતે||” ઇતિ; નિયતમરણખ્યાપકં લિઙ્ગમરિષ્ટં; નિદાનં રોગોત્પાદકો હેતુઃ, નિશ્ચીયતે પ્રતિપાદ્યતે વ્યાધિરનેનેતિ નિદાનં; લિઙ્ગં રોગખ્યાપકો હેતુઃ, તેન લિઙ્ગ્યતે જ્ઞાયતેઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા પૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તયો વિજ્ઞાયન્તે ઇતિ| નનુ, સર્વજ્ઞજ્ઞાનવિષયે પરમસૂક્ષ્મનિદાનાદિતત્ત્વજ્ઞાનેઽસર્વજ્ઞપુરુષવાક્યૈઃ કથં બુદ્ધિમતાં પ્રવૃત્તિરિત્યત આહ– નાનામુનીનાં વચનૈરિતિ| યોગર્ધિબલાત્ત્રૈકાલિકજ્ઞાનદર્શી પુરુષાતિશયો મુનિરુચ્યતે| ઇદાનીમિતિ– અસ્માભિરેવ પ્રાધાન્યેન નાનામુનીનાં વચનૈરેવંવિધો ગ્રન્થઃ ક્રિયતે; અન્યૈરાચાર્યૈરેવંવિધો ગ્રન્થો ન કૃત ઇત્યર્થઃ| સમાસત ઇતિ સઙ્ક્ષેપાત્| નનુ, કૃતેઽપિ ગ્રન્થે ન કશ્ચિદ્ભિષક્ પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ ગ્રન્થસ્ય વૈયર્થ્યં સ્યાદિત્યત આહ– સદ્ભિષજાં નિયોગાદિતિ| નિયોગો નિયોજનમ્, અસ્મદુપકારાય ગ્રન્થઃ ક્રિયતામેવમ્ભૂતા પ્રાર્થનેત્યર્થઃ ગ્રન્થસ્યાસ્યોત્કૃષ્ટત્વમાહ– નાનેત્યાદિ| મહાબુદ્ધયો હિ દુરધિગમતન્ત્રાધ્યયનક્ષમા ભવન્તિ, અતો નાનાતન્ત્રવિહીનાનામલ્પબુદ્ધીનાં ભિષજાં સુખં યથા ભવતિ તથા આતઙ્કં રોગં વિજ્ઞાતુમયમેવ ગ્રન્થો ભવિષ્યતીતિ; ‘કારણમ્’ ઇતિ શેષઃ| ઉક્તં ચ– “રોગજ્ઞાનાર્થમેવાદૌ યત્નઃ કાર્યો ભિષગ્વરૈઃ| સતિ તસ્મિન્ ક્રિયારમ્ભઃ પુણ્યાય યશસે શ્રિયૈ||” રોગમાદૌ પરીક્ષેત તતોઽનન્તરમૌષધમ્| તતઃ કર્મ ભિષક્ પશ્ચાજ્જ્ઞાનપૂર્વં સમાચરેત્ ઇતિ||૨-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વ્યાધેર્જ્ઞાતવ્યસ્ય પઞ્ચ જ્ઞાનોપાયા ભવન્તીતિ તાનાહ– નિદાનમિત્યાદિ| એતે પઞ્ચ વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ વ્યાધિબોધકાઃ| ન ચ સમસ્તપક્ષે કૃતકરણત્વં વાચ્યં, પ્રમાણસમ્પ્લવસ્યાપિ દૃષ્ટત્વાત્| ( અનુમિતવહ્નૌ પ્રત્યક્ષોપમાનશબ્દાનામપિ સ્થિતિસત્ત્વાત્) ન યો હ્યનુમાનેન પ્રતીતો વહ્નિઃ સ એવ પ્રત્યક્ષાગમાભ્યાં નોપલભ્યતે [ ન વા નિદાનાદીનિ પ્રેક્ષાવન્તો યે નૈવમાલોચયેયુઃ; ( કિન્તુ યે પ્રેક્ષાવન્તે નિદાનાદીનિ સ્યુરિત્યેવ વેત્સ્યન્તિ) એકેનૈવ પ્રતિપાદિતો વ્યાધિરિતિ વયમિહોદાસ્મહે ( ન મન્યામહે)| કિઞ્ચ, એકેન પ્રતિપાદિતેઽપિ વ્યાધાવપરેઽવશ્યમભિધાતવ્યાઃ, ભિન્નપ્રયોજનત્વાત્| તથાહિ– યદિ નિદાનં નોચ્યતે તદા તત્પરિવર્જનં કથં લભ્યતે? ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “ વાતાદીનાં પ્રતીકારઃ પ્રોક્તો વિસ્તરતઃ પુનઃ| સઙ્ક્ષેપતઃ ક્રિયાયોગો નિદાનપરિવર્જનમ્||” ઇતિ (સુ. ઉ. તં. અ. ૧)| કિઞ્ચ, યથા– મૃદ્ભક્ષણાત્ પાણ્ડુરોગઃ, મક્ષિકાભક્ષણાચ્ચ છર્દિરવસીયતે; ન તુ તથા નિદાનેન સર્વત્ર નિયતરોગાધ્યવસાયઃ, જ્વરગુલ્માદીનામેકકારણત્વાત્| યદાહ ચરકઃ– “એકો હેતુરનેકસ્ય તથૈકસ્યૈક એવ હિ| વ્યાધેરેકસ્ય બહવો બહૂનાં બહવસ્તથા||” ઇતિ (ચ. નિ. અ. ૮)| અપિ ચ કદાચિત્ પ્રત્યાસન્નં નિદાનં બાધિત્વા વિપ્રકૃષ્ટનિદાનકૃતો દોષસઞ્ચયો વ્યાધિં કુર્યાત્, તસ્માત્ કેવલાન્નિદાનાન્ન વ્યાધિજ્ઞાનં ભવતીતિ પૂર્વરૂપાદીનામુપાદાનમિતિ વાપ્યચન્દ્રઃ| અસતિ પૂર્વરૂપાભિધાને તત્રોક્તઃ ક્રિયાવિશેષો ન સઙ્ગચ્છતે| ઉક્તં હિ ચરકે– “ જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપે લઘ્વશનમપતર્પણં વા||” ઇતિ (ચ. નિ. અ. ૧)| તથા ચ સુશ્રુતે– વાતિકજ્વરપૂર્વરૂપે ઘૃતપાનમિતિ| તથાઽસાધ્યત્વં ચ નોપલભ્યેત| ઉક્તં ચ ચરકે– “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરોક્તાન્યતિમાત્રયા| યં વિશન્તિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ|| અન્યસ્યાપિ ચ રોગસ્ય પૂર્વરૂપાણિ યં નરમ્| વિશન્ત્યનેન કલ્પેન તસ્યાપિ મરણં ધ્રુવમ્||” (ચ. ઇ. અ. ૫) ઇતિ| તથા રક્તપિત્તપ્રમેહયોર્વિશેષજ્ઞાનં ચ ન જાયતે| ઉક્તં ચ ચરકે– “હારિદ્રવર્ણં રુધિરં ચ મૂત્રં વિના પ્રમેહસ્ય હિ પૂર્વરૂપૈઃ| યો મૂત્રયેત્તં ન વદેત્ પ્રમેહં રક્તસ્ય પિત્તસ્ય હિ સ પ્રકોપઃ||” ઇતિ (ચ. ચિ. અ. ૬)| અસતિ રૂપાભિધાને વ્યાધેરશેષેણ સ્વરૂપમેવ ન વ્યવચ્છિદ્યતે; કિં ચ સાધ્યાસાધ્યત્વં ચ ન જ્ઞાયતે| તથા હિ સુખસાધ્યલક્ષણે ચરકઃ– “હેતવઃ પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યલ્પાનિ યસ્ય વૈ| ન ચ તુલ્યગુણો દૂષ્યો ન દોષઃ પ્રકૃતિર્ભવેત્||” ઇતિ (ચ. સૂ. અ. ૧૦); કષ્ટસાધ્યલક્ષણે ચરકઃ– “નિમિત્તપૂર્વરૂપાણાં રૂપાણાં મધ્યમે બલે|” (ચ. સૂ. અ. ૧૦) ઇતિ; તથા– “સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ| સન્નિપાતજ્વરોઽસાધ્યઃ” (ચ. સૂ. અ. ૩) ઇતિ| અસત્યુપશયાભિધાને સઙ્કીર્ણલક્ષણેઽનભિવ્યક્તક્લષણે વા વ્યાધૌ વિશેષબોધો ન સ્યાત્| તદુક્તં ચરકે– “ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયાભ્યાં” (પરીક્ષેત) (ચ. વિ. અ. ૪) ઇતિ| અસત્યાં ચ સમ્પ્રાપ્તૌ પૂર્વરૂપાદિપ્રતીતસ્યાપિ વ્યાધેશ્ચિકિત્સોપયોગિનોંઽશાંશવિકલ્પનાબલકાલાદેરપ્રતીતેશ્ચિકિત્સાવિશેષો ન સ્યાત્| તસ્માત્ પઞ્ચાપિ નિદાનાદયો વક્તવ્યાઃ| પઞ્ચવિધમપ્યેતદ્વ્યાધ્યુત્પત્તિજ્ઞપ્તિહેતુભૂતં નિદાનશબ્દેનોચ્યતે| યદાહ સુશ્રુતઃ– “હેતુલક્ષણનિર્દેશાન્નિદાનાનિ” (સુ. સૂ. અ. ૩) ઇતિ| તત્રૈવં નિદાનશબ્દનિરુક્તિઃ– “નિર્દિશ્યતે વ્યાધિરનેનેતિ નિદાનં”; “દિશેઃ પૃષોદરાદિત્વાદ્રૂપસિદ્ધિઃ|” ઇતિ ગદાધરઃ; “નિશ્ચિત્ય દીયતે પ્રતિપાદ્યતે વ્યાધિરનેનેતિ નિદાનમ્||” ઇતિ જેજ્જટઃ| ભટ્ટારહરિચન્દ્રેણાપિ તન્ત્રયુક્ત્યાદિવિવરણપ્રસ્તાવે એષૈવ નિરુક્તિરુક્તા| નિશબ્દો નિશ્ચયે| તથા ચ વરરુચેરુપસર્ગસૂત્રમ્– “નિ નિશ્ચયનિષેધયોઃ” ઇતિ| લોકેઽપિ ‘અદ્ય તે નિદાનં કરિષ્યામિ’ ઇત્યુક્તે નિશ્ચયં કરિષ્યામીત્યવગમ્યતે| નિદાનમિતિ કરણે લ્યુટ્; તેન ‘વ્યાધિનિશ્ચયકરણં નિદાનમ્’ ઇતિ નિદાનાદિપઞ્ચકસામાન્યલક્ષણમ્| નિદાનશબ્દોઽયં નિદાનવિશેષે જાતૌ ચ વર્તતે; યથા– તૃણશબ્દઃ તૃણવિશેષે તૃણજાતૌ ચ વર્તતે| યત્તુ, ભટ્ટારહરિચન્દ્રેણ નિદાનસ્થાને– “યા ગૌઃ સુદોહા ભવતિ ન તાં નિદદીત|” ઇતિ વ્યાસપ્રયોગમુપન્યસ્ય નિબન્ધાર્થો નિદાનશબ્દો વ્યાખ્યાતઃ ‘નિદીયતે નિબધ્યતે હેત્વાદિસમ્બદ્ધો વ્યાધિરનેન’ ઇતિ કૃત્વા; તત્તુ નિદાનસ્થાનરૂપગ્રન્થાભિપ્રાયેણ, નહિ હેત્વાદયો હેત્વાદિસમ્બદ્ધં વ્યાધિં પ્રતિપાદયન્તિ ||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય ચ વ્યાધેર્જ્ઞાતવ્યસ્ય પઞ્ચ જ્ઞાનોપાયા ભવન્તિ તાનાહ– નિદાનમિત્યાદિ| નિદાનં પૂર્વરૂપં રૂપમુપશયઃ સમ્પ્રાપ્તિશ્ચૈતે પઞ્ચ વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ વ્યાધિબોધકાઃ| રોગાણાં વિજ્ઞાનં વિશિષ્ટજ્ઞાનં, પઞ્ચધા પઞ્ચપ્રકારેણ, સ્મૃતં કથિતં, ‘મુનીન્દ્રૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| ઉપશયસ્તથેતિ તથાશબ્દસ્તુલ્યકૃત્યતાં દ્યોતયતિ, એવં સમ્પ્રાપ્તિશ્ચેત્યત્ર ચકારોઽપિ| ઇતિ પરિસમાપ્તૌ| રોગાણાં તચ્ચ નિદાનં સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટભેદેન દ્વિધા ભવતિ| સન્નિકૃષ્ટં યથા– વાતાદયઃ કુપિતાઃ જ્વરાદિરોગમુત્પાદયન્તિ| વિપ્રકૃષ્ટં યથા– હેમન્તે નિચિતઃ શ્લેષ્મા વસન્તે ચ પ્રકુપ્યતિ; તથાઽઽહારાદિરપિ, તત્ર કટુકામ્લદધ્યાદિકં પિત્તજ્વરસ્ય| પૂર્વરૂપં યથા– જ્વરસ્યૈવાલસ્યાદયઃ| રૂપં યથા– સ્વેદાવરોધ ઇત્યાદિ; “ આગમાપગમક્ષોભકાઠિન્યમૃદુતોષ્મણામ્| વૈષમ્યં તત્ર તત્રાઙ્ગે તાસ્તાઃ સ્યુર્વેદનાશ્ચલાત્||” ઇત્યાદિ ચ| ઉપશયો યથા– વાતઃ સ્નેહનમર્દનાદિનોપશાન્ત ઉપલભ્યતે સ ‘ઉપશય’ ઇત્યુચ્યતે| સમ્પ્રાપ્તિર્યથા-યથા દુષ્ટેનેત્યાદિલક્ષણાત્| નન્વેકેનૈવ રોગનિશ્ચયેઽન્યેષામુપાદાનં વ્યર્થમ્? ઉચ્યતે– ભિન્નપ્રયોજનત્વાત્ નાન્યતરવૈયર્થ્યમ્| તચ્ચ યથા– નિદાનેનાધિગતસ્ય વ્યાધેસ્તત્પરિવર્જનમ્; ઉક્તં ચ સુશ્રુતે– “સઙ્ક્ષેપતઃ ક્રિયાયોગો નિદાનપરિવર્જનમ્|” ઇતિ| પૂર્વરૂપેણ વ્યાધેર્વિશેષજ્ઞાનં જાયતે| યથા ચરકે– “હારિદ્રવર્ણં રુધિરં ચ મૂત્રં વિના પ્રમેહસ્ય ચ પૂર્વરૂપૈઃ| યો મૂત્રયેત્તં ન વદેત્પ્રમેહં રક્તસ્ય પિત્તસ્ય હિ સ પ્રકોપઃ||” ઇતિ; તથાઽધિગતસ્ય વ્યાધેસ્તત્રોક્તક્રિયાક્રમશ્ચ લક્ષ્યતે; ઉક્તે ચ ચરકે– “જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપે લઘ્વશનમપતર્પણં વા|” ઇતિ; તથા ચ સુશ્રુતે– “વાતિકજ્વરપૂર્વરૂપે ઘૃતપાનમ્|” ઇતિ| તથા ચ સાધ્યાસાધ્યત્વમપિ જ્ઞાયતે| ઉક્તં ચ ચરકે– “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરોક્તાન્યતિમાત્રયા| યં વિશન્તિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ|| અન્યસ્યાપિ ચ રોગસ્ય પૂર્વરૂપાણિ યં નરમ્| વિશન્ત્યનેન કલ્પેન તસ્યાપિ મરણં ધ્રુવમ્||” ઇતિ| રૂપેણાપિ ચ વ્યાધેઃ સુખસાધ્યત્વં કષ્ટસાધ્યત્વમસાધ્યત્વં ચ જ્ઞાયતે; યતોઽલ્પરૂપઃ સુખસાધ્યો વ્યાધિઃ, મધ્યરૂપઃ કષ્ટસાધ્યઃ, સમ્પૂર્ણરૂપસ્ત્વસાધ્ય ઇતિ| તથા ચ સુખસાધ્યલક્ષણે ચરકઃ– “હેતવઃ પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યલ્પાનિ યસ્ય ચ| ન ચ તુલ્યગુણો દૂષ્યો ન દોષઃ પ્રકૃતિર્ભવેત્||” ઇતિ; કષ્ટસાધ્યલક્ષણે ચરકઃ– “ નિમિત્તપૂર્વરૂપાણાં રૂપાણાં મધ્યમે બલે|” ઇતિ; તથા “ સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ સન્નિપાતજ્વરોઽસાધ્યઃ|” ઇતિ| ઉપશયેન વિના પ્રતીતસ્ય વ્યાધેઃ સઙ્કીર્ણલક્ષણેઽનભિવ્યક્તલક્ષણે વા વ્યાધૌ વિશેષાવબોધો