Adhikarana నయనరోగహేతుః (౧-౩) · Śloka ౩
అథ నేత్రరోగనిదానం |
ఉష్ణాభితప్తస్య జలే ప్రవేశాద్దూరేక్షణాత్ స్వప్నవిపర్యయాచ్చ |
స్వేదాద్రజోధూమనిషేవణాచ్చ ఛర్దేర్విఘాతాద్వమనాతియోగాత్ ||1||
ద్రవాత్తథాऽన్నాన్నిశి సేవితాచ్చ విణ్మూత్రవాతక్రమనిగ్రహాచ్చ |
ప్రసక్తసంరోదనకోపశోకాచ్ఛిరోऽభిఘాతాదతిమద్యపానాత్ ||2||
తథా ఋతూనాం చ విపర్యయేణ క్లేశాభిఘాతాదతిమైథునాచ్చ |
బాష్పగ్రహాత్ సూక్ష్మనిరీక్షణాచ్చ నేత్రే వికారాంజనయంతి దోషాః ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 1) |
View original
अथ नेत्ररोगनिदानम् |
उष्णाभितप्तस्य जले प्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च |
स्वेदाद्रजोधूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् ||१||
द्रवात्तथाऽन्नान्निशि सेविताच्च विण्मूत्रवातक्रमनिग्रहाच्च |
प्रसक्तसंरोदनकोपशोकाच्छिरोऽभिघातादतिमद्यपानात् ||२||
तथा ऋतूनां च विपर्ययेण क्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च |
बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकाराञ्जनयन्ति दोषाः ||३||
(सु. उ. तं. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇంద్రియాధిష్ఠానగతవికారపారిశేష్యాన్నేత్రరోగాభిధానం| ఏతే చ నయనరోగా వాతపిత్తకఫరక్తసన్నిపాతాగంతుజాః సంతః షట్సప్తతిః| యదాహ సుశ్రుతః– “తైస్త్రిభిస్త్రింశదుక్తాస్తే కఫేనాప్యధికాస్త్రయః| రక్తజాః షోడశ ప్రోక్తాః సర్వజాః పంచవింశతిః|| బాహ్యౌ పునర్ద్వౌ చ తథా రోగాః షట్సప్తతిః స్మృతాః||” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి| షట్సప్తతిశ్చైతే రోగా ఆశ్రయభేదేన సుశ్రుతేనైవ విభక్తాః|| యదాహ– “నవ సంధ్యాశ్రయాస్తేషు వర్త్మజాస్త్వేకవింశతిః| శుక్లభాగే దశైకశ్చ చత్వారః కృష్ణభాగజాః|| సర్వాశ్రయాః సప్తదశ దృష్టిజా ద్వాదశైవ తు| ద్వౌ చ బాహ్యాశ్రయావన్యావనిమిత్తనిమిత్తజౌ|| షట్సప్తతిర్నేత్రరోగాః సంగ్రహేణ ప్రకీర్తితాః|” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి| నేత్రప్రమాణం చ సుశ్రుతేనైవోక్తం “విద్యాద్ ద్వ్యంగులబాహుల్యం స్వాంగుష్ఠోదరసమ్మితం| ద్వ్యంగులం సర్వతః సార్ధం భిషఙ్నయనబుద్బుదం||” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి| ద్వ్యంగులబాహుల్యం విస్తారేణ, అంతఃస్వాంగుష్ఠోదరసమ్మితం, ద్వ్యంగులం సర్వతః సార్ధమాయామేన| అన్యే ద్వ్యంగులబాహుల్యమితి యదుక్తం తత్ర ద్వ్యంగులమాననియమం స్వాంగుష్ఠోదరసమ్మితమిత్యనేనాహుః| అయమర్థః– స్వేనాంగుష్ఠోదరేణ సమ్మితం ద్వ్యంగులబహులం, ద్వ్యంగులం సర్వతః సార్ధమితి చాయామవిస్తారాభ్యాం బోద్ధవ్యమితి| నను, యద్యర్ధతృతీయాంగులాయామం నేత్రం తర్హి “ద్వ్యంగులాయతం చ నయనం” (సు. సూ. అ. 35) ఇత్యాతురోపక్రమణీయోక్తం విరుధ్యతే? నైవం, వర్త్మమండలం