ન સ્યાત્, ઉક્તં હિ ચરકે– “ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયાભ્યાં બુદ્ધ્યેત|” ઇતિ| તથા ચ સુશ્રુતે– “ અભ્યઙ્ગસ્નેહસ્વેદાદ્યૈર્વાતરોગો ન શામ્યતિ| વિકારસ્તત્ર વિજ્ઞેયો દુષ્ટમત્રાસ્તિ શોણિતમ્||” ઇતિ| શોણિતસેકસ્તત્રોપશમ ઇતિ| અસત્યાં ચ સમ્પ્રાપ્તૌ પૂર્વરૂપાદિભિઃ પ્રતીતસ્યાપિ વ્યાધેશ્ચિકિત્સિતોપયોગ્યાંશાંશવિકલ્પબલકાલાદીનામજ્ઞાને ચિકિત્સાવિશેષો ન સ્યાત્, તસ્માન્નિદાનાદિપઞ્ચકવિજ્ઞાનેન સર્વે રોગા વિશેષેણાવબુધ્યન્ત ઇતિ||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એષાં નિદાનાદીનાં મધ્યે સમાનાસમાનજાતીયવ્યાવર્તકં કારણરૂપનિદાનસ્ય લક્ષણમાહ– નિમિત્તેત્યાદિના પર્યાયૈરિત્યન્તેન| એતૈઃ શબ્દૈર્યોઽર્થોઽભિધીયતે તન્નિદાનં; યથા– “બુદ્ધિરુપલબ્ધિર્જ્ઞાનમિત્યનર્થાન્તરમ્|” (ન્યા. દ. પ્ર. આ. સૂ. ૧૫) ઇતિ| નનુ, કિં મિલિતૈરેકૈકશો વા? નાદ્યઃ, એકાર્થાભિધાયિનાં શબ્દાનાં મિલિતાનામપ્રયોગાત્; દ્વિતીયશ્ચેત્તદા સવ્યભિચારઃ; નિમિત્તસ્ય શકુનાદૌ, હેતોઃ પ્રયોજકે કર્તરિ, આયતનસ્ય સ્થાને, પ્રત્યયસ્ય લડાદૌ, ઉત્થાનસ્ય ઉદ્ગમનોત્સર્ગયોશ્ચ દર્શનાત્| નૈવં, શકુનાદીનાં નિમિત્તાદિભિઃ સર્વૈરનભિધાનાત્| અત એવાહ– પર્યાયૈરિતિ| નહિ તેષાં તે પર્યાયાઃ, યતઃ ક્રમેણૈકાર્થવાચકાઃ શબ્દાઃ પરસ્પરં પર્યાયા ઉચ્યન્તે| તસ્માન્નિમિત્તાદિશબ્દૈઃ પર્યાયૈરભિધીયમાનત્વં નિદાનત્વમ્| એતચ્ચ પર્યાયકથનં શાસ્ત્રે વ્યવહારાર્થમ્| ઇદં તુ સઙ્ક્ષેપતો લક્ષણમ્– “સેતિકર્તવ્યતાકો રોગોત્પાદકહેતુર્નિદાનમ્|” ઇતિ| યન્મતે દોષેતિકર્તવ્યતારૂપા સમ્પ્રાપ્તિરિષ્યતે તન્મતે સમ્પ્રાપ્તિવ્યુદાસાર્થં ‘સેતિકર્તવ્યતાક’ ઇતિ પદં, તસ્યા દોષેતિકર્તવ્યતારૂપાયા ઇતિકર્તવ્યતાન્તરાભાવાત્| યન્મતે વ્યાધિજન્મ સમ્પ્રાપ્તિઃ, તન્મતે ‘વ્યાધ્યુત્પત્તિહેતુર્નિદાનમ્’ ઇતિ લક્ષણમ્| ઉભયત્રાપિ ‘ઉત્પત્તિ’ એતત્પદં જ્ઞપ્તિહેતુપૂર્વરૂપાદિવ્યવચ્છેદાર્થમ્| સ ચ હેતુરનેકધા; તત્ર પ્રથમશ્ચતુર્વિધઃ, યદાહ ઉપકલ્પનીયાધ્યાયે હરિચન્દ્રઃ– “સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટવ્યભિચારિપ્રાધાનિકભેદાચ્ચતુર્ધા|” ઇતિ| સન્નિકૃષ્ટો યથા– નક્તન્દિનર્તુભુક્તાંશા દોષપ્રકોપસ્ય હેતવઃ, ન તે ચયાદિકમપેક્ષન્તે| વિપ્રકૃષ્ટો યથા– “હેમન્તે નિચિતઃ શ્લેષ્મા વસન્તે કફરોગકૃત્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૪); કિંવા સન્નિકૃષ્ટો જ્વરસ્ય રૂક્ષાદિસેવા, વિપ્રકૃષ્ટો રુદ્રકોપઃ| વ્યભિચારી યથા– યો દુર્બલત્વાદ્વ્યાધ્યધિકરણાસમર્થઃ| યદાહ ચરકઃ– “( નિદાનાદિવિશેષા) અબલીયાંસોઽથવાઽનુબન્ધ્નન્તિ, ન તદા વિકારાભિનિર્વૃતિઃ|” ઇતિ (ચ. નિ. અ. ૪)| પ્રાધાનિકો યથા– વિષાદિઃ; ત્રિવિધો વા, અસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગપ્રજ્ઞાપરાધપરિણામભેદાત્| તત્ર, અસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગોઽયોગાતિયોગમિથ્યાયોગયુક્તા રૂપરસાદયઃ, પ્રજ્ઞાપરાધો મિથ્યાજ્ઞાનાદિઃ, પરિણામોઽયોગાદિયુક્તા ઋતુસ્વભાવજાઃ શીતાદયઃ| “અધર્મસ્ય ચ રોગહેતોરત્રૈવાન્તર્ભાવઃ” ઇતિ ભટ્ટારહરિચન્દ્રઃ, તસ્યાપિ કાલાન્તરપરિણતસ્ય દુઃખકર્તૃત્વાત્| ચક્રસ્તુ પ્રજ્ઞાપરાધે તસ્યાન્તર્ભાવમાહ; મિથ્યાજ્ઞાનકૃતબ્રહ્મવધાદિજન્મનોઽધર્મસ્ય પ્રજ્ઞાપરાધ એવ મૂલં; બલાબલં ત્વત્ર ન નિરૂપ્યતે, રોગકારણત્વેનાધર્મસ્ય સર્વથા સિદ્ધત્વાદિતિ| દોષવ્યાધ્યુભયહેતુભેદાચ્ચ સ ત્રિવિધઃ| દોષહેતવો યથા– ચયપ્રકોપપ્રશમનિમિત્તા યથર્તૂત્પન્ના મધુરાદયઃ| વ્યાધિહેતવો યથા– મૃદ્ભક્ષણં પાણ્ડુરોગસ્ય કારણમ્| યદ્યપિ મૃદપિ દોષં પ્રકોપયત્યેવ; યદુક્તં ચરકે– “કષાયા મારુતં, પિત્તમૂષરા, મધુરા કફમ્|” ઇતિ (ચ. ચિ. અ. ૧૬) તથાઽપિ તજ્જૈર્દોષૈઃ પાણ્ડુરોગ એવારભ્યતે ન ત્વન્યો વિકાર ઇતિ વ્યાધિહેતુતા ભવતિ| ઉભયહેતુર્યથા વાતરક્તે– “હસ્ત્યશ્વોષ્ટ્રૈર્ગચ્છતશ્ચાશ્નતશ્ચ” (સુ. નિ. અ. ૧) ઇત્યાદિ| તત્ર યદ્યપિ દોષપ્રકોપપૂર્વકમેવ વ્યાધિજનનં, તથાઽપિ દોષવદ્વ્યાધાવપિ તસ્ય કારણત્વમિતિ બોધયતિ| તેન તત્ર ન વ્યાધિહરમાત્રં ભેષજં પ્રયોજ્યં, કિન્તૂભયપ્રત્યનીકમ્| ન ચ વાચ્યં કારણભૂતદોષનિવૃત્ત્યૈવ કાર્યભૂતસ્ય વ્યાધેર્નિવૃત્તિરિતિ; યતઃ પ્રતિનિયતશક્તિકાનિ ભેષજદ્રવ્યાણિ ભવન્તિ; કથમન્યથા શ્લૈષ્મિકતિમિરે શ્લેષ્મહરમેવ વમનં ન પ્રયુજ્યતે| યદુક્તં સુશ્રુતે– “ન વામયેત્તૈમિરિકં ન ગુલ્મિનં ન ચાપિ પાણ્ડૂદરરોગપીડિતમ્|” (સુ. ચિ. અ. ૩૩) ઇતિ| સ એવોત્પાદકવ્યઞ્જકભેદાચ્ચ દ્વિધા| તત્રોત્પાદકો યથા– હેમન્તજો મધુરરસઃ કફસ્ય| વ્યઞ્જકો યથા– તસ્યૈવ કફસ્ય વ્યઞ્જકો વસન્તે સૂર્યસન્તાપઃ ઇતિ ભટ્ટારહરિચન્દ્રઃ| તત્ર વ્યઞ્જકઃ પ્રેરક ઇત્યર્થઃ| બાહ્યાભ્યન્તરભેદાચ્ચ દ્વિધા| તત્ર બાહ્યા આહારાચારકાલાદયઃ| એતદભિપ્રાયેણ તીસટાચાર્યઃ– “વ્યાયામાદપતર્પણાત્ પ્રપતનાદ્ભઙ્ગાત્ ક્ષયાજ્જાગરાદ્વેગાનાં ચ વિધારણાદતિશુચઃ શૈત્યાદતિત્રાસતઃ| રૂક્ષક્ષોભકષાયતિક્તકટુકૈરેભિઃ પ્રકોપં વ્રજેદ્વાયુર્વારિધરાગમે પરિણતે ચાન્નેઽપરાહ્ણેઽપિ ચ|| કટ્વમ્લોષ્ણવિદાહિતીક્ષ્ણલવણક્રોધોપવાસાતપસ્ત્રીસમ્પર્કતિલાતસીદધિ-સુરાશુક્તારનાલાદિભિઃ| ભુક્તે જીર્યતિ ભોજને ચ શરદિ ગ્રીષ્મે સતિ પ્રાણિનાં મધ્યાહ્ને ચ તથાઽર્ધરાત્રિસમયે પિત્તં પ્રકોપં વ્રજેત્|| ગુરુમધુરરસાતિસ્નિગ્ધદુગ્ધેક્ષુભક્ષ્યદ્રવદધિદિનનિદ્રાપૂપસર્પિષ્પ્રપૂરૈઃ| તુહિનપતનકાલે શ્લેષ્મણઃ સમ્પ્રકોપઃ પ્રભવતિ દિવસાદૌ ભુક્તમાત્રે વસન્તે||” (ચ. ક. અ. ૨૯-૩૧) ઇતિ| આભ્યન્તરા યથા– દોષા દૂષ્યાશ્ચ| તત્ર દોષોઽપિ પ્રકુપિતઃ પ્રાકૃતાદિભેદાદનેકધા| પ્રાકૃતો યથા– વસન્તે શ્લેષ્મા, શરદિ પિત્તં, પ્રાવૃષિ વાયુઃ| વૈકૃતસ્તુ યથા– વસન્તે પિત્તં વાયુર્વા, વર્ષાસુ કફઃ પિત્તં વા, શરદિ કફો વાયુર્વા| અસ્ય પ્રયોજનં સુખસાધ્યત્વાદિ| યદુક્તં ચરકે– “પ્રાકૃતઃ સુખસાધ્યસ્તુ વસન્તશરદુદ્ભવઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇત્યાદિ| અનુબન્ધ્યાનુબન્ધભેદાચ્ચ દ્વિધા| અનુબન્ધ્યઃ પ્રધાનમ્, અનુબન્ધોઽપ્રધાનમ્| યદાહ ચરકઃ– “સ્વતન્ત્રો વ્યક્તલિઙ્ગો યથોક્તસમુત્થાનોપશમો ભવત્યનુબન્ધ્યઃ, તદ્વિપરીતલક્ષણસ્ત્વનુબન્ધઃ|” (ચ. વિ. અ. ૬) ઇતિ| અસ્ય પ્રયોજનં સંસર્ગજે વ્યાધાવનુબન્ધ્યો વિશેષેણ ચિકિત્સ્યોઽનુબન્ધાવિરોધેન| તદુક્તં ચરકે– “તત્રોપદ્રવસ્ય પ્રાયઃ પ્રધાનપ્રશમાત્ પ્રશમઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૧) ઇતિ| ઉપદ્રવોઽનુબન્ધઃ| પ્રકૃતિવિકૃતિતો યથા– વાતપ્રકૃતેર્વાતરોગઃ કષ્ટસાધ્યો ભવતિ, કફપિત્તપ્રકૃતેસ્તુ સુખસાધ્યઃ| યદાહ સુખસાધ્યલક્ષણે ચરકઃ– “ન ચ તુલ્યગુણો દૂષ્યો ન દોષઃ પ્રકૃતિર્ભવેત્” (ચ. સૂ. અ. ૧૦) ઇતિ| આશયાપકર્ષતો યથા– યદા સ્વમાનસ્થિતમેવ દોષં સ્વાશયાદાકૃષ્ય વાયુઃ સ્થાનાન્તરં ગમયતિ તદા સ્વમાનસ્થોઽપિ સ વિકારં જનયતિ| યદાહ ચરકઃ– “પ્રકૃતિસ્થં યદા પિત્તં મારુતઃ શ્લેષ્મણઃ ક્ષયે| સ્થાનાદાદાય ગાત્રેષુ યત્ર યત્ર વિસર્પતિ|| તદા ભેદશ્ચ દાહશ્ચ તત્ર તત્રાનવસ્થિતઃ| ગાત્રદેશે ભવત્યસ્ય શ્રમો દૌર્બલ્યમેવ ચ||” ઇતિ (ચ. સૂ. અ. ૧૭)| અસ્ય પ્રયોજનં વાતસ્યૈવ તત્ર વિગુણસ્ય સ્વસ્થાનાનયનં કાર્યં, નતુ પિત્તસ્ય હ્રાસનં; “યે ત્વેનાં પિત્તસ્ય સ્થાનાકૃષ્ટિં ન વિદન્તિ, તે દાહોપલમ્ભેન પિત્તવૃદ્ધિં મન્યમાનાઃ પિત્તં હ્રાસયન્તઃ પિત્તક્ષયલક્ષણં રોગાન્તરમેવોત્પાદયન્ત આતુરમતિપાતયન્તિ|” ઇતિ ભટ્ટારહરિચન્દ્રઃ| અન્યે ત્વાહુઃ– ભ્રાજકાદિભેદેન સર્વદેહસ્થિતે પિત્તે યદા સ્વાશયાકૃષ્ટં પિત્તમવયવાન્તરમનિલેન પ્રાપિતં તદા તદવયવાન્તરસ્થં પિત્તમાગન્તુપિત્તસમ્બન્ધેનાધિકમેવ જાતં, તતશ્ચ પિત્તવૃદ્ધિલક્ષણૈવેયં દુષ્ટિર્ન દુષ્ટ્યન્તરમ્, અન્યથા દાહ એવ ન સ્યાત્ નહિ સ્વમાનસ્થો દોષો વિકારં જનયતીતિ| ભટ્ટારહરિચન્દ્રસ્ય ત્વયમભિપ્રાયઃ– યદ્યપ્યેવં તથાઽપિ ચિકિત્સાભેદાર્થં વૃદ્ધિક્ષયવ્યતિરિક્તસ્થાનાન્તરગતિરૂપો દુષ્ટિવિશેષોઽવશ્યમેવેષ્ટવ્યઃ, અન્યથા વૃદ્ધં પિત્તમિતિ મત્વા વિરેચનં પિત્તહ્રાસનં વા કાર્યં, નચ તત્તત્ર યોગ્યં, કિં તુ સ્વસ્થાનાનયનમ્| યચ્ચોક્તં ચરકેણ– “ક્ષયઃ સ્થાનં ચ વૃદ્ધિશ્ચ વિજ્ઞેયા ત્રિવિધા ગતિઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યાદિ, તત્ પ્રાયિકમિતિ| ગતિતો યથા– ગતિર્દોષાણાં ક્ષીણવૃદ્ધત્વાદયઃ| યદુક્તં ચરકે “ક્ષયઃ સ્થાનં ચ વૃદ્ધિશ્ચ દોષાણાં ત્રિવિધા ગતિઃ| ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ તિર્યક્ચ વિજ્ઞેયા ત્રિવિધા પરા|| ત્રિવિધા ચાપરા કોષ્ઠશાખામર્માસ્થિસન્ધિષુ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ|| અત્ર સ્થાનમિતિ સમત્વમ્| તત્ર ક્ષયાદિલક્ષણં યથા– “દોષાઃ પ્રવૃદ્ધાઃ સ્વં લિઙ્ગં દર્શયન્તિ યથાબલમ્| ક્ષીણા જહતિ સ્વં લિઙ્ગં, સમાઃ સ્વં કર્મ કુર્વતે||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭)– ઇતિ| સ્વં લિઙ્ગમિતિ કુપિતસ્ય વાયો રૌક્ષ્યાદયો ધર્માઃ, કર્માણિ ચ સ્રંસશૂલાદીનિ| યદાહ ચરકપાઠસંવાદી સુદાન્તસેનઃ– “આધ્માનસ્તમ્ભરૌક્ષ્યસ્ફુટનવિમથનક્ષોભકમ્પપ્રતોદાઃ, કણ્ઠધ્વંસાવસાદૌ શ્રમકવિલપનં સ્રંસશૂલપ્રભેદાઃ| પારુષ્યં કર્ણનાદો વિષમપરિણતિભ્રંશદૃષ્ટિપ્રમોહા, વિસ્પન્દોદ્ઘટ્ટનાનિ ગ્લપનમશયનં તાડનં પીડનં ચ|| નામોન્નામૌ વિષાદો ભ્રમપરિપતનં જૃમ્ભણં રોમહર્ષો, વિક્ષેપાક્ષેપશોષગ્રહણશુષિરતાચ્છેદનં વેષ્ટનં ચ| વર્ણઃ શ્યાવોઽરુણો વા તૃડપિ ચ મહતી સ્વાપવિશ્લેષસઙ્ગા, વિદ્યાત્ કર્માણ્યમૂનિ પ્રકુપિતમરુતઃ સ્યાત્ કષાયો રસશ્ચ|| વિસ્ફોટામ્લકધૂમકાઃ પ્રલપનં સ્વેદસ્રુતિર્મૂર્છનં, દૌર્ગન્ધ્યં દરણં મદો વિસરણં પાકોઽરતિસ્તૃડ્ભ્રમૌ| ઊષ્માઽતૃપ્તિતમઃ પ્રવેશદહનં કટ્વમ્લતિક્તા રસા, વર્ણઃ પાણ્ડુવિવર્જિતઃ ક્વથિતતા કર્માણિ પિત્તસ્ય વૈ|| તૃપ્તિસ્તન્દ્રા ગુરુતા સ્તૈમિત્યં કઠિનતા મલાધિક્યમ્| સ્નેહાપક્ત્યુપલેપાઃ શૈત્યં કણ્ડૂઃ પ્રસેકશ્ચ|| ચરકર્તૃત્વં શોથો નિદ્રાધિક્યં રસૌ પટુસ્વાદૂ| વર્ણઃ શ્વેતોઽલસતા કર્માણિ કફસ્ય જાનીયાત્|| દ્વિદોષલિઙ્ગઃ સંસર્ગઃ સન્નિપાતસ્ત્રિલિઙ્ગકઃ|” ઇતિ| લિઙ્ગજ્ઞાનપ્રયોજનં ચ ચિકિત્સાભેદાર્થમ્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ક્ષીણા વર્ધયિતવ્યાઃ, વૃદ્ધા હ્રાસયિતવ્યાઃ, સમાઃ પાલયિતવ્યાઃ” (સુ. ચિ. અ. ૩૩)– ઇતિ| ઊર્ધ્વાદિગતિર્યથા– ઊર્ધ્વગં રક્તપિત્તમિત્યાદિ| અસ્ય પ્રયોજનં રક્તપિત્તસ્યોર્ધ્વગસ્ય વિરેચનમ્, અધોગસ્ય વમનમ્| યથોક્તં ચરકે– “ પ્રતિમાર્ગં ચ હરણં રક્તપિત્તે વિધીયતે|” (ચ. નિ. અ. ૨) ઇતિ| યસ્તુ ગતિભેદાનભિજ્ઞઃ સઃ “વિરેકઃ પિત્તહરાણાં” (ચ. સૂ. અ. ૨૫) ઇતિ વચનાદધોગે રક્તપિત્તે વિરેકં પ્રયુઞ્જાન આતુરસ્યાનર્થમેવોત્પાદયતિ; જ્વરાદિષુ તિર્યગ્દોષગતિષુ યથોક્તં ચિકિત્સિતમિતિ| વૃદ્ધા દોષાઃ કદાચિત્ કોષ્ઠં, કદાચિચ્છાખાઃ, કદાચિન્મર્માસ્થિસન્ધીનાશ્રિત્ય રુજન્તિ; મર્માસ્થિસન્ધિષુ ગતિઃ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વોપાદકત્વાદેકત્વેન નિર્દિષ્ટા| કોષ્ઠ આમાશયાદિઃ, શાખા રક્તાદયો ધાતવસ્ત્વક્ચેતિ, ચરકકૃતૈવેયં સઞ્જ્ઞા| કોષ્ઠાદ્યભિધાનપ્રયોજનં ચિકિત્સાભેદાર્થમ્| યથોક્તં ચરકે– “આમાશયગતે વાતે કફે પક્વાશયાશ્રિતે| રૂક્ષપૂર્વો હિતઃ સ્વેદઃ સ્નેહપૂર્વસ્તથૈવ ચ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૪); તથા– “સન્તતં રસરક્તસ્થઃ સોઽન્યેદ્યુઃ પિશિતાશ્રિતઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇત્યાદિ; તથા– “નાગ્નિકર્મોપદેષ્ટવ્યં સ્નાયુમર્મવ્રણેષુ ચ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૫) ઇતિ| એતે ચ દોષાઃ સામત્વનિરામત્વાભ્યામપિ જ્ઞાતવ્યાઃ| યદુક્તમ્– “ઊષ્મણોઽલ્પબલત્વેન ધાતુમાદ્યમપાચિતમ્| દુષ્ટમામાશયગતં રસમામં પ્રચક્ષતે|| આમેન તેન સંયુક્તા દોષા દૂષ્યાશ્ચ દૂષિતાઃ| સામા ઇત્યુપદિશ્યન્તે યે ચ રોગાસ્તદુદ્ભવાઃ|| સ્રોતોરોધબલભ્રંશગૌરવાનિલમૂઢતાઃ| આલસ્યાપક્તિનિષ્ઠીવમલભેદારુચિક્લમાઃ|| લિઙ્ગં મલાનાં સામાનાં નિરામાણાં વિપર્યયઃ|” (વા. સૂ. અ. ૧૩)| “વાયુઃ સામો વિબન્ધાગ્નિસાદતન્દ્રાન્ત્રકૂજનૈઃ|| વેદનાશોથનિસ્તોદૈઃ ક્રમશોઽઙ્ગાનિ પીડયેત્| વિચરેદ્યુગપચ્ચાપિ ગૃહ્ણાતિ કુપિતો ભૃશમ્| સ્નેહાદ્યૈર્વૃદ્ધિમાપ્નોતિ સૂર્યમેઘોદયે નિશિ| નિરામો વિશદો રૂક્ષો નિર્વિબન્ધોઽલ્પવેદનઃ|| વિપરીતગુણૈઃ શાન્તિં સ્નિગ્ધૈર્યાતિ વિશેષતઃ| દુર્ગન્ધં હરિતં શ્યાવં પિત્તમમ્લં સ્થિરં ગુરુ|| અમ્લિકાકણ્ઠહૃદ્દાહકરં સામં વિનિર્દિશેત્| આતામ્રં પિત્તમત્યુષ્ણં રસે કટુકમસ્થિરમ્|| પક્વં વિગન્ધં વિજ્ઞેયં રુચિપક્તૃબલપ્રદમ્| આવિલસ્તન્તુલઃ સ્ત્યાનઃ કણ્ઠદેશેઽવતિષ્ઠતે| સામો બલાસો દુર્ગન્ધઃ ક્ષુદુદ્ગારવિઘાતકૃત્|| ફેનવાન્ પિણ્ડિતઃ પાણ્ડુર્નિઃસારોઽગન્ધ એવ ચ| પક્વઃ સ એવ વિજ્ઞેયશ્છેદવાન્ વક્ત્રશુદ્ધિકૃત્||” ઇતિ| અસ્ય પ્રયોજનં સામે પાચનં, નિરામે શમનમિતિ| એતે ચ દોષાઃ પરસ્પરસમ્બદ્ધાસ્તરતમાદિભેદેન દ્વિષષ્ટિધા ભવન્તિ| તદુદાહરણાનિ વિસ્તરત્વાપત્તેરત્ર ન લિખ્યન્તે, સૌશ્રુતદોષભેદવિકલ્પાધ્યાયે (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૬) દ્રષ્ટવ્યાનિ| ઉક્તહેતુદોષભેદયોઃ સઙ્ગ્રહશ્લોકૌ– “ચત્વારો વ્યભિચારિદૂરનિકટપ્રાધાનિકત્વાત્, પુનસ્તેઽસાત્મ્યેન્દ્રિયકાર્થયુક્પરિણતિપ્રજ્ઞાપરાધાત્ત્રિધા| રુગ્દોષોભયકારણાદપિ તથા, દ્વૌ વ્યઞ્જકોત્પાદકૌ, બાહ્યાભ્યન્તરભેદતોઽપિ કથિતા હેતોઃ પ્રભેદા અમી|| દોષસ્ય ચ પ્રાકૃતવૈકૃતાભ્યાં, ભેદોઽનુબન્ધ્યાદપિ ચાનુબન્ધાત્| તથા પ્રકૃત્યપ્રકૃતિત્વયોગાત્તથાઽઽશયાકર્ષવશાદ્ગતેશ્ચ||” ઇતિ નિદાનમ્|૫|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નિદાનસ્ય પર્યાયશબ્દાનાહ– નિમિત્તેત્યાદિ| પર્યાયૈરિતિ નિમિત્તાદિભિઃ ષડ્ભિરેવ પર્યાયૈર્નિદાનમાહુઃ, ‘મુનયઃ’ ઇતિ શેષઃ; એતચ્ચ પર્યાયકથનં શાસ્ત્રે વ્યવહારાય, તત્ર તત્ર શાસ્ત્રપ્રદેશે નિદાનમેતૈઃ પર્યાયૈર્બોદ્ધવ્યમિતિ| એકાર્થવાચકાઃ શબ્દાઃ પરસ્પરં પર્યાયા ઉચ્યન્તે||૫||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નિદાનાનન્તરીયકત્વાત્ પૂર્વરૂપાદીનાં તદનન્તરં પ્રાગ્રૂપમાહ– પ્રાગ્રૂપમિત્યાદિ| દ્વિવિધં હિ પૂર્વરૂપં ભવતિ, સામાન્યં વિશિષ્ટં ચ| તત્ર સામાન્યં યેન દોષદૂષ્યસમ્મૂર્છનાવસ્થાજનિતેન ભાવિજ્વરાદિવ્યાધિમાત્રં પ્રતીયતે, ન તુ વાતાદિજનિતત્વાદિવિશેષઃ| યથા– ‘શ્રમોઽરતિર્વિવર્ણત્વં’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯); ઇત્યાદિ, તથા દેવગુરુવિપ્રદ્વેષાદિ; સામાન્યાભિપ્રાયેણૈવત તન્ત્રાન્તરમ્– “વ્યાધેર્જાતિર્બુભૂષા ચ પૂર્વરૂપેણ લક્ષ્યતે| ભાવઃ કિમાત્મકત્વં ચ લક્ષ્યતે લક્ષણેન હિ||” ઇતિ| તથાઽઽહ પરાશરઃ– “પૂર્વરૂપં નામ યેન ભાવિવ્યાધિવિશેષો લક્ષ્યતે ન તુ દોષવિશેષઃ|” ઇતિ| વિશિષ્ટં યથા– ઉરઃક્ષતાદૌ લિઙ્ગાન્યેવ વાતાદિજાન્યવ્યક્તાનિ| યદુક્તં તત્રૈવ– “અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૧૧) ઇતિ તથા સુશ્રુતઃ– “સામાન્યતો વિશેષાત્તુ જૃમ્ભાઽત્યર્થં સમીરણાત્| પિત્તાન્નયનયોર્દાહઃ કફાદન્નારુચિસ્તથા||” ઇતિ (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) હારીતેઽપ્યુક્તમ્– “ઇતિ પૂર્વરૂપમષ્ટાનાં જ્વરાણાં સામાન્યતઃ, વિશેષતસ્તુ જૃમ્ભાઙ્ગમર્દભૂયિષ્ઠં હૃદયોદ્વેગિ વાતજમ્|” ઇત્યાદિ| નનુ, ચાત્યર્થં વ્યક્તત્વં તતશ્ચ જૃમ્ભાદેરપિ રૂપત્વં પ્રસજ્યેત; યદ્વક્ષ્યતિ– “તદેવ વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિત્યભિધીયતે|” (વા. નિ. અ. ૧) ઇતિ| ઉચ્યતે– યથા શ્રમાદય ઇતરરોગવ્યતિરિક્તં ભાવિજ્વરમાત્રં બોધયન્તિ ન તુ વાતજત્વાદિવિશેષમિત્યતસ્તેષામવ્યક્તત્વં, તથા પિત્તાદિજ્વરવ્યતિરિક્તં ભવિષ્યદ્વાતજ્વરમાત્રં બોધયન્તિ જૃમ્ભાદયઃ, ન તુ વાતસ્ય રૂક્ષશીતધાતુક્ષયાવરણાદિજન્યત્વરૂપવિશેષં બોધયન્તિ; ઇત્યતોઽવ્યક્તવાતજ્વરબોધકત્વાદવ્યક્તત્વમેવ જૃમ્ભાદીનામિતિ જેજ્જટવાપ્યચન્દ્રમાધવકરકાર્તિકકુણ્ડાદયો વ્યાચક્ષતે| અન્યે ત્વાહુઃ– પ્રભૂતાવ્યક્તપૂર્વરૂપસહચરિતસ્ય વ્યક્તસ્યાપિ જૃમ્ભાદેઃ પૂર્વરૂપવ્યપદેશઃ; યથા– માષરાશિઃ; છત્રિણો ગચ્છન્ત્યેવમાદિ| ન ચ વ્યક્તત્વેન રૂપાદભેદઃ; નિયમેન પૂર્વરૂપરૂપયોર્ભાવિવર્તમાનવ્યાધિબોધકત્વાદિતિ| તત્ર વિશિષ્ટં પ્રાગ્રૂપં રૂપાવસ્થાયામનુવર્તતે એવ, તસ્યૈવાભિવ્યક્તસ્ય રૂપત્વાત્; ન તુ દોષદૂષ્યસમ્મૂર્છનાવસ્થાજનિતં રોમહર્ષબાલપ્રદ્વેષાદિકં નિયમેનાનુર્વતે, યદ્યનુવર્તેત તદા સર્વજ્વરાણામસાધ્યત્વં પ્રસજ્યેત| એતદભિપ્રાયેણ, “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરોક્તાન્યતિમાત્રયા| યં વિશન્તિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ||” (ચ. ઇ. અ. ૫)– ઇતિ ચરકવચનમિત્યાહુઃ| તદેવં દ્વિવિધે પૂર્વરૂપે વ્યવસ્થિતે સામાન્યપૂર્વરૂપમાહ– પ્રાગ્રૂપમિત્યાદિ| યેન શ્રમાદિના, ઉત્પિત્સુઃ સામગ્રીસાકલ્યાદુત્પાદેચ્છુઃ, આમયો રોગઃ, દોષવિશેષેણ વાતાદિજન્યાસાધારણવેપથ્વાદિના, અનધિષ્ઠિતોઽસમ્બદ્ધો, લક્ષ્યતે જ્ઞાયતે, તત્ પ્રાગ્રૂપમિતિ| વિશિષ્ટપ્રાગ્રૂપમાહ– લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાદ્વ્યાધીનાં તદ્યથાયથમિતિ| પ્રાગ્રૂપમિત્યનેન પૂર્વોક્તેન સમ્બન્ધઃ| લિઙ્ગં લક્ષણમ્; અવ્યક્તં નાત્યભિવ્યક્તમ્, અત્ર હેતુરલ્પત્વાદણુત્વાત્, નત્વાવરણાદિયોગાદવ્યક્તમિત્યર્થઃ; યથાયથં યસ્ય વ્યાધેર્યદ્રૂપં તદેવાવ્યક્તં તસ્ય પૂર્વરૂપમિત્યર્થઃ| અન્યે તુ પૂર્વરૂપલક્ષણમાહુઃ– “સ્થાનસંશ્રયિણઃ ક્રુદ્ધા ભાવિવ્યાધિપ્રબોધકમ્| દોષાઃ કુર્વન્તિ યલ્લિઙ્ગં પૂર્વરૂપં તદુચ્યતે||” ઇતિ| તન્નાતિયુક્તં, રાજયક્ષ્મણઃ પૂર્વરૂપસ્ય તૃણકેશનિપાતાદેરદૃષ્ટજન્યસ્યાવ્યાપકત્વાત્| યદાહ ચરકઃ– “યક્ષ્મિણાં ઘૂણકેશાનાં તૃણાનાં પતનાનિ ચ| પ્રાયોઽન્નપાને, કેશાનાં નખાનાં ચાભિવર્ધનમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| ન ચ તદપિ દોષજં, દોષાણાં તૃણાદિભિરસમ્બન્ધાત્, અસમ્બદ્ધસ્ય ચ ભાવસ્ય કારણત્વેનાદૃષ્ટત્વાત્; પરમ્પરયા તુ સમ્બન્ધકલ્પનયાઽતિપ્રસઙ્ગાત્, સર્વં સર્વસ્ય કારણં સ્યાત્| એતદ્દોષપરિજિહીર્ષયૈવ પરમકુશલેન વાગ્ભટેનાદૃષ્ટદોષજસર્વપૂર્વરૂપોપસઙ્ગ્રાહકં યેનેતિપદં નિબદ્ધમિતિ ચરકેનોક્તં મત્વા તદીયપૂર્વરૂપલક્ષણમેવ માધવકરો લિખિતવાન્| સઙ્ક્ષેપતસ્તુ લક્ષણમ્– “ભાવિવ્યાધિબોધકમેવ લિઙ્ગં પૂર્વરૂપમ્|” ઇતિ| એવકારેણ નિદાનોપશયયોઃ સમ્પ્રાપ્તેશ્ચ દોષેતિકર્તવ્યતારૂપાયા વ્યવચ્છેદઃ, તેષાં તજ્જાતીયાનામુત્પન્નાનુત્પન્નવ્યાધિબોધકત્વાત્| તથા હિ– નિદાનં મૃદ્ભક્ષણરૂપં ભાવિપાણ્ડુરોગમનુપશયરૂપં ચ વર્તમાનવિશિષ્ટવ્યાધિં બોધયતિ; ઉપશયોઽપિ પૂર્વરૂપાવસ્થાપ્રયુક્તો ભાવિવિશિષ્ટવ્યાધિં જ્ઞાપયતિ, રૂપાવસ્થાપ્રયુક્તશ્ચ વર્તમાનવિશિષ્ટવ્યાધિં