గృహీత్వా గణనయాऽర్ధతృతీయాంగులం, తద్విరహాత్ ద్వ్యంగులాయతమితి న విరోధః| నయనరోగహేతుమాహ– ఉష్ణాభితప్తస్యేత్యాది| ఉష్ణేనాతపాదినా సంతప్తదేహస్య జలావగాహనాత్, శీతావృతదేహస్యోర్ధ్వగతేనోష్మణా |నయనతేజసోऽభిభవాచ్చక్షూరోగోదయః స్వేదాద్రజోధూమనిషేవణాచ్చేతి ఘర్మరజోధూమానాం నయనసంబంధానాం హేతుత్వం| ఛర్దేర్విఘాతాత్ వాంతివేగవిఘాతాత్| వమనాతియోగాదతివాంతేః| విణ్మూత్రవాతక్రమనిగ్రహాత్ విణ్మూత్రవాతానాం క్రమేణ శనైః శనైర్నిగ్రహాత్ వేగవిధారణాత్| ప్రసక్తసంరోదనశోకకోపాదితి ప్రసక్తం నిరంతరం కృతసంరోదనాదేరిత్యర్థః| ఋతువిపర్యయేణ ఏకర్తుచర్యాయా అన్యర్తౌ కరణేన| క్లేశాభిఘాతాత్ క్లేశః కాయాదిదుఃఖం, తేనాభిసంబంధాత్; బాష్పనిగ్రహాత్ అశ్రువేగధారణాత్| యదుక్తం– “ఆనందజం వాऽప్యథ శోకజం వా నేత్రోదకం ప్రాప్తమముంచతో హి| శిరోగురుత్వం నయనామయాశ్చ భవంతి తీవ్రాః సహ పీనసేన||” ఇతి| నయనరోగసంప్రాప్తిశ్చ సుశ్రుతే పఠ్యతే– “ సిరానుసారిభిర్దోషైర్విగుణైరూర్ధ్వమాశ్రితైః| జాయంతే నేత్రభాగేషు రోగాః పరమదారుణాః||” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి||1-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇంద్రియాధిష్ఠానగతవికారపారిశేష్యాన్నేత్రరోగనిదానం| ఏతే చ నయనరోగా వాతపిత్తకఫరక్తసన్నిపాతాగంతుజాః షట్సప్తతిః| యదాహ సుశ్రుతః– “తైస్త్రిభిస్త్రింశదుక్తాస్తే కఫేనాభ్యధికాస్త్రయః| రక్తజాః షోడశ జ్ఞేయాః సర్వజాః పంచవింశతిః|| బాహ్యౌ పునర్ద్వౌ చ తథా రోగాః షట్సప్తతిః స్మృతాః|” ఇతి| షట్సప్తతిశ్చ రోగా ఆశ్రయభేదేన సుశ్రుతేనైవ విభక్తాః| యదాహ– “నవ సంధ్యాశ్రయాస్తే స్యుర్వర్త్మజాస్త్వేకవింశతిః| శుక్లభాగే దశైకశ్చ చత్వారః కృష్ణభాగజాః|| సర్వాశ్రయాః సప్తదశ దృష్టిజా ద్వాదశైవ తు| ద్వౌ చ బాహ్యాశ్రయావన్యావనిమిత్తనిమిత్తజౌ|| షట్సప్తతిర్నేత్రరోగాః సంగ్రహేణ ప్రకీర్తితాః|” ఇతి| తత్ర నయనరోగహేతుమాహ– ఉష్ణాభితప్తస్యేత్యాది| ఉష్ణేనాతపాదినా సంతప్తదేహస్య జలావగాహనాత్| తదూష్మణోర్ధ్వగతేన తేజసోऽభిభవాచ్చక్షూరోగోదయః, యథా మధ్యందినోల్కాపాతః సౌరకిరణేనాభిభూయతే| దూరేక్షణాత్ దూరావలోకనాత్, స్వప్నవిపర్యయాత్ రాత్రిజాగరణాద్దివాస్వప్నాత్, స్వేదాదిత్యాది ఘర్మరజోధూమానాం నయనసంబద్ధానాం హేతుత్వం| ఛర్దేర్విఘాతాత్ వాంతివేగవిధారణాత్, వమనాతియోగాదతివాంతేః| విణ్మూత్రవాతక్రమనిగ్రహాత్ విణ్మూత్రవాతానాం క్రమేణ శనైఃశనైర్గ్రహాత్ వేగధారణాత్| ప్రసక్తసంరోదనశోకకోపాత్ ప్రసక్తం నిరంతరం కృతసంరోదనాదిత్యర్థః| క్లేశాభిఘాతాత్ క్లేశః కామాదిదుఃఖం, తేన సంబంధాత్; బాష్పగ్రహాత్ బాష్పం నేత్రాంబు, తద్వేగవిధారణాత్, సూక్ష్మవస్త్వవలోకనాత్, ఏతైర్హేతుభిర్నేత్రరోగా జాయంతే| నయనరోగసంప్రాప్తిః సుశ్రుతే పఠితా| తద్యథా– “ సిరానుసారిభిర్దోషైర్విగుణైరూర్ధ్వమార్గగైః| జాయంతే నేత్రభాగేషు రోగాః పరమదారుణాః||” ఇతి||1-3||