જ્ઞાપયતિ; સમ્પ્રાપ્તિશ્ચ પૂર્વરૂપસ્ય મધ્યાહ્નાદાવુત્પત્તિપ્રકોપાભ્યાં ભવિષ્યદ્વિશિષ્ટવ્યાધિં, રૂપસ્ય ચ મધ્યાહ્નપ્રકોપાદિના વર્તમાનવિશિષ્ટવ્યાધિં જ્ઞાપયતિ; ઇત્યેષામુત્પન્નાનુત્પન્નવ્યાધિબોધકત્વમ્| નનુ, યદા પૂર્વરૂપવિશેષં સ્મૃત્વોત્પન્નવ્યાધેર્વિશેષાવધારણં તદા પૂર્વરૂપમપિ વર્તમાનવ્યાધિબોધકં, યથોક્તં રક્તપિત્તપ્રમેહરૂપસન્દેહે ચરકેણ– “હારિદ્રવર્ણં રુધિરં ચ મૂત્રં વિના પ્રમેહસ્ય હિ પૂર્વરૂપૈઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇત્યાદિ| અત્રોચ્યતે– કિં વ્યાધિજન્મનઃ પૂર્વં પૂર્વરૂપં ગૃહીતં ન વા? આદ્યે ભાવિવ્યાધિબોધકત્વમેવ; દ્વિતીયે સ્મરણોત્પત્તિરેવ ન સ્યાત્, અનુભવાભાવાત્| અથોચ્યતે– પૂર્વરૂપં દન્તાદીનાં મલાઢ્યત્વાદિરૂપં સ્વરૂપેણાનુભૂતમેવ, કિન્તુ પ્રમેહપૂર્વરૂપતયા ન પ્રતિભાતમ્; ઉત્પન્ને તુ વ્યાધૌ તત્ સ્મૃતં પ્રમેહવિશેષમવધારયતિ| એવં તર્હિ પૂર્વરૂપસ્મરણં કારણં ન તુ પૂર્વરૂપં, રૂપાવસ્થાયાં તસ્ય વ્યપગતત્વાત્| સ્મરણં ન પ્રમાણમિતિ ચેત્, સત્યં; કિન્તુ (પૂર્વાનુભવજનિતસંસ્કારોપસ્થિત)સ્મરણસહકૃતં પૂર્વરૂપં વ્યાધિવિશેષબોધકં, ન તુ કેવલં સ્મરણં; યથા– સંસ્કારોપસ્થાપિતસ્મરણસહકૃતં ચક્ષુઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં પ્રાગવસ્થાવિશિષ્ટઘટાવબોધકમ્– સોઽયં ઘટ ઇતિ| એવં સ્મરણવદાપ્તોપદેશેઽપિ વાચ્યં, તસ્ય ચ લિઙ્ગપદેન વ્યુદાસઃ; ભાવિપદેન રૂપસ્ય; લિઙ્ગપદેન ચક્ષુરાદેઃ, તસ્ય ઘટજ્ઞાનાદિસાધારણત્વેનાલિઙ્ગત્વાત્; અસાધારણં હિ લિઙ્ગં ભવતિ| એતચ્ચ પૂર્વરૂપમવિદ્યમાનસ્યાપિ વ્યાધેર્લિઙ્ગં ભવત્યેવ; યથા– વિશિષ્ટમેઘોદયો વૃષ્ટેઃ| ઇતિ પૂર્વરૂપમ્||૫-૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પ્રાગ્રૂપલક્ષણમાહ– પ્રાગ્રૂપમિત્યાદિ| યેન જૃમ્ભાલસ્યારુચ્યાદિના ઉત્પિત્સુરુદ્બુભૂષુરામયો જ્વરાદિર્લક્ષ્યતે જ્ઞાયતે તત્ પ્રાગ્રૂપં ભાવિવ્યાધિબોધકલિઙ્ગમિત્યર્થઃ| કિમ્ભૂત આમયઃ? દોષવિશેષેણ વાતાદિના, અનધિષ્ઠિતઃ અનાસાદિતઃ| તર્હિ વાતાદિદોષેણાનધિષ્ઠિતસ્ય વ્યાધેરુત્પિત્સુતૈવ ન ઘટતે, કારણાભાવાત્; ન હિ વાતાદીન્ વિહાય વ્યાધેઃ પ્રાયેણાન્યતઃ સમ્ભવઃ સમ્ભાવ્યતે, તથાહિ– “સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ|” ઇતિ; તસ્માદ્દોષવિશેષેણાનધિષ્ઠિતત્વમુત્પિત્સોરામયસ્ય યદુચ્યતે, તદવ્યક્તરૂપદોષાપેક્ષયાઽવગન્તવ્યમિતિ| તત્ પ્રાગ્રૂપમ્| ઉત્પિત્સૂનાં જ્વરાદીનામ્, અલ્પત્વાદનાસાદિતબલવત્ત્વાત્, અવ્યક્તલિઙ્ગમસ્પષ્ટલક્ષણમ્| યથાયથમિતિ યથા યેન યસ્ય વ્યાધેઃ જ્વરાદ્યન્યતમસ્યાત્મીયાત્મીયમવગન્તવ્યમ્| તચ્ચ પ્રાગ્રૂપં દ્વિવિધમ્– સામાન્યં, વિશિષ્ટં ચ| યેન દોષદૂષ્યધાતુસમ્મૂર્છનાવસ્થાજનિતેન ભાવિજ્વરાદિવ્યાધિમાત્રં પ્રતીયતે, ન તુ વાતાદિજનિતત્વાદિવિશેષઃ, તત્ સામાન્યં; યથા– જ્વરસ્ય ‘શ્રમોઽરતિર્વિવર્ણત્વમ્’ ઇત્યાદિ; યેન ભાવિવ્યાધ્યારમ્ભકદોષચિહ્નપ્રદેશમાત્રં પ્રતીયતે તદ્વિશિષ્ટં, યથા– “જૃમ્ભાઽત્યર્થં સમીરણાત્| પિત્તાન્નયનયોર્દાહઃ, કફાન્નાન્નાભિનન્દનમ્||” ઇતિ| અત્ર તુ વિશિષ્ટે પ્રાગ્રૂપે જૃમ્ભાદિરૂપં દૃષ્ટ્વા રૂપત્વમેવ ન વક્તવ્યં, વ્યાધ્યારમ્ભકદોષમાત્રસૂક્ષ્મચિહ્નરૂપત્વાત્; તથાહિ તૃણાદિચયે પતિતેઽગ્નિકણે સૂક્ષ્મત્વાત્ ધૂમમાત્રવ્યક્તિં જ્ઞાત્વા કરવસ્ત્રાદિતાડનપ્રતીકારૈસ્તદુપશમઃ કર્તું શક્યતે, ન તુ પ્રજ્વલિતે વહ્નૌ; તથા– ભવિષ્યદ્રોગારમ્ભકદોષલક્ષણૈકમાત્રં વ્યક્તં વિશિષ્ટં પ્રાગ્રૂપં જ્ઞાત્વા ભાવિવ્યાધેરુપશમઃ કર્તું પાર્યતે ઇતિ| અતસ્તુ પૂર્વરૂપરૂપયોર્ભેદ એવ| તદ્દ્વયમપિ ક્વચિચ્છારીરં દૃશ્યતે, ક્વચિન્માનસં ચ| તત્ર શારીરં યથા– “ જ્વરસ્યાલસ્યવૈરસ્યગાત્રગૌરવસાસ્રાકુલેક્ષણમ્|” ઇત્યાદિકમ્| માનસં યથા– અરતિર્હિતોપદેશેષ્વક્ષાન્તિઃ ઇત્યાદિકમ્||૫-૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

યદ્યપિ પૂર્વરૂપાનન્તરં સમ્પ્રાપ્તિર્ભવતિ, તથાઽપિ વ્યાધિસ્વરૂપજ્ઞાનાર્થં રૂપમાહ– તદેવેત્યાદિ| તદેવ પૂર્વરૂપમેવ| વ્યક્તતામુદ્ભૂતતામિતિ| નનુ વ્યક્તત્વં પૂર્વરૂપસ્ય કિં કાર્ત્સ્યેન, એકદેશેન વા? આદ્યે સર્વજ્વરાણામસાધ્યત્વં સ્યાત્; યદુક્તં ચરકે– “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ” (ચ. ઇ. અ. ૫) ઇત્યાદિ; દ્વિતીયે હિ “જૃમ્ભાઽત્યર્થં સમીરણાત્| પિત્તાન્નયનયોર્દાહઃ” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૯) ઇત્યાદેરપિ પૂર્વરૂપસ્ય રૂપત્વપ્રસઙ્ગઃ? નૈવમ્, અનભ્યુપગમાન્ન કૃત્સ્નસ્ય નાપ્યેકદેશસ્ય, કિન્ત્વનિર્ધારિતૈકત્વાનેકત્વવિશેષસ્ય પૂર્વરૂપમાત્રસ્ય વ્યક્તસ્ય વ્યાધેર્લિઙ્ગત્વં; યથા– તાર્ણપાર્ણાદિવિશેષવિરહેણ ધૂમમાત્રસ્ય વહ્નિબોધકત્વમ્| એવં વ્યવસ્થિતે યદા સર્વસ્યાભિવ્યક્તિસ્તદા ન સાધ્યત્વમ્, અન્યથા તુ સાધ્યત્વમ્| ન ચ જૃમ્ભાદે રૂપત્વપ્રસઙ્ગઃ, તસ્ય પ્રાગેવ વ્યક્તત્વાત્; અવ્યક્તં સદ્વ્યક્તતાં યાતં તસ્ય રૂપત્વેનાભિધાનાત્; અપરપ્રભૂતાવ્યક્તલિઙ્ગસહચરિતત્વેન પૂર્વરૂપરૂપયોરસમાનકાલત્વેન ચ રૂપત્વાયોગાદિતિ ઈશ્વરસેનસ્ત્વાહ– “ વ્યાધેઃ સ્વરૂપં યદ્વ્યક્તં તદ્રૂપમ્” ઇતિ| તન્ન, વિકલ્પાસહત્વાત્| તથા હિ– સ્વરૂપમિતિ કિં સ્વં રૂપં સ્વરૂપમ્? આહોસ્વિત્ સ્વીયં રૂપં સ્વરૂપં? સ્વીયમપિ ધર્મઃ, કાર્યં વા? ન તાવત્ સ્વરૂપં, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્; રૂપં હિ વ્યાધિપ્રતિપત્તિનિમિત્તમુક્તં, તચ્ચેદ્ વ્યાધિસ્વભાવ એવ તર્હિ વ્યાધિસ્વભાવાદેવ વ્યાધિસ્વભાવઃ પ્રતીયત ઇતિ વ્યક્તઃ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધઃ| નાપિ ધર્મઃ, ચરકોક્તકૃષ્ણત્વઙ્નખવિણ્મૂત્રત્વાદેરર્શોરૂપત્વાનુપપત્તેઃ| નહિ કૃષ્ણત્વઙ્નખાદિકમર્શોધર્મઃ, અતન્નિષ્ઠત્વાત્; ધર્માણાં ચ ધર્મિનિષ્ઠત્વાત્, અન્યથાઽતિપ્રસઙ્ગાત્| નાપિ કાર્યમ્, ઉપદ્રવાદેરપિ રૂપત્વપ્રસઙ્ગાત્| તદપિ કૃચ્છ્રસાધ્યાસાધ્યવ્યાધેર્લિઙ્ગમિતિ ચેત્, નૈવમ્; અસાધ્યત્વાદેરેવ તલ્લિઙ્ગં, ન તુ વ્યાધેઃ; તસ્ય પૂર્વમેવ જ્ઞાતત્વાદ્, ભેદેનોપાદાનાચ્ચ; તદુક્તમ્– “સોપદ્રવારિષ્ટનિદાનલિઙ્ગો નિબધ્યતે રોગવિનિશ્ચયોઽયમ્|” ઇતિ, નનુ, ઉપદ્રવો ન વ્યાધેઃ કાર્યં, કિન્તુ વ્યાધ્યારમ્ભકદોષસ્ય; યદુક્તં સુશ્રુતે– “સ તન્મૂલમૂલ એવોપદ્રવસઞ્જ્ઞકઃ|” ઇતિ (સુ. સૂ. અ. ૩૫); વ્યાચક્ષતે ચ ટીકાકૃતઃ– “ તન્મૂલં તસ્ય વ્યાધેર્મૂલં દોષરૂપં મૂલં યસ્ય સ તન્મૂલઃ|” ઇતિ| નૈવમ્, અપચારેણ મૂલભૂતદોષોપબૃંહણલબ્ધબલશ્ચેદ્વ્યાધિરુપદ્રવં કરોતિ તેન ‘ તન્મૂલમૂલ’ ઇત્યુક્તવાન્| અત એવાહ ચરકઃ– “કશ્ચિદ્ધિ રોગો રોગસ્ય હેતુર્ભૂત્વા પ્રશામ્યતિ|” (ચ. નિ. અ. ૮) ઇત્યાદિ| સર્વમેવૈતત્સ્વરૂપશબ્દવાચ્યં ક્વચિત્કિઞ્ચિદિતિ; તથા ચ સતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ કેચિત્| તથાઽપિ વ્યવસ્થામાત્રં સ્યાન્ન તુ લક્ષણમ્, એકસ્ય સકલરૂપસઙ્ગ્રાહકસ્ય ધર્મસ્યાભાવાત્, ઉપદ્રવસ્યાપિ વ્યાધિસ્વરૂપત્વાપત્તેશ્ચેતિ| તસ્માત્ “ઉત્પન્નવ્યાધિબોધકમેવ લિઙ્ગં રૂપમ્” ઇતિ લક્ષણમ્| ‘ઉત્પન્ન’ ઇતિ પદં પૂર્વરૂપવ્યવચ્છેદાર્થમ્; એવકારેણ નિદાનસમ્પ્રાપ્ત્યુપશયા વ્યવચ્છિદ્યન્તે, તેષામુત્પન્નાનુત્પન્નવ્યાધિબોધકત્વાત્; તચ્ચ દર્શિતમેવ; લિઙ્ગપદેન ચક્ષુરાદેર્વ્યુદાસઃ; યન્મતે વ્યાધિજન્મરૂપા સમ્પ્રાપ્તિસ્તન્મતે તસ્યા લિઙ્ગપદેન વ્યવચ્છેદઃ, ન હિ સા વ્યાધિજ્ઞાને લિઙ્ગં, કિન્તુ કારણમાત્રમ્| શાસ્ત્રે વ્યવહારાર્થં નિદાનવલ્લક્ષણાર્થં ચ રૂપપર્યાયાનાહ– સંસ્થાનમિત્યાદિ| નનુ, રૂપેણ વ્યાધિર્જ્ઞાયતે, ન ચ રૂપવ્યતિરેકેણ વ્યાધિરુપલભ્યતે; યતો મિલિતા અરુચ્યાદય એવ જ્વરઃ, કાસાદ્યેકાદશરૂપાણ્યેવ રાજયક્ષ્મા| ઉચ્યતે– નૈવં, તથાવિધદોષદૂષ્યસમ્મૂર્છનાવિશેષો જ્વરાદિરૂપો વ્યાધિઃ, તત્કાર્યાશ્ચારુચ્યાદયઃ ; કિઞ્ચ અરુચ્યાદય એવ પ્રત્યેકશો રૂપાણિ, તત્સમુદાયો વ્યાધિઃ, યતઃ સમુદાયિભ્યોઽન્ય એવ સમુદાયઃ, યથા– ખદિરતરૂણાં વનમિતિ; અન્યે તુ રાહોઃ શિરઃ, શિલાપુત્રસ્ય શરીરમિતિવદસત્યપિ ભેદે ભેદવિવક્ષયા સમર્થયન્તિ; નૈયાયિકાસ્તુ તત્રાપિ ભેદમાપાદયન્તિ| નનુ, “વિકારો દુઃખમેવ ચ|” ઇતિ (ચ. સૂ. અ. ૯) ચરકવચનાદ્દુઃખસ્યાત્મગુણસ્ય કથમરુચ્યાદિસમુદાયત્વં? નૈવં, દુઃખયતીતિ દુઃખમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા દુઃખહેતોર્ધાતુવૈષમ્યાદેર્વ્યાધિત્વસ્વીકારાત્| અરુચ્યાદયસ્તુ સ્વરૂપેણ વિકારા એવ, યદા ત્વન્યપ્રતિપાદકાસ્તદા લિઙ્ગાન્યેવોચ્યન્તે| યદાહ ચરકઃ– “જ્ઞાનાર્થં યાનિ ચોક્તાનિ વ્યાધિલિઙ્ગાનિ સઙ્ગ્રહે| વ્યાધયસ્તે તદાત્વે તુ લિઙ્ગાનીષ્ટાનિ નામયાઃ||” ઇતિ (ચ. નિ. અ. ૮)| ઇતિ રૂપલક્ષણમ્||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીં રૂપં લક્ષયિતુમાહ– તદેવેત્યાદિ| તદેવ પ્રાગ્રૂપં વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિતિ કથ્યતે; અનિર્ધારિતૈકત્વાનેકત્વવિશેષસ્ય પૂર્વરૂપમાત્રસ્ય વ્યક્તસ્ય વ્યાધેર્લિઙ્ગત્વં, યથા તાર્ણપાર્ણાદિવિશેષવિરહેણ ધૂમમાત્રસ્ય વહ્નિબોધકત્વમિતિ| સંસ્થાનમિત્યાદિ| સંસ્થાનાદ્યાકૃત્યન્તાઃ ષડ્રૂપસ્ય પર્યાયવાચકાઃ, તથા પૂર્વરૂપસ્યાપિ; યથા– પૂર્વસંસ્થાનં, પૂર્વવ્યઞ્જનમિત્યાદ્યપરેઽપિ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉપશયમાહ– હેતુવ્યાધીત્યાદિ| હેતુર્બાહ્ય આભ્યન્તરશ્ચ, વ્યાધિર્જ્વરાદિઃ, એતયોર્હેતુવ્યાધ્યોર્વ્યસ્તસમસ્તયોર્વિપર્યસ્તા