Adhikarana అభిష్యందభేదాః (౪) · Śloka ౪
వాతాత్ పిత్తాత్ కఫాద్రక్తాదభిష్యందశ్చతుర్విధః |
ప్రాయేణ జాయతే ఘోరః సర్వనేత్రామయాకరః ||4||
View original
वातात् पित्तात् कफाद्रक्तादभिष्यन्दश्चतुर्विधः |
प्रायेण जायते घोरः सर्वनेत्रामयाकरः ||४||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సామాన్యపూర్వకత్వాత్ విశేషస్య, తథా సర్వనయనరోగహేతుత్వాచ్చ, ఆదౌ సర్వనయనగతమభిష్యందమాహ– వాతాదిత్యాది| ఘోర ఇతి దుఃసహవేదనః| సర్వనేత్రామయాకర ఇతి సర్వేషాం నేత్రరోగాణామధిమంథాదీనామాకర ఉత్పత్తికరత్వాత్; ఆకరః స్థానం| అత ఏవాహ సుశ్రుతః– “ప్రాయేణ సర్వే నయనామయాస్తే భవంత్యభిష్యందనిమిత్తమూలాః|” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సామాన్యపూర్వకత్వాద్విశేషస్య, సర్వనయనరోగహేతుత్వాచ్చాదౌ సర్వనయనగతమభిష్యందమాహ– వాతాదిత్యాది| ఘోరః దుఃసహవేదనః| సర్వనేత్రామయాకర ఇతి సర్వేషామేవ నేత్రరోగాణామధిమంథాదీనామాకరః స్థానం, ఉత్పత్తికరత్వాత్| అత ఏవాహ సుశ్రుతః– “ప్రాయేణ సర్వే నయనామయాస్తే భవంత్యభిష్యందనిమిత్తమూలాః|” ఇతి||4||
Adhikarana వాతాభిష్యందలక్షణం (౫) · Śloka ౫
నిస్తోదనస్తంభనరోమహర్షసంఘర్షపారుష్యశిరోऽభితాపాః |
విశుష్కభావః శిశిరాశ్రుతా చ వాతాభిపన్నే నయనే భవంతి ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्षसङ्घर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः |
विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతాభిష్యందరూపమాహ– నిస్తోదనేత్యాది| నిస్తోదనం సూచీవ్యధనవద్వ్యథా, స్తంభనం జడిమా, సంఘర్షః కరకరికా, పారుష్యం రూక్షతా, శిరోऽభితాపః శిరోవ్యథా| విశుష్కభావో దూషికారహితత్వం, న త్వాస్రావరహితత్వం, శిశిరాశ్రుతేత్యుక్తేః||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతాభిష్యందమాహ– నిస్తోదనం శూలం తద్వద్ వ్యథా, స్తంభనం జడిమా, సంఘర్షః వాలుకాపూరితా ఇవ కరకరికా, పారుష్యం రూక్షత్వం, శిరోభితాపః శిరోవ్యథా, విశుష్కభావో దూషికారహితత్వం, నేత్రాస్రావరహితత్వం తు శిశిరాశ్రుతేత్యుక్తం న ఘటతే||5||
Adhikarana పిత్తాభిష్యందలక్షణం (౬) · Śloka ౬
దాహప్రపాకౌ శిశిరాభినందా ధూమాయనం బాష్పసముచ్ఛ్రయశ్చ |
ఉష్ణాశ్రుతా పీతకనేత్రతా చ పిత్తాభిపన్నే నయనే భవంతి ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च |
उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||६||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పైత్తికలక్షణమాహ– దాహప్రపాకావిత్యాది| ప్రపాకః ప్రకృష్టపాకః| శిశిరాభినందా శీతేచ్ఛా| ధూమాయనం ధూమస్యోద్వమనం| బాష్పసముచ్ఛ్రయో బాష్పబాహుల్యం||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తజమాహ– దాహేత్యాది| శిశిరాభినందా శిశిరేచ్ఛా, ధూమాయనం ధూమస్యేవోద్వమనం, బాష్పసముచ్ఛ్రయః బాష్పబాహుల్యం||6||