વિપરીતાઃ, એતયોરેવ વ્યસ્તસમસ્તયોર્વિપર્યસ્તાર્થકારિણો નિદાનસમાનધર્મિણોઽપિ પ્રભાવાદ્રોગપ્રશમકારિણઃ; એવંવિધા યે ઔષધાન્નવિહારા ભેષજાહારાચારાસ્તેષામુપયોગમાચરણં સુખાવહં સુખકરમુપશયં વિદ્યાદુપશયાખ્યં જાનીયાદ્વ્યાધેઃ| તસ્ય પર્યાયમાહ– સ હિ સાત્મ્યમિતિ સ્મૃત ઇતિ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “સાત્મ્યાર્થો હ્યુપશયાર્થઃ” ઇતિ (ચ. નિ. અ. ૧)| હિશબ્દઃ પાદપૂરણે| સુખાવહમિતિ સુખં રોગનિવૃત્તિલક્ષણં; યથા વ્યપદિશન્તિ લોકે– ‘ભારાપગમે સુખિનઃ સંવૃત્તાઃ સ્મ’ ઇતિ, તત્ સુખમાવહતિ સમ્યગાયત્ત્યાઽનુબન્ધેન ચ કરોતીતિ સુખાવહમ્| એતેન સદાહતૃષ્ણાનવજ્વરિણઃ શીતલજલપાનં તત્કાલસુખકરમપિ નોપશય ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ| અત્ર, ઔષધાન્નવિહારાણામિત્યુપલક્ષણં; તેન દેશકાલાવપિ બોદ્ધવ્યૌ| અત એવ વૃદ્ધવાગ્ભટેન વ્યાધ્યાદિવિપરીતમભિધાય “એતેન દેશકાલાવપિ વ્યાખ્યાતૌ” (વૃ. વા. નિ. અ. ૧) ઇત્યાખ્યાતમ્| સુદાન્તસેનોઽપ્યાહ– “સુખાનુબન્ધો યો હેતુર્વ્યાધ્યાદિવિપરીતકઃ| દેશાદિકશ્ચોપશયો જ્ઞેયોઽનુપશયોઽન્યથા||” ઇતિ| સઙ્ક્ષેપતસ્તુ લક્ષણમ્– “ઔષધાદિજનિતઃ સુખાનુબન્ધ ઉપશયઃ” ઇતિ| સ્રક્ચન્દનવનિતાદ્યુપભોગજનિતસુખનિવૃત્ત્યર્થમૌષધાદિપદમ્, અનુબન્ધશબ્દશ્ચ અપથ્યજનિતતદાત્વસુખવ્યવચ્છેદાર્થઃ| એતદપ્યુદાહરણદર્શનપરં, ન તુ લક્ષણમ્; ઔષધાદીનાં હેતુવિપરીતાદીનાં ચ પરસ્પરવ્યભિચારેણ લક્ષણત્વાયોગાત્| તસ્માત્ ‘સમ્યગ્વ્યાધિજદુઃખોપશમહેતુરુપશયઃ’, ‘સાત્મ્યમુપશયઃ’ ઇતિ વા લક્ષણમ્; ‘ઔષધજનિતઃ સુખાનુબન્ધ ઉપશયઃ’ ઇતિ વા લક્ષણમ્| ચરકે; આહારાચારદેશકાલલઙ્ઘનાદીનાં દ્રવ્યાદ્રવ્યભૂતાનામૌષધત્વેનાભિધાનાત્| અથૈષામુદાહરણાનિ; તત્ર હેતુવિપરીતાનિ; ઔષધં યથા– શીતકફજ્વરે શુણ્ઠ્યાદ્યુષ્ણં ભેષજમ્| યદુક્તમ્– “શીતેનોષ્ણકૃતાન્રોગાન્ શમયન્તિ ભિષગ્વિદઃ| યે તુ શીતકૃતા રોગાસ્તેષામુષ્ણં ભિષગ્જિતમ્||” ઇતિ (ચ. વિ. અ. ૩)| અન્નં યથા– શ્રમાનિલજે જ્વરે રસૌદનમ્| વિહારો યથા– દિવાસ્વપ્નોત્થે કફે રાત્રૌ જાગરણમિતિ| અથ વ્યાધિવિપરીતાનિ| ઔષધં યથા– અતિસારે સ્તમ્ભનં પાઠાદિ, તથા શિરીષો વિષં હન્તિ, ખદિરઃ કુષ્ઠં, હરિદ્રા પ્રમેહમિતિ; નૈતે દોષમપેક્ષન્તે પ્રભાવાદ્રોગપ્રશમકારિણ ઇતિ| વાપ્યચન્દ્રસ્ત્વાહ– “જ્વરાદિવ્યાધિહરં યદ્દ્રવ્યં તદપિ દોષપ્રત્યનીકં”, કિન્તુ દોષપ્રત્યનીકાદસ્યાયં ભેદઃ– યદ્દોષપ્રત્યનીકં તન્નાવશ્યં વ્યાધિહરં; યથા– વમનલઙ્ઘને કફહરે ન કફગુલ્મં હરતઃ; ઉક્તં હિ ચરકે– “કફે લઙ્ઘનસાધ્યે તુ કર્તરિ જ્વરગુલ્મયોઃ| તુલ્યેઽપિ દેશકાલાદૌ લઙ્ઘનં ન ચ સમ્મતમ્||” ઇતિ; તથા– “ન વામયેત્તૈમિરિકં ન ગુલ્મિનં ન ચાપિ પાણ્ડૂદરરોગપીડિતમ્|” ઇતિ; (સુ. ચિ. અ. ૩૩); “યત્તુ વ્યાધિહરં તદવશ્યં દોષહરં, તદ્વ્યાધિં શમયત્તદારમ્ભકદોષમપિ શમયતિ; અન્યથા સ રોગો જિત એવ ન સ્યાત્, કારણતાદવસ્થ્યાત્” ઇતિ| તન્નાતિસઙ્ગતમિત્યન્યે; યતો દોષસ્તત્ર સમવાયી નિમિત્તં વા; ન ચ સમવાયિનિમિત્તાભાવપ્રયુક્તો નિયમેન કાર્યાભાવઃ, કિન્ત્વસમવાયિનિમિત્તાભાવપ્રયુક્તોઽપિ; યથા– કપાલમાલાસંયોગસ્યાસમવાયિકારણસ્ય વિનાશાદપિ ઘટાભાવઃ; તથા– રોગેઽપિ સમ્પ્રાપ્તિલક્ષણસ્ય સંયોગસ્ય વિનાશાદ્રોગસ્યાપિ વિનાશઃ, દોષસ્તુ સ્વતઃ ક્રિયાન્તરેણ વા નિવર્તતે; કિઞ્ચ યદિ વ્યાધિપ્રત્યનીકમવશ્યં દોષં નિવર્તયેદિતિ સ્વીક્રિયતે, તદોભયપ્રત્યનીકાદ્ભેદો દુરુપપાદઃ સ્યાદિતિ| નનુ, યદિ નિમિત્તકારણં દોષસ્તત્કથં તદારબ્ધવિકારે વમનાદિના દોષહરણં વિધીયતે? નહિ દણ્ડકુલાલાદ્યુચ્છેદે ઘટોચ્છેદ ઇતિ| ઉચ્યતે, યત્ર યાવન્નિમિત્તકારણસ્થાયિકાર્યં તત્ર નિમિત્તકારણોચ્છેદાદપિ કાર્યનાશઃ; યથા– વર્તિતૈલનાશાદપિ પ્રદીપનાશઃ; તથાભૂતાશ્ચ દોષાઃ પ્રાયશ ઇતિ| અન્નં યથા– અતિસારે સ્તમ્ભનં મસૂરાદિ| વિહારો યથા– ઉદાવર્તે પ્રવાહણં; મન્ત્રૌષધિધારણબલ્યુપહારનિયમપ્રાયશ્ચિત્તહોમગુરુદેવશુશ્રૂષાદયોઽપિ વ્યાધિવિપરીતા વિહારા ઇતિ વાપ્યચન્દ્રઃ| અથ હેતુવ્યાધિવિપરીતાનિ– ઔષધં યથા– વાતશોથે દશમૂલં વાતહરં શોથહરં ચ| યદુક્તં ચરકે ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયેઽધ્યાયે ‘પાટલા’ ઇત્યાદિ યાવત્– “દશેમાનિ શોથહરાણિ” ઇતિ (ચ. સૂ. અ. ૪) અન્નં યથા– વાતકફગ્રહણ્યાં તક્રં, શીતવાતોત્થે જ્વરે પેયા; સા હ્યુષ્ણવીર્યત્વાદ્વાતં હન્તિ પ્રભાવાજ્જ્વરં ચ| યદુક્તં ચરકે– “ જ્વરઘ્ન્યો જ્વરસાત્મ્યત્વાત્” ઇતિ (ચ. ચિ. અ. ૩); સુશ્રુતેઽપિ– “જ્વરે ચૈવાતિસારે ચ યવાગૂઃ સર્વદા હિતા|” ઇતિ (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦)| વિહારો યથા– સ્નિગ્ધદિવાસ્વપ્નપ્રજાતાયાં તન્દ્રાયાં રૂક્ષં તન્દ્રાવિપરીતં રાત્રિજાગરણમિતિ| અથ હેતુવિપરીતાર્થકારીણિ; ઔષધં યથા– પિત્તપ્રધાને પચ્યમાને વ્રણશોથે પિત્તકર ઉષ્ણ ઉપનાહઃ| અન્નં યથા– પચ્યમાને વ્રણશોથેઽન્નં વિદાહિ| વિહારો યથા– વાતોન્માદે ત્રાસનમિતિ| અથ વ્યાધિવિપરીતાર્થકારીણિ; ઔષધં યથા– છર્દ્યાં વમનકારકં મદનફલાદિ| અન્નં યથા– અતિસારે વિરેચનાર્થં વિરેચનં ક્ષીરમ્ | વિહારો યથા– છર્દ્યાં વમનાર્થં પ્રવાહણમિતિ| અથ હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકારીણિ; ઔષધં યથા– અગ્નિપ્લુષ્ટે ઉષ્ણોઽગુર્વાદિલેપઃ, વિષે વા વિષમ્| અન્નં યથા– મદ્યપાનોત્થે મદાત્યયે મદકારકં મદ્યમ્| વિહારો યથા– વ્યાયામજનિતસમ્મૂઢવાતે જલપ્રતરણરૂપો વ્યાયામ ઇતિ| નનુ છર્દ્યાં બહુશ્લેષ્મજાયાં વમનયોગ્યાયાં યદિ વમનં ન ક્રિયતે તદા ચિરાનુવર્તી રોગોઽનુચ્છેદ્યો વા સ્યાત્, તતશ્ચ વમનં પ્રયુક્તં દોષપ્રત્યનીકમેવ ભવતિ; યદુક્તં સુશ્રુતે– “છર્દિષુ બહુદોષાસુ વમનં હિતમુચ્યતે|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૯) ઇતિ, તથા આમાતિસારે ક્ષીરસ્ય વિરેકિત્વેનામનિઃ સરણાદ્ધેતુપ્રત્યનીકમેવ ભવતિ| એવમગ્નિપ્લુષ્ટેઽપ્યુષ્ણક્રિયયા રક્તસ્ય વિલયનેન સ્થાનાન્તરગમનાત્ હેતુપ્રત્યનીકમેવ; અન્યથા દાહપ્રકુપિતં રક્તં તત્રસ્થં પાકમારભેત્; યદુક્તં સુશ્રુતે– “અગ્નિના કોપિતં રક્તં ભૃશં જન્તોઃ પ્રકુપ્યતિ| તતસ્તેનૈવ વેગેન પિત્તમસ્યાપ્યુદીર્યતે||” ઇતિ (સુ. સૂ. અ. ૧૨); શીતક્રિયા ચ તત્ર નિષિદ્ધા, રક્તસ્ય સ્ત્યાનત્વહેતુત્વાત્; યદાહ સુશ્રુતઃ– “પ્રકૃત્યા હ્યુદકં શીતં સ્કન્દયત્યતિશોણિતમ્| તસ્માત્ સુખયતિ હ્યુષ્ણં નતુ શીતં કથઞ્ચન||” ઇતિ (સુ. સૂ. અ. ૧૨)| સ્કન્દયતિ સ્ત્યાનીકરોતિ; તથા જઙ્ગમવિષે ઊર્ધ્વગસ્વરૂપે મૌલવિષમધોગસ્વરૂપં હેતુવિપરીતમેવ| યદુક્તં ચરકે– “વિષં વિષઘ્નમુક્તં યત્ પ્રભાવસ્તત્ર કારણમ્| ઊર્ધ્વાનુલોમિકં યચ્ચ તત્ પ્રભાવપ્રભાવિતમ્||” ઇતિ (ચ. સૂ. અ. ૨૬)| અસ્યાયમર્થઃ– વિષત્વાવિશેષેઽપિ કુતો ગતિભેદ ઇત્યત ઉક્તમ્– તત્ પ્રભાવપ્રભાવિતમિતિ; તથા મદ્યકૃતે મદાત્યયે યન્મદ્યં તદપિ માતુલુઙ્ગચુક્રાદિયુતં સુશ્રુતાદિભિર્વિહિતં કેવલાચ્ચ દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તમન્યદેવ, અથવા વાતમદાત્યયે રૂક્ષમાધ્વીકાદિના જનિતે સ્નિગ્ધપૈષ્ટિકાદિમદ્યં પ્રયુજ્યમાનં હેતુવિપરીતમેવ; યચ્ચોક્તં સુશ્રુતે– “યથા નરેન્દ્રોપહતસ્ય કસ્યચિદ્ભવેત્ પ્રસાદસ્તત એવ નાન્યતઃ| ધ્રુવં તથા મદ્યહતસ્ય દેહિનો ભવેત્ પ્રસાદસ્તત એવ નાન્યતઃ||” ઇતિ (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭), તન્મદ્યજાતીયાભિપ્રાયેણૈવ; યચ્ચોરુસ્તમ્ભે જલપ્રતરણં, તત્રાપિ જલસ્ય શૈત્યેન બહિરગચ્છન્ દેહોષ્મા કુમ્ભકારપવનન્યાયેનાન્તઃપિણ્ડિતૌ મેદઃશ્લેષ્માણૌ વિલાયયતિ, વ્યાયામશ્ચ તૌ શોષયતિ, તતસ્તુ નિરાવરણો વાયુઃ સ્વમાર્ગપ્રતિપન્નો ભવતીતિ હેતુપ્રત્યનીકતૈવ; અનેન ન્યાયેન સર્વમેવ તદર્થકારિ યથાસમ્ભવં હેતુપ્રત્યનીકાદાવેવાન્તર્ભવતીતિ| ઉચ્યતે– યદ્યપ્યેવં તથાઽપ્યવાન્તરવૈધર્મ્યપ્રતિપાદનાર્થમાચાર્યૈઃ પૃથગ્દર્શિતમ્ | તથા ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “ઉપશયઃ પુનર્હેતુવ્યાધિવિપરીતાનાં વિપરીતાર્થકારિણાં ચૌષધાહારવિહારાણામુપયોગઃ સુખાનુબન્ધઃ|” ઇતિ (ચ. નિ. અ. ૧)| વૈધર્મ્યં ચ હેતુસમાનધર્મકત્વેઽપિ રોગપ્રશમકત્વમિતિ| વિપરીતોઽનુપશય ઇતિ ઔષધાદીનાં દુઃખકર ઉપયોગોઽનુપશય ઇત્યર્થઃ| તત્પર્યાયમાહ– વ્યાધ્યસાત્મ્ય ઇતિ| વ્યાધિગ્રહણેન દોષોઽપિ બોધ્યઃ| નનુ, અનુપશયઃ કિં વ્યાધિવિશેષં બોધયતિ નો વા? નેતિ ચેત્, નિદાને તદુપન્યાસો વ્યર્થઃ; પ્રતિપાદયતીતિ ચેત્, ‘વિજ્ઞાનં રોગાણાં પઞ્ચધા સ્મૃતમ્’ ઇતિ વ્યાહન્યતે, તસ્ય ષષ્ઠત્વાપત્તેઃ| નૈવં, પ્રતિપાદયત્યેવ; યદાહ ચરકઃ– “ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયાભ્યાં પરીક્ષેત|” ઇતિ (ચ. વિ. અ. ૪)| કિન્તુ નિદાને તસ્યાન્તર્ભાવઃ, દોષસ્ય રોગસ્ય વા વર્ધકત્વાત્ ( ઇત્યનુપશયસ્ય નિદાનેઽન્તર્ભાવાન્ન ષષ્ઠત્વાપત્તિઃ, વક્ષ્યતિ ચ– ‘નિદાનોક્તાનુપશયઃ’ ઇતિ|)| ઇત્યુપશયલક્ષણમ્||૮-૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથોપશયલક્ષણમાહ– હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તેત્યાદિ| યુગ્મમ્| ઉપયુજ્યત ઇત્યુપયોગઃ| સુખમાવહતિ સમ્યગનુબન્ધેન સુખમુત્પાદયતીતિ સુખાવહઃ| એતેન દાહતૃષ્ણાન્વિતસ્ય નવજ્વરિણઃ શીતજલપાનં વ્યાધિકરં તદાત્વસુખકરમપિ નોપશય ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ| ઈદૃશો ય ઉપયોગઃ સુખાવહસ્તમુપશયં વિદ્યાત્ જાનીયાત્| કેષામુપયોગઃ? ઔષધાન્નવિહારાણામ્|– ઔષધં હરીતક્યાદિ, અન્નં રક્તશાલ્યાદિ, વિહારો– વાગ્દેહમનોનિર્વર્તિતશ્ચેષ્ટાવિશેષો વ્યાયામજાગરણાધ્યયનાદિરૂપઃ; ઔષધં ચ અન્નં ચ વિહારશ્ચ ઔષધાન્નવિહારાસ્તેષામ્| કિમ્ભૂતાનાં? હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણામ્|– હેતુશ્ચ વ્યાધિશ્ચ હેતુવ્યાધી, તયોર્વ્યસ્તસમસ્તયોર્વિપર્યસ્તા નિદાનરોગયોર્વિપરીતાઃ; તથા વિપર્યસ્તાનામર્થો વિપર્યસ્તાર્થઃ, તયોર્વ્યસ્તસમસ્તયોરેવ વિપરીતમર્થં કુર્વન્તીતિ વિપર્યસ્તાર્થકારિણઃ; હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તાશ્ચ વિપર્યસ્તાર્થકારિણશ્ચ હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણસ્તેષામ્| તેષાં વિપર્યસ્તાનામર્થં કુર્વન્તીતિ પ્રકૃતત્વાત્ હેતુવ્યાધિવિપર્યસ્તાનામ્| તદાઽયમર્થઃ– નિદાનરોગયોર્વ્યસ્તસમસ્તયોર્વિપરીતા અપિ કારણરૂપા ઇવ ભાસમાના વ્યાધિરૂપા ઇવ ભાસમાના હેતુવ્યાધિવિપરીતાનામર્થં વ્યાધ્યુપશમલક્ષણં કુર્વન્તીતિ| યથા હેતુવિપરીતૈરૌષધાન્નવિહારૈર્વ્યાધ્યુપશમઃ ક્રિયતે પ્રતિપક્ષત્વાત્; એવં વિપર્યસ્તાર્થકારિભિરપીત્યર્થઃ| તથા ચ હેતુવિપરીતાનાં, વ્યાધિવિપરીતાનાં, હેતુવ્યાધિવિપરીતાનાં, હેતુવિપરીતાર્થકારિણાં, વ્યાધિવિપરીતાર્થકારિણાં, હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકારિણામ્, ઔષધાન્નવિહારાણાં યઃ સુખાવહ ઉપયોગઃ સ ઉપશય ઇતિ સમ્પિણ્ડાર્થઃ| અથ ક્રમેણોદાહરણાનિ| હેતુવિપરીતમૌષધં યથા– શીતહેતુકે કફજ્વરે શુણ્ઠ્યાદ્યુષ્ણં ભેષજં; યદુક્તં, “શીતેનોષ્ણકૃતાન્ રોગાઞ્છમયન્તિ ભિષગ્વિદઃ| યે તુ શીતકૃતા રોગાસ્તેષામુષ્ણં હિ ભેષજમ્||” ઇતિ| હેતુવિપરીતમન્નં યથા– શ્રમાનિલજ્વરે રસૌદનમ્| હેતુવિપરીતો વિહારો યથા– દિવાસ્વપ્નોત્થે કફે રાત્રૌ જાગરણમ્| અથ વ્યાધિવિપરીતમૌષધં યથા– અતીસારે સ્તમ્ભનં પાઠાદિ| વ્યાધિવિપરીતમન્નં યથા– અતીસારે સ્તમ્ભનં મસૂરાદિ| વ્યાધિવિપરીતો વિહારો યથા– ઉદાવર્તે પ્રવાહણં; સશબ્દં હૃત્કણ્ઠબલેન વાયોરધોઽધો નયનં પ્રવાહણમ્| ‘મન્ત્રૌષધધારણબલ્યુપહારાદિનિયમપ્રાયશ્ચિત્તાચરણહોમદેવગુરુશુશ્રૂષાદયો વ્યાધિવિપરીતા વિહારાઃ’ ઇતિ વ્યોમચન્દ્રઃ| અથ હેતુવ્યાધિવિપરીતમૌષધં યથા– વાતશોથે દશમૂલં વાતહરં શોથહરં ચ| હેતુવ્યાધિવિપરીતમન્નં યથા– વાતકફગ્રહણ્યાં તક્રં વાતકફહરં ગ્રહણીહરં ચ| હેતુવ્યાધિવિપરીતો વિહારો યથા– સ્નિગ્ધાયાં દિવાસ્વપ્નજાયાં તન્દ્રાયાં તન્દ્રાવિપરીતં સ્નિગ્ધતાહરં ચ રાત્રૌ જાગરણમિતિ| અથ હેતુવિપરીતાર્થકાર્યૌષધં યથા– પિત્તપ્રધાને પચ્યમાને વ્રણશોથે પિત્તકર ઉષ્ણ ઉપનાહઃ| હેતુવિપરીતાર્થકાર્યન્નં યથા– પિત્તશોથેઽન્નં વિદાહિ| હેતુવિપરીતાર્થકારી વિહારો યથા– વાતોન્માદે ત્રાસનમિતિ| અથ વ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યૌષધં યથા– કફે વમનકારકં મદનફલાદિ| વ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યન્નં યથા– અતીસારે વિરેકકૃત્ક્ષીરમ્| વ્યાધિવિપરીતાર્થકારી વિહારો યથા– છર્દ્યામઙ્ગુષ્ઠોત્પલનાલાદિના વમનમ્| વમનવિરેકાભ્યાં છર્દ્યતીસારયોર્વૃદ્ધિરેવ કર્તું યુક્તા, ઇહ તુ શમનકરણાદ્ વિપરીતાર્થકારિત્વમ્| અથ હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યૌષધં યથા– અગ્નિપ્લુષ્ટે ઉષ્ણોઽગુર્વાદિલેપઃ, વિષે વા વિષમ્| હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યન્નં યથા– મદ્યાપાનોત્થે મદાત્યયે મદકરં મદ્યમ્| હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકારી વિહારો યથા– વ્યાયામજનિતે સમ્મૂઢવાતે જલપ્રતરણરૂપો વ્યાયામ ઇતિ| એવમપરેઽપિ બોદ્ધવ્યાઃ| ઔષધાન્નવિહારાણામિત્યુપલક્ષણં, તેન દેશકાલાવપિ બોદ્ધવ્યૌ| હિશબ્દઃ પાદપૂરણે| સ ઉપશયો વ્યાધેરામયસ્ય સાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ| એવંવિધગુણવિપરીતો ય આહારો વિહારશ્ચ પ્રાયેણ નિદાનવિપરીતઃ સ વ્યાધિસાત્મ્યઃ| ઉક્તં ચ ચરકે– “દેશાનામામયાનાં ચ વિપરીતગુણં ગુણૈઃ| સાત્મ્યમિચ્છન્તિ સાત્મ્યજ્ઞાશ્ચેષ્ટિતં ચાદ્યમેવ ચ||” ઇતિ ઉપશયકથનપ્રસ્તાવાદનુપશયોઽપિ વાચ્ય ઇત્યાહ– વિપરીત ઇત્યાદિ| અતો યથાનિર્દિષ્ટલક્ષણાદુપશયાખ્યાદ્યો વિપરીતલક્ષણઃ ઔષધાન્નવિહારાણામુપયોગોઽસુખાવહઃ સોઽનુપશય ઇત્યુચ્યતે, સ એવ વ્યાધેરસાત્મ્યમિતિસઞ્જ્ઞિતઃ આભિમુખ્યેન સઙ્કેતિત ઇતિ||૮-૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– યથેત્યાદિ| નાનાવિધા હિ દોષાણાં દુષ્ટિઃ પ્રાકૃતી વૈકૃતી વા, અનુબન્ધ્યરૂપા અનુબન્ધરૂપા વા, એકશો દ્વિશો વા સમસ્તા વા, રૌક્ષ્યાદિભિઃ સર્વૈર્ભાવૈરલ્પૈર્વા, એવમાદિદુષ્ટિદુષ્ટેન દોષેણ યા આમયસ્ય રોગસ્ય નિર્વૃત્તિરુત્પત્તિઃ સા સમ્પ્રાપ્તિરુચ્યતે| યથા ચાનુવિસર્પતેતિ અનેકધા દોષાણાં વિસર્પણં ગતિરૂર્ધ્વાધસ્તિર્યગાદિભેદેન, તથા વિસર્પતા સંસર્પતા| સમ્પ્રાપ્તિપર્યાયાવાહ શાસ્ત્રે વ્યવહારાર્થં લક્ષણાર્થં ચ– જાતિરાગતિરિતિ| જાત્યાદિભિઃ શબ્દૈર્યાઽભિધીયતે સા સમ્પ્રાપ્તિરિતિ| “ જાતિરાગતિરિત્યર્થઃ જન્માઽપિ જ્ઞાનકારણમ્, અજાતસ્ય જ્ઞાનાભાવાત્” ઇત્યાહ ભટ્ટારહરિચન્દ્રઃ| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ– નહિ નિદાનાદિવદ્બોધકત્વેન જ્ઞાનકારણત્વં, કિન્તુ બોધવિષયત્વેન| તન્ન ઇત્યન્યે, આલોકચક્ષુરાદેરિવ એવંવિધસમ્પ્રાપ્તેશ્ચિકિત્સાયામનુપયોગાત્| ન ચાસ્તિ નિયમઃ જાતમેવ વિજ્ઞાયતે ઇતિ, અજાતસ્ય વ્યાધેર્નિદાનપૂર્વરૂપાભ્યાં વૃષ્ટ્યાદેરિવ મેઘાદિના જ્ઞાયમાનત્વાત્| અથ જાતમિતિ જન્માવચ્છિન્નમુચ્યતે, વૃષ્ટ્યાદિકં ચ ભવિષ્યજ્જન્માવચ્છિન્નમેવ, યસ્ય તુ કાલત્રયેઽપિ જન્મ નાસ્તિ તન્ન જ્ઞાયત એવ; તથાઽપિ ન વ્યાધિજન્મ સમ્પ્રાપ્તિઃ; જન્મવદાલોકચક્ષુરાદેરપિ વાચ્યત્વાપત્તેઃ, તૈરપિ વિના જ્ઞાનાભાવાત્| તસ્માત્ ‘દોષેતિકર્તવ્યતોપલક્ષિતં વ્યાધિજન્મેહ સમ્પ્રાપ્તિઃ નતુ કેવલં જન્મ’ ઇતિ ભટ્ટારહરિચન્દ્રાભિપ્રાયઃ| વાગ્ભટેનાપિ ‘યથાદુષ્ટેન’ (વા. નિ. અ. ૧) ઇત્યાદિ વદતા વિશિષ્ટમેવ વ્યાધિજન્મ સમ્પ્રાપ્તિરુક્તા; તથા સતિ ક્રિયાવિશેષોઽપિ લભ્યતે; યથા– જ્વરે આમાશયદૂષણાગ્નિહનનાદિબોધે લઙ્ઘનપાચનસ્વેદાદિકરણમિતિ| સમ્પ્રાપ્તિશ્ચૈવંવિધા યદ્યપિ દોષાણામવાન્તરવ્યાપારત્વેન દોષગ્રહણેનૈવ પ્રાપ્યતે, તથાઽપિ ચિકિત્સાવિશેષાર્થમેવ પૃથક્ ક્રિયતે; યથા– વ્યાધેર્જ્ઞાપકત્વાવિશેષેઽપિ પૂર્વરૂપમેવ રૂપાત્ પૃથગિતિ| તસ્માત્ “દોષેતિકર્તવ્યતોપલક્ષિતં વ્યાધિજન્મ સમ્પ્રાપ્તિઃ”, ઇત્યેવ લક્ષણમ્||૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ સમ્પ્રાપ્તિલક્ષણમાહ– યથેત્યાદિ| યેન પ્રકારેણ દુષ્ટઃ કુપિતો વાતાદ્યન્યતમો દોષો યથાદુષ્ટસ્તેન યથાદુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા દેહમનુધાવતા સન્નિવેશવિશેષેણ ગચ્છતા પ્રત્યામયં યા નિર્વૃત્તિરુત્પત્તિર્નિર્દિષ્ટા સા સમ્પ્રાપ્તિઃ| સા ચ જાતિરાગતિશ્ચ કથ્યતે પર્યાયશબ્દત્વેન| વ્યાધિજન્મ સમ્પ્રાપ્તિરિત્યેકે| યથા– જ્વરસ્ય મલમૂત્રેત્યાદિલક્ષણલક્ષિતા| તત્ર મલાનામામાશયપ્રવેશનેન, તથા ચામાનુગમનેન, તથા સ્રોતોનિરોધેન, તથા ચ પક્તિસ્થાનાજ્જ્વલનનિરસનેન, તથા ચ તેનૈવ જાઠરેણ વહ્નિના તથાઽભિસરણેન સકલદેહતાપેન સકલં ગાત્રમુષ્ણં કુર્વતા, એવંવિધયા સમ્પ્રાપ્ત્યા જ્વરોઽયમિતિ નિશ્ચીયતે| એવમતીસારાદિષ્વપ્યેવંવિધૈવ ચિન્ત્યા સમ્પ્રાપ્તિઃ||૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યા ઔપાધિકભેદમાહ– સઙ્ખ્યેત્યાદિના, સા ભિદ્યત ઇત્યન્તેન| અત્ર ચ પ્રાધાન્યોપાદાનાદપ્રાધાન્યં ચ તત્પ્રતિયોગિતયા બોદ્ધવ્યમ્| અત એવ ચ વિવરણે સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યાભ્યામિતિ વક્ષ્યતિ| એવં બલેઽપિ વ્યાખ્યેયમ્| સઙ્ખ્યાદિકમેવ વિવૃણોતિ– યથેત્યાદિ| અષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ સઙ્ખ્યાવિવરણમ્| અષ્ટત્વં ચ વાતાદિકારણભેદાત્; એકજાસ્ત્રયો, દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતજ એક, આગન્તુજશ્ચૈક ઇતિ| યદ્યપિ વૃદ્ધૈર્દોષૈઃ સન્નિપાતાસ્ત્રયોદશ, યદુક્તં ચરકે– “દ્વ્યુલ્બણૈકોલ્બણૈઃ ષટ્ સ્યુર્હીનમધ્યાધિકૈશ્ચ ષટ્| સમૈશ્ચૈકો વિકારાસ્તે સન્નિપાતાસ્ત્રયોદશ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ; તથાઽપ્યત્ર ત્રિદોષજત્વસામાન્યાત્ સાન્નિપાતિક એકત્વેન ગણિતઃ| એવં કામશોકભયાદ્યનેકકારણજોઽપ્યાગન્તુજ આગન્તુજત્વસામાન્યાદેકત્વેન નિર્દિષ્ટ ઇત્યષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ| વિકલ્પં વિવૃણોતિ– દોષાણામિત્યાદિ| દોષાણાં સમવેતાનાં પરસ્પરસમ્બદ્ધાનાં; તેન દ્વન્દ્વસન્નિપાતયોર્ગ્રહણમ્| અંશાંશકલ્પનેતિ અંશા વાતાદિગતરૌક્ષ્યાદયઃ, તૈરેકદ્વિત્ર્યાદિભિઃ સમસ્તૈર્વા વાતાદિકોપાવધારણં વિકલ્પના| યદુક્તં સુશ્રુતે– “સર્વૈર્ભાવૈસ્ત્રિભિર્વાઽપિ દ્વાભ્યામેકેન વા પુનઃ| સંસર્ગે કુપિતઃ ક્રુદ્ધં દોષં દોષોઽનુધાવતિ||” ઇતિ (સુ. સૂ. અ. ૨૧)| એવંવિધશ્ચ દોષકોપો નિદાનવૈચિત્ર્યાદ્ભવતિ| તદ્યથા– વાતસ્ય રૌક્ષ્યશૈત્યલાઘવવૈશદ્યાદિગુણસ્ય એવઙ્ગુણઃ કષાયરસઃ કલાયશ્ચ સર્વૈર્ભાવૈર્વર્ધકઃ, રૌક્ષ્યશૈત્યલાઘવૈસ્તણ્ડુલીયકઃ, રૌક્ષ્યશૈત્યાભ્યાં કાણ્ડેક્ષુઃ, રૌક્ષ્યેણ સીધુઃ; તથા પિત્તસ્ય સર્વૈર્ભાવૈર્વર્ધકઃ કટુકો રસો મદ્યં ચ, હિઙ્ગુ કટૂષ્ણતીક્ષ્ણત્વૈઃ, દીપ્યકસ્તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યાભ્યામ્, ઔષ્ણ્યેન તિલાઃ; તથા શ્લેષ્મણઃ સર્વૈર્ભાવૈર્વર્ધકો મધુરો રસો માહિષં ચ પયઃ, સ્નેહગૌરવમાધુર્યૈ રાજાદનફલં, કશેરુઃ શૈત્યગૌરવાભ્યાં, શૈત્યેન ક્ષીરિણાં ફલાનીતિ| અપરગુણોદાહરણપ્રકારા જેજ્જટગદાધરવાપ્યચન્દ્રવ્યાખ્યાવિશેષાશ્ચ વિસ્તરત્વાપત્તેરત્ર ન લિખિતાઃ| પ્રાધાન્યં વિવૃણોતિ– સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યાભ્યામિતિ| અનુબન્ધ્યાનુબન્ધભાવેનેત્યર્થઃ| અત્રાપિ ‘દોષાણાં સમવેતાનામ્’ ઇત્યનુવર્તનીયમ્| ‘અપ્રાધાન્યં ચ’ ઇતિ શેષઃ, ગમ્યમાનત્વાન્નોપદર્શિતમ્| તેન સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રાધાન્યં, પારતન્ત્ર્યાદપ્રાધાન્યમિતિ સિધ્યતિ| બલં વિવૃણોતિ– હેત્વાદીત્યાદિ| હેતુપૂર્વરૂપરૂપાણાં સાકલ્યાદ્વ્યાધેર્બલવત્ત્વં, તેષામવયવેનૈકદેશેનાબલવત્ત્વમ્| કાલં વિવૃણોતિ– નક્તમિત્યાદિ| નક્તં રાત્રિઃ, દિનમહઃ, ઋતવો વસન્તાદયઃ, ભુક્તમાહારઃ, એષામંશૈરેકદેશૈઃ; વ્યાધિકાલો વ્યાધિવૃદ્ધિહાનિહેતુકાલઃ| અત્ર, ઋતોરંશાઃ કતિપયાન્યહોરાત્રાણિ, યદાહ વાગ્ભટઃ– “ઋત્વોરન્ત્યાદિસપ્તાહાવૃતુસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ|” ઇતિ (વા. સૂ. અ. ૩); અથ વા સંવત્સરરૂપસ્ય કાલસ્ય ઋતુરૂપોંઽશ ઋત્વંશ ઇત્યેવમપિ યોજ્યં; નત્વેકસ્ય ઋતોર્દિનાદિવદાદિમધ્યાન્તા ઋત્વંશાઃ, ઋતોઃ સમુદિતસ્ય તત્ર કારણત્વેનોક્તત્વાત્| યથામલં યથાદોષં; તદ્યથા– રાત્રેરાદૌ શ્લેષ્મા, મધ્યે પિત્તં, શેષે વાયુઃ; એવં દિનસ્ય; વસન્તે કફસ્ય, શરદિ પિત્તસ્ય, વર્ષાસુ વાયોઃ કોપઃ; એવં ભુક્તાદૌ ભુક્તમાત્રે કફસ્ય, મધ્યે પચ્યમાનાવસ્થાયાં પિત્તસ્ય, અન્તે સમ્યક્પરિણતે ભુક્તે વાયોઃ પ્રકોપ ઇતિ| તદુક્તં વાગ્ભટેનૈવ– “તે વ્યાપિનોઽપિ હૃન્નાભ્યોરધોમધ્યોર્ધ્વસંશ્રયાઃ| વયોઽહોરાત્રિભુક્તાનાં તેઽન્તમધ્યાદિગાઃ ક્રમાત્||” ઇતિ (વા. સૂ. અ. ૧)| અત્ર તે ઇતિ ક્રમેણ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ| નનુ, સમ્પ્રાપ્તિભેદે ચરકેણ સઙ્ખ્યાદિવદ્વિધિરપ્યુક્તઃ; યથા– “દ્વિવિધા વ્યાધયો નિજાગન્તુભેદેન” (ચ. નિ. અ. ૧), “ત્રિવિધં રક્તપિત્તમ્” (ચ. સૂ. અ. ૧૧) ઇત્યાદિ; તત્ કુતોઽત્ર વિધિર્નોક્તઃ? ઉચ્યતે, સઙ્ખ્યાગ્રહણેન વિધેરવરોધઃ, તસ્યાવ્યભિચરિતસઙ્ખ્યાયોગિત્વાત્| વિધિસઙ્ખ્યયોશ્ચાયં ભેદઃ– વિધિર્હિ પ્રકારઃ, સ ચાભિન્નજાતીયાનામેવ કસ્યચિદ્ધર્માન્તરસ્યાન્વયાદ્ભવતિ, યથા– રક્તપિત્તત્વાવિશેષેઽપિ ઊર્ધ્વગાદિપ્રકારો ભવતિ; સઙ્ખ્યા તુ ભિન્નત્વમાત્રેઽપિ; યથા– ચત્વારો ઘટાઃ, અષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ| અત્રૈવ વિધિર્હિ પ્રકારઃ, સ ચ ભિન્નેષુ ન યુક્તઃ, અતઃ સઙ્ખ્યાદિભિન્નેષુ વ્યાધિષુ કારણધર્માનુગતઃ પ્રકારો યુજ્યતે| તથા ચ ન્યાયવિદો બ્રુવતે– “સમાનેન ધર્મેણ પરિગ્રહો ભેદાનાં યત્ર ક્રિયતે સ વિધિઃ, સઙ્ખ્યા તુ ભેદમાત્રમ્|” ઇતિ; વૈયાકરણા અપિ વ્યાચક્ષતે– “અન્વયવાન્ પ્રકારો, નિરન્વયો ભેદઃ” ઇતિ વાપ્યચન્દ્રો લિખિતવાન્| નનુ યથાંઽશાંશવિકલ્પનાદિના જ્વરો જ્ઞાયતે ન તથા સઙ્ખ્યયા| ઉચ્યતે– સઙ્ખ્યાભેદેન વ્યાધેર્દોષભેદો જ્ઞાયતે, યતો જ્વરાદિકં સ્વરૂપતો જ્ઞાત્વા ચિકિત્સાર્થં વિશેષો જિજ્ઞાસ્યઃ, કતમોઽયં જ્વરઃ? ઇતિ; તસ્મિન્ જ્ઞાતે વિશેષો ભવતીતિ પરમ્પરયા કારણત્વં સઙ્ખ્યાયાઃ| અત્ર યદુત્પન્ન એવાસૌ દોષભેદાદ્ભિન્નો જા(જ્ઞા)તસ્તતો યુક્તમસ્ય પર્યેષણં કતમોઽયમિતિ| કુતઃ? ચિકિત્સાવિશેષાર્થમ્| ઇતિ સમ્પ્રાપ્તિલક્ષણમ્||૧૧-૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ સમ્પ્રાપ્તેર્ભેદાનાહ– સઙ્ખ્યેત્યાદિ| સા ચ સમ્પ્રાપ્તિઃ સઙ્ખ્યાદિવિશેષેણ ભિદ્યતે| સઙ્ખ્યા ચ વિકલ્પશ્ચ પ્રાધાન્યં ચ બલં ચ કાલશ્ચ ત એવં, તેષાં વિશેષઃ સઙ્ખ્યાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષસ્તસ્માત્સમ્પ્રાપ્તિર્બહુધા સમ્પદ્યતે| તત્ર સઙ્ખ્યાવિશેષો યથા– ઇહૈવાસ્મિન્ ગ્રન્થે વક્ષ્યતે– અષ્ટૌ જ્વરા ઇતિ; એવમપિ પઞ્ચ કાસા ઇતિ પઞ્ચ ગુલ્મા ઇત્યાદિ, એવમાદયઃ સઙ્ખ્યાવિશેષાઃ સમ્પ્રાપ્તિભેદાઃ| સઙ્ખ્યાનન્તરં વિકલ્પં વિવૃણોતિ– દોષાણામિત્યાદિ| દોષાણાં વાતાદીનાં, સમવેતાનામેકસ્મિન્ વ્યાધૌ સઙ્ઘટ્ટિતાનાં, યા અંશાંશવિભાગેન કાર્યાનુમેયેનાનુમાનેન યથા– પર્વતોઽયં વહ્નિમાન્ ધૂમવત્ત્વાદિતિવન્નિરૂપણં સ વિકલ્પઃ| અંશશ્ચ અંશશ્ચ અંશાંશૌ, તાભ્યાં કલ્પના અનેકવિધો વિશેષો વાતાદિગતરૌક્ષ્યાદિકઃ, યથા– કિમયં વાતઃ સર્વૈર્ગુણૈઃ કુપિતઃ કિં ત્રિભિઃ કિં દ્વાભ્યાં કિં વૈકેન; કિમિદં પિત્તં સર્વૈર્ગુણૈઃ કુપિતં, કિં ત્રિભિઃ, કિં દ્વાભ્યાં, કિમેકેન| કિમયં શ્લેષ્મા સર્વૈર્ભાવૈઃ કુપિતઃ, કિં ત્રિભિઃ, કિં દ્વાભ્યાં, કિમેકેનેત્યાદિકા કલ્પના| તદ્યથા– વાયો રૌક્ષ્યશૈત્યલાઘવવૈશદ્યાદિગુણસ્યૈવઙ્ગુણઃ કષાયો રસઃ કલાયશ્ચ સર્વૈરંશૈર્વર્ધકઃ, રૌક્ષ્યશૈત્યલાઘવૈસ્ત્રિભિસ્તણ્ડુલીયકઃ, રૌક્ષ્યશૈત્યાભ્યાં કાણ્ડેક્ષુઃ રૌક્ષ્યેણૈકેન ગુણેન સીધુઃ; તથા સર્વૈરંશૈઃ કટ્વમ્લતીક્ષ્ણોષ્ણગુણસ્ય પિત્તસ્ય કટુકો રસો મદ્યં ચ, કટૂષ્ણતીક્ષ્ણૈર્હિઙ્ગુ, દીપ્યકં તીક્ષ્ણોષ્ણાભ્યામ્, ઉષ્ણેનૈકેન તિલાઃ; એવં સર્વૈરંશૈઃ સ્નેહગૌરવમાધુર્યશૈત્યગુણસ્ય શ્લેષ્મણો મધુરો રસો માહિષં પયશ્ચ, સ્નેહગૌરવમાધુર્યૈ રાજાદનફલં, કસેરુકાઃ શૈત્યગૌરવાભ્યાં, શૈત્યેનૈકેન મૃણાલં શ્લેષ્મવર્ધકમ્| એવમપરેઽપિ જ્ઞેયાઃ| દોષાણામિતિ બહુત્વં પૃથગ્ગ્રહણાર્થમ્| સમવેતાનામિતિ દ્વન્દ્વસન્નિપાતયોર્ગ્રહણમ્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “સર્વૈરંશૈસ્ત્રિભિર્વાઽપિ દ્વાભ્યામેકેન વા પુનઃ| સંસર્ગે કુપિતઃ ક્રુદ્ધં દોષં દોષોઽનુધાવતિ||” ઇતિ| અથ પ્રાધાન્યં વિવૃણોતિ– સ્વાતન્ત્ર્યેત્યાદિ| સ્વાતન્ત્ર્યં ચ પારતન્ત્ર્યં ચ, તાભ્યાં પ્રાધાન્યં વ્યાધેરાદિશેત્| અપ્રાધાન્યં ચેતિ શેષઃ| તત્ર સ્વતન્ત્રસ્ય વ્યાધેઃ સ્વનિર્દિષ્ટોપક્રમસાધ્યત્વાત્પ્રાધાન્યં, યથા જ્વરસ્ય| અથ બલાબલં વિવૃણોતિ-કૃત્સ્નસ્ય ભાવઃ કાર્ત્સ્ન્યં, કાર્ત્સ્ન્યં ચ અવયવાશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યાવયવાઃ, તૈઃ| બલં ચ અબલં ચ બલાબલે વ્યાધિસમ્બન્ધિની, તયોર્વિશેષણં વિશિષ્ટતા બલાબલવિશેષણમ્| તદ્યથાસઙ્ખ્યેન કાર્ત્સ્ન્યાવયવૈરાદિશેત્| આદિશબ્દેન પ્રાગ્રૂપાદયો ગૃહ્યન્તે| તેષાં સાકલ્યાદ્ વ્યાધેર્બલત્વં, તેષામેવાવયવૈકદેશેનાબલત્વમ્| તત્ર પ્રતિરોગં યન્નિદાનમુદ્દિષ્ટં તત્કિં કાર્ત્સ્ન્યેનાસ્ય વ્યાધેરુત્પાદકમુતૈકદેશેન? એવં પ્રાગ્રૂપમપિ કિં તત્ સમસ્તવ્યાધેર્લક્ષ્યતે ઉતાવયવૈરેકેન ચ?, ઉપશયોઽપ્યસ્ય વ્યાધેસ્તર્પણાતર્પણરૂપઃ, સ કિં કાર્ત્સ્ન્યેન સુખાનુબન્ધં કરોતિ ઉતાવયવેન?; તત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન યથા– રક્તશાલ્યાદિમાંસઘૃતક્ષીરદધિવસામજ્જાતૈલાદિના, અવયવેન યથા– રક્તશાલિના માંસાદ્યન્યતમૈકેન વા; એવમન્યદપિ ચિન્ત્યમ્ કાલં વિવૃણોતિ– નક્તમિત્યાદિ| નક્તં રાત્રિઃ, દિનમહઃ, ઋતવો વસન્તાદયઃ, ભુક્તમાહારઃ, એષામંશૈરાદિમધ્યાન્તલક્ષણૈરેકદેશૈર્વા; યથામલં યથાદોષં; વ્યાધિકાલઃ વ્યાધિવૃદ્ધિહાનિહેતુકાલઃ| યથા– રાત્રિમુખે શ્લેષ્મા, મધ્યે પિત્તં, શેષે વાયુઃ; એવં દિનસ્યાપિ પૂર્વાહ્ને શ્લેષ્મા, મધ્યાહ્ને પિત્તમ્, અપરાહ્ને વાયુઃ; એવં ઋતુષુ વસન્તે શ્લેષ્મા, ગ્રીષ્મે પિત્તં, વર્ષાસુ વાયુઃ કુપ્યતિ; એવં ભુક્તમાત્રે કફસ્ય, મધ્યે પચ્યમાનાવસ્થાયાં પિત્તસ્ય, સમ્યક્પરિણતૌ વાયોઃ કોપઃ| અત્ર સંવત્સરરૂપસ્ય કાલસ્ય ઋતુરૂપા અંશા ઋત્વંશા ઇતિ યોજ્યં, ન ત્વેકસ્ય ઋતોર્દિનાદિવત્| કેચન ઋત્વંશાઃ કતિપયાહોરાત્રાણિ કથયન્તિ| યદુક્તં વાગ્ભટે– “ ઋત્વોરન્ત્યાદિસપ્તાહાવૃતુસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ|” ઇતિ||૧૧-૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉક્તં નિદાનપઞ્ચકમુપસંહરતિ– ઇતીત્યાદિ| ઇતિશબ્દઃ સમાપ્તૌ| નિદાનશબ્દોઽત્ર સામાન્યવચનઃ, અર્થોઽભિધેયઃ| તન્નિદાનં સઙ્ક્ષેપેણ સ્વરૂપલક્ષણમાત્રેણોક્તમ્, અધુના વ્યાસેન વિસ્તરેણોપદેક્ષ્યતે કથયિષ્યતે; સકલેન ગ્રન્થેન પ્રતિરોગં નિદાનપૂર્વરૂપાદય એવ તત્તદ્વિશેષૈર્વક્તવ્યા ઇત્યર્થઃ|૧૪|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉક્તનિદાનપઞ્ચકમુપસંહરતિ– ઇતીત્યાદિ| ઇતિશબ્દઃ પ્રકારે, અનેન સઙ્ક્ષેપાખ્યેન પ્રકારેણ, યથાનિર્દિષ્ટો નિદાનાર્થો નિદાનાભિધેયઃ, સમાસતઃ સઙ્ક્ષેપતઃ કથિતઃ| નિદાનશબ્દોઽત્ર સામાન્યઃ પ્રાગ્રૂપાદિષુ| ય એવ નિદાનાર્થઃ સમાસેન પ્રોક્તસ્તમેવ વ્યાસેન વિસ્તરેણ ઉપદેક્ષ્યતે કથયિષ્યતે| તેન સકલેન ગ્રન્થેન પ્રતિરોગં નિદાનપૂર્વરૂપાદય એવ તત્તદ્વિશેષૈર્વક્તવ્યા ઇત્યર્થઃ|૧૪|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દ્વિવિધં હિ રોગસ્ય કારણં વિપ્રકૃષ્ટં સન્નિકૃષ્ટં ચ; તત્ર વિપ્રકૃષ્ટં વિરુદ્ધાહારાદિ, સન્નિકૃષ્ટં વાતાદિ, તસ્ય વાતાદેઃ સર્વરોગેષ્વવ્યભિચરિતકારણત્વમાહ– સર્વેષામિત્યાદિ| યદાહ સુશ્રુતઃ– “નાસ્તિ રોગો વિના દોષૈર્યસ્માત્તસ્માદ્વિચક્ષણઃ અનુક્તમપિ દોષાણાં લિઙ્ગૈર્વ્યાધિમુપાચરેત્|” (સુ. સૂ. અ. ૩૫/૧૯) ઇતિ (સુ. સૂ. અ. ૩૫)| આગન્તુવ્યાધિષુ યદ્યપ્યુત્પત્તૌ દોષકોપો નાસ્તિ, તથાઽપ્યુત્પત્ત્યનન્તરમવશ્યમ્ભાવી; ઉત્પન્નદ્રવ્યે ગુણયોગવત્| યદુક્તં ચરકે– “આગન્તુર્હિ વ્યથાપૂર્વસમુત્પન્નો જઘન્યં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૈષમ્યમાપાદયતિ|” ઇતિ (ચ. સૂ. અ. ૨૦)| નિદાનં કારણમ્| મલા દોષાઃ, મલિનીકરણાત્| નનુ, વાતાદીનાં કિમિદં દોષત્વમ્?; અત્રાહુરેકે– સ્વાતન્ત્ર્યેણ દૂષકત્વં દોષત્વમ્ ઇતિ; રસાદિદૂષ્યવ્યવચ્છેદાર્થં ‘સ્વાતન્ત્ર્યેણ’ ઇતિ પદં, તે હિ વાતાદિદુષ્ટાઃ સન્તો દૂષ્યાન્તરદૂષકાઃ| અત્રાહુરન્યે– કિમિદં સ્વાતન્ત્ર્યં? કિં દોષાન્તરનિરપેક્ષત્વં? હેત્વન્તરનિરપેક્ષત્વં વા? આદ્યે વાતસ્યૈવ દોષત્વં સ્યાત્, નતુ વાતસાપેક્ષયોઃ કફપિત્તયોઃ; યદુક્તમ્– “પિત્તં પઙ્ગુ કફઃ પઙ્ગુઃ પઙ્ગવો મલધાતવઃ| વાયુના યત્ર નીયન્તે તત્ર ગચ્છન્તિ મેઘવત્||” ઇતિ; દ્વિતીયે વાતસ્યાપિ ન દોષત્વં, કફપિત્તયોરિવ નિદાનસાપેક્ષસ્યૈવ તસ્ય દૂષકત્વાત્; તસ્માત્ “પ્રકૃત્યારમ્ભકત્વે સતિ દુષ્ટિકર્તૃત્વં દોષત્વમ્” ઇતિ લક્ષણમ્| રસરક્તાદિનિવૃત્ત્યર્થં ‘પ્રકૃત્યારમ્ભકત્વમ્’ ઇતિ વિશેષણમ્| નહિ વાતાદિપ્રકૃતિવચ્છાસ્ત્રે રસરક્તાદિપ્રકૃતિરુક્તા; વાતાદિપ્રકૃતિત્વં ચ શરીરસ્ય વાતાદિદૂષિતશુક્રશોણિતારબ્ધત્વમ્ | યદાહ ચરકઃ– “દોષાનુશયિતા હ્યેષાં દેહપ્રકૃતિરુચ્યતે|”; તથા– “વાતલાદ્યાઃ સદાઽઽતુરાઃ|” ઇતિ (ચ. સૂ. અ. ૭)| સુશ્રુતેનાપિ પ્રકૃતિલક્ષણે “વાતપ્રકૃતિઃ સ્ફુટિતકરચરણો જાગરુકોઽનવસ્થિતચિત્તઃ” (સુ. શા. અ. ૪) ઇત્યાદ્યુક્તમ્| પ્રકૃતિરોગયોશ્ચાયં ભેદઃ– પ્રકૃતિરપથ્યસેવયા નાત્યન્તં બાધતે, યદુક્તમ્– “વિષજાતો યથા કીટો વિષેણ ન વિપદ્યતે| તદ્વત્ પ્રકૃતિભિર્દેહસ્તજ્જાતત્વાન્ન બાધ્યતે||” (સુ. શા. અ. ૪) ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ| વિસ્તરસ્તુ સુશ્રુતશ્લોકવાર્તિકે પ્રશ્નવિધાનાખ્યે ટીકાસુ ચ દ્રષ્ટવ્યઃ| નનુ, ‘પ્રકૃત્યારમ્ભકત્વં દોષત્વમ્’ ઇત્યેવાસ્તુ| સત્યં, વિપક્ષાદ્વ્યાવૃત્તિર્ભવત્યેવ, કિન્તુ દોષસ્વરૂપં નોક્તં સ્યાદિતિ| સુશ્રુતાદિભિર્વાતાદેરિવ પ્રકોપકાલપ્રકોપણનિર્હરણસ્થાનવિશેષરોગવિશેષલિઙ્ગવિશેષ-ચિકિત્સાવિશેષાણામભિધાનાદ્રક્તસ્યાપિ દોષત્વં પૂર્વટીકાકારૈરાષાઢધર્મસ્વામિદાસાદિભિઃ સ્વીકૃતં તદપ્યેતેન વ્યવચ્છિન્નમ્, અધુનાતનૈરસ્વીક્રિયમાણત્વાત્| નનુ, દોષાશ્ચેત્ કારણં તર્હિ તેષાં સર્વદા દેહે સદ્ભાવાત્ સર્વદા રોગોત્પાદકત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ– કુપિતા ઇતિ, વિકૃતિમાપન્નાઃ| નનુ, તત્પ્રકોપઃ સ્વભાવાત્, કારણાન્તરાદ્વા? નાદ્યઃ, પૂર્વવત્પ્રસઙ્ગાત્; અથ કારણાન્તરાદિતિ કિં તદિત્યાહ– વિવિધાહિતસેવનમિતિ| વિવિધસ્ય નાનાવિધસ્ય, અહિતસ્ય અસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગપ્રજ્ઞાપરાધપરિણામલક્ષણસ્ય સેવનમિતિ||૧૪||-

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્નિકૃષ્ટકારણત્વેન વાતાદીનાં સર્વરોગેષ્વવ્યભિચરિતકારણત્વમાહ– સર્વેષામિત્યાદિ| કુપિતત્વેન હિ ધાતૂનાં મલિનીકરણાદ્દોષા એવ મલા ઇત્યુચ્યન્તે| કુપિતા વિકૃતિમાપન્ના વાતપિત્તકફાઃ, સર્વેષામપિ રોગાણાં, નિદાનં કારણમ્| તત્પ્રકોપસ્યેતિ તદિત્યનેન વાતાદયઃ પરામૃશ્યન્તે; તસ્ય તુ વાતાદિપ્રકોપસ્ય, નિદાનં કારણં, વિવિધં નાનાપ્રકારમહિતસેવનમહિતાનુષ્ઠાનં, પ્રોક્તં કથિતમિતિ||૧૪||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નનુ, કિમેતદેવ નિદાનમ્, ઉતાન્યદપ્યસ્તીત્યતશ્ચરકવચનમુપન્યસ્યતિ– નિદાનાર્થકર ઇત્યાદિ| અપિશબ્દોઽત્ર ભિન્નક્રમે| રોગોઽપિ નિદાનાર્થકરો રોગસ્ય| અસ્યાયમર્થઃ– નિદાનેન યોઽર્થઃ ક્રિયતે વ્યાધ્યાખ્યઃ, સ રોગેણાપીતિ| રોગોઽપિ રોગકર ઇતિ વાચ્યે યન્નિદાનાર્થકર ઇત્યકરોત્, તેનૈવં ગમયતિ– રોગોઽપિ રોગાન્તરં કુર્વાણો નિદાનાન્તરોપબૃંહિતબલ એવ કરોતિ; એવં રોગો રોગસ્ય નિદાનમુપજાયતે ઇત્યેવ યોજના||૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નનુ, કિમેતદેવ નિદાનમન્યદપ્યસ્તીત્યાહ– નિદાનાર્થકર ઇત્યાદિ| રોગસ્ય વ્યાધેઃ રોગોઽપિ નિદાનાર્થકર ઉપજાયતે| નિદાનેન યોઽર્થઃ ક્રિયતે વ્યાધ્યાખ્યઃ સ રોગેણાપીત્યર્થઃ||૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ– તદ્યથેત્યાદિ| તાભ્યામિતિ રક્તપિત્તાત્ જ્વરાચ્ચ| દુઃખમિતિ દુઃખયતીતિ દુઃખં પીડાકરમ્| અયં ચ દુઃખશબ્દો લિઙ્ગવિપરિણામેન સર્વેષ્વેવ જ્વરાદિષુ યોજ્ય ઇતિ વાપ્યચન્દ્રઃ| ગુલ્મશ્ચાપ્યુપજાયત ઇતિ અર્શોભ્ય એવ| કાસાત્ સઞ્જાયતે ક્ષય ઇતિ ‘ઓજઃ પ્રભૃતીનામ્’ ઇતિ શેષઃ| સ ચ ક્ષયો રોગસ્ય હેતુત્વે ઉપજાયતે| કસ્ય રોગસ્યેત્યાહ– શોષસ્યેતિ, રાજયક્ષ્મણઃ| અત્ર કેચિત્ હરિચન્દ્રાદિભિર્વ્યાખ્યાતં પાઠાન્તરં પઠન્તિ– “ક્ષયો રોગસ્ય હેતુત્વે શોષશ્ચાપ્યુપજાયતે|” ઇતિ અસ્યાર્થઃ– ક્ષયો રાજયક્ષ્મા, ઉરોગ ઉરઃક્ષતઃ, સમાહારદ્વન્દ્વેનૈકવચનં, તસ્ય હેતુત્વે શોષો ધાતુક્ષય ઉપજાયત ઇતિ| નનુ, ચરકે સર્વં નિદાનં ત્રૈવિધ્યેન સઙ્ગૃહીતં ‘અસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગ’ (ચ. સૂ. અ. ૧૧) ઇત્યાદિના, તતશ્ચ રોગસ્યાપિ નિદાનત્વમાચક્ષાણઃ સ્વોક્તં નિદાનત્રૈવિધ્યસઙ્ગ્રહં કથં ન વિરુણદ્ધિ?; અત્રૈકે સમાધિમભિદધતિ– ત્રિવિધં યન્નિદાનમુક્તં તત્ સર્વવ્યાધિવિષયમ્, ઇદં તુ પ્રતિનિયતવિષયં, યતો ન સર્વે રોગા રોગાજ્જાયન્તે, કિં તર્હિ કશ્ચિદેવ વ્યાધિઃ કુતશ્ચિદ્રોગાદિતિ ચતુર્થમેવૈતન્નિદાનં રોગાખ્યમિતિ| અન્યે ત્વાહુઃ– રોગસ્ય રોગોઽપિ નિદાનં ભવન્ ત્રિવિધનિદાનવ્યતિરેકેણ ન ભવત્યેવ; યતો યાવદયં જ્વરોઽસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદિભિરુપબૃંહિતબલો ન ભવતિ ન તાવદ્રક્તપિત્તમારભતે, તસ્માદ્ વ્યાધ્યુત્પાદે ત્રિવિધ એવ હેતુઃ સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ વેતિ||૧૬-૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ– તદ્યથેત્યાદિ| કારણભૂતાત્ જ્વરસન્તાપાત્ રક્તપિત્તમુદીર્યતે ઉત્પાદ્યતે, કારણભૂતાદ્રક્તપિત્તાજ્જ્વરઃ સમુપજાયતે, તાભ્યાં રક્તપિત્તજ્વરાભ્યાં શોષશ્ચ ઉપજાયતે; પ્લીહાભિવૃદ્ધ્યા જઠરમુદરવિકારઃ, તસ્માત્ જઠરાત્ શોથઃ, અર્શોભ્ય એવ જઠરં ગુલ્મશ્ચાપ્યુપજાયતે, દુઃખમિતિ, દુઃખં પીડાકરમ્| દુઃખશબ્દો લિઙ્ગવિપરિણામેન સર્વેષ્વેવ જ્વરાદિષુ યોજ્યઃ, અથ પ્રતિશ્યાયાત્કાસો જાયતે, કાસાત્ક્ષયઃ સઞ્જાયતે, ‘ઓજઃપ્રભૃતીનામ્’ ઇતિ શેષઃ; સ ચ ક્ષયઃ રોગસ્ય હેતુત્વે ઉપજાયતે, કસ્ય રોગસ્યેત્યાહ– શોષસ્યેતિ||૧૬-૧૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નનુ, ય ઇમે રોગા રોગાન્તરસ્ય નિદાનત્વેનોક્તાસ્તે કિમુત્પન્નમાત્રા એવ રોગં જનયન્તિ ઉતાનન્તરકાલમિત્યત આહ– તે પૂર્વમિત્યાદિ| તે વ્યાધય ઉપબૃંહકહેત્વલાભાત્ પ્રાક્ કેવલાઃ સ્વતન્ત્રાઃ સન્તો રોગા એવ રુજાકર્તૃત્વાત્; પશ્ચાદુપબૃંહકહેતુલાભાત્, હેતોર્નિદાનસ્ય યોઽર્થો યત્પ્રયોજનં વ્યાધિજનનાખ્યં તત્ કુર્વન્તિ| યથા– જ્વરો રક્તપિત્તમિતિ|૧૯|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તે વ્યાધયઃ પ્રાક્ કેવલાઃ સ્વતન્ત્રાઃ સન્તો રોગા એવ, રુજાકર્તૃત્વાત્; ઊર્ધ્વમુપબૃંહકહેતુલાભાદ્ધેતોર્નિદાનસ્ય યોઽર્થઃ પ્રયોજનં વ્યાધિજનનાખ્યં તત્ કુર્વન્તિ, યથા જ્વરો રક્તપિત્તમિતિ|૧૯|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યૈવ રોગજનકસ્ય વ્યાધેર્વૈચિત્ર્યમાહ– કશ્ચિદિત્યાદિ| એવમુક્તપ્રકારેણ; વ્યાધિસઙ્કરા વ્યાધિમેલકાઃ દૃશ્યન્તે| યથા– પ્રતિશ્યાયો ન નિવર્તતે કાસશ્ચ જાયતે, અર્શો ન નિવર્તતે જઠરગુલ્મૌ સ્યાતામિતિ| કૃચ્છ્રતમત્વં ચૈષાં બહુવિધદુઃખજનકત્વાત્, પ્રાયો વિરુદ્ધોપક્રમાચ્ચેતિ||૧૯-૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યૈવ રોગજનકવ્યાધેર્વૈચિત્ર્યમાહ– કશ્ચિદિત્યાદિ| એવમુક્તપ્રકારેણ, વ્યાધિસઙ્કરા વ્યાધિમેલકાઃ, કૃચ્છ્રતમા દૃશ્યન્તે; એવં કશ્ચિદ્રોગો રોગાન્તરસ્ય કારણં ભૂત્વા સ્વયં પ્રશામ્યતિ, અન્યશ્ચ ન પ્રશામ્યતિ; યથા પ્રતિશ્યાયો ન નિવર્તતે કાસશ્ચોત્પદ્યતે, અર્શો ન વ્યાવર્તતે જઠરગુલ્મૌ સ્યાતામ્| કૃચ્છ્રતમત્વં ચૈષાં બહુવિધદુઃખજનકત્વાત્પ્રાયો વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચ||૧૯-૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉક્તનિદાનપઞ્ચકસ્ય રોગનિવૃત્તિલક્ષણસિદ્ધિહેતુત્વેનાવશ્યં જ્ઞાતવ્યતામાહ– તસ્માદિત્યાદિ| ઉદ્ધતાં બહુવિષયત્વેન મહતીમ્| વિનિશ્ચયો નિદાનમિતિ| અથ વક્ષ્યમાણવિકારેષુ પ્રકૃતિસમસમવાયવિકૃતિવિષમસમવાયાદિજ્ઞાનાર્થં ચરકોક્તા વાતાદિગુણાઃ લિખ્યન્તે– “રૂક્ષઃ શીતો લઘુઃ સૂક્ષ્મશ્ચલોઽથ વિશદઃ ખરઃ| વિપરીતગુણૈર્દ્રવ્યૈર્મારુતઃ સમ્પ્રશામ્યતિ|| સસ્નેહમુષ્ણં તીક્ષ્ણં ચ દ્રવમમ્લં સરં કટુ| વિપરીતગુણૈઃ પિત્તં દ્રવ્યૈરાશુ પ્રશામ્યતિ|| ગુરુશીતમૃદુસ્નિગ્ધમધુરસ્થિરપિચ્છિલાઃ| શ્લેષ્મણઃ પ્રશમં યાન્તિ વિપરીતગુણૈર્ગુણાઃ||” ઇતિ (ચ. સૂ. અ. ૧)||૨૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉક્તનિદાનપઞ્ચકં રોગનિવૃત્તિલક્ષણસિદ્ધ્યાદિહેતુત્વેનાવશ્યં જ્ઞાતવ્યમાહ– તસ્માદિત્યાદિ| તસ્માત્કારણાત્, ઉત્તમાં બહુવિષયત્વેન મહતીં, સિદ્ધિમિચ્છદ્ભિર્વૈદ્યૈર્યોઽયં જ્વરાદીનાં વિનિશ્ચયો વક્ષ્યતે કથ્યતે સ યત્નેન જ્ઞાતવ્યઃ||૨૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં પઞ્ચનિદાનલક્ષણં સમાપ્તમ્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવૈદ્યવાચસ્પતિકૃતે આતઙ્કદર્પણે રુગ્વિનિશ્ચયવ્યાખ્યાને સર્વરોગનિદાનાદિપઞ્ચકકથનમ્||૧||