Adhikarana కఫాభిష్యందలక్షణం (౭) · Śloka ౭
ఉష్ణాభినందా గురుతాऽక్షిశోథః కండూపదేహావతిశీతతా చ |
స్రావో ముహుః పిచ్ఛిల ఏవ చాపి కఫాభిపన్నే నయనే భవంతి ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोथः कण्डूपदेहावतिशीतता च |
स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కఫజలింగమాహ– ఉష్ణాభినందేత్యాది| ఉపదేహః పిచ్చటబాహుల్యం| శీతతా నేత్రస్య| పిచ్ఛిల ఇతి స్రావవిశేషణం| కఫాభిపన్నే కఫయుక్తే| నయనే చక్షుషి| భవంతి జాయంతే||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కఫజమాహ– ఉష్ణేత్యాది| సుగమం||7||
Adhikarana రక్తాభిష్యందలక్షణం (౮) · Śloka ౮
తామ్రాశ్రుతా లోహితనేత్రతా చ నాడ్యః సమంతాదతిలోహితాశ్చ |
పిత్తస్య లింగాని చ యాని తాని రక్తాభిపన్నే నయనే భవంతి ||8||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च नाड्यः समन्तादतिलोहिताश्च |
पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తాభిష్యందలక్షణమాహ– తామ్రాశ్రుతేత్యాది| పిత్తస్య లింగానీతి పిత్తాభిష్యందలింగాని||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తజమాహ– తామ్రాశ్రుతేత్యాది| పిత్తస్యాపి లింగాని పిత్తాభిష్యందస్యాపి లింగాని||8||
Adhikarana అధిమంథానామభిష్యందజత్వం (౯) · Śloka ౯
వృద్ధైరేతైరభిష్యందైర్నరాణామక్రియావతాం |
తావంతస్త్వధిమంథాః స్యుర్నయనే తీవ్రవేదనాః ||9||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणामक्रियावताम् |
तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అధిమంథానామభిష్యందజత్వమాహ– వృద్ధైరిత్యాది| తావంత ఇతి అభిష్యందైర్వాతపిత్తకఫరక్తజైశ్చత్వారోऽధిమంథాః ప్రత్యేతవ్యాః| తీవ్రవేదనా ఇతి సామాన్యలక్షణం| వేదనాశబ్దశ్చాత్ర వ్యథామాత్రవాచీ, తేన వాతికాభిష్యందాద్వాతిక ఏవాధిమంథస్తీవ్రవాతజనితతోదాదిసకలవేదనః, ఏవం పిత్తజకఫజరక్తజాశ్చాధిమంథాః ప్రత్యేతవ్యాః||9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అధిమంథానామభిష్యందజత్వమాహ– వృద్ధైరిత్యాది| వృద్ధిం గతైః అప్రతిక్రియమాణత్వాత్| తావంత ఇతి అభిష్యందైర్వాతపిత్తకఫరక్తజైశ్చతుర్భిశ్చత్వారోऽధిమంథాః| తీవ్రా వాతజా ఏవ సర్వా నిస్తోదాదివేదనా, ఏవం పిత్తకఫరక్తజాశ్చాధిమంథాః ప్రత్యేతవ్యాః||9||
Adhikarana అధిమంథస్య సామాన్యలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦
ఉత్పాట్యత ఇవాత్యర్థం నేత్రం నిర్మథ్యతే తథా |
శిరసోऽర్ధం చ తం విద్యాదధిమంథం స్వలక్షణైః ||10||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा |
शिरसोऽर्धं च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అస్యాపరం సామాన్యలక్షణమాహ– ఉత్పాట్యత ఇత్యాది| శిరసోऽర్ధమిత్యత్ర పూర్వక్రియే సంబధ్యేతే, తేన శిరసోऽర్ధముత్పాట్యతే తథా నిర్మథ్యతే చేత్యర్థః| శిరసోऽర్ధే చ వేదనా వ్యాధిప్రభావాత్| స్వలక్షణైరితి యథోక్తవాతాద్యభిష్యందలక్షణైః| స చాధిమంధః స్యందాత్మకః||10||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అస్యాపరం సామాన్యలక్షణమాహ– ఉత్పాట్యత ఇత్యాది| శిరోऽర్ధే వేదనా వ్యాధిప్రభావాత్| స్వలక్షణైరితి యథోక్తవాతాభిష్యందలక్షణైః, స చాధిమంథస్తదాత్మకః||10||
Adhikarana అధిమంథస్య దోషభేదేన కాలావధిః (౧౧) · Śloka ౧౧
హన్యాద్దృష్టిం శ్లైష్మికః సప్తరాత్రాదధిమంథో రక్తజః పంచరాత్రాత్ |
షడ్రాత్రాద్వాతికో వై నిహన్యాన్మిథ్యాచారాత్ పైత్తికః సద్య ఏవ ||11||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
हन्याद्दृष्टिं श्लैष्मिकः सप्तरात्रादधिमन्थो रक्तजः पञ्चरात्रात् |
षड्रात्राद्वातिको वै निहन्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव ||११||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
యావతా కాలేన మిథ్యాచారాద్దృష్టిం హంతి తమాహ– హన్యాదిత్యాది| సద్య ఏవేతి శ్లేష్మణి సప్తరాత్రస్యోక్తత్వాత్ సద్యఃశబ్దేనాత్ర త్రిరాత్రముక్తం, వైద్యకే హి సద్యఃశబ్దస్య త్రిరాత్రసప్తరాత్రవాచిత్వేన దృష్టత్వాత్| కాలావధిరత్ర వ్యాధిస్వభావాత్||11||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
యావతా కాలేన మిథ్యాచారాద్ దృష్టిం హరతి, తదాహ– హన్యాదిత్యాది| శ్లేష్మణి సప్తరాత్రస్యోక్తత్వాత్| సద్యఃశబ్దేనాత్ర త్రిరాత్రముక్తం| కాలావధిస్తు వ్యాధిస్వభావాత్||11||
Adhikarana నేత్రరోగస్య సామత్వలక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨
ఉదీర్ణవేదనం నేత్రం రాగశోథసమన్వితం |
ఘర్షనిస్తోదశూలాశ్రుయుక్తమామాన్వితం విదుః ||12||
View original
उदीर्णवेदनं नेत्रं रागशोथसमन्वितम् |
घर्षनिस्तोदशूलाश्रुयुक्तमामान्वितं विदुः ||१२||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
లంఘనప్రలేపాదివిధానార్థం అంజనాదినిషేధార్థం చ నేత్రరోగస్య సామత్వలక్షణమాహ– ఉదీర్ణవేదనమిత్యాది| ఉదీర్ణవేదనముద్గతబహువేదనం| ఘర్షః కరకరికా| లంఘనాదివిధానార్థమంజనాదినిషేధార్థం చ తంత్రాంతరం– “స్వేదః ప్రలేపస్తిక్తాన్నం ధూమో దినచతుష్టయం| లంఘనం చాక్షిరోగాణామామానాం పాచనాని షట్|| అంజనం సర్పిషః పానం కషాయం గురుభోజనం| నేత్రరోగేషు సామేషు స్నానం చాపి వివర్జయేత్||” ఇతి||12||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
లంఘనప్రలేపనాదివిధానార్థం అంజనాదినిషేధార్థం చ నేత్రరోగస్యామలక్షణమాహ– ఉదీర్ణేత్యాది| ఉదీర్ణవేదనం ఉద్గతవేదనం| ఘర్షః కరకరికావిశేషః| లంఘనాదివిధానార్థమంజనాదినిషేధార్థం చ తంత్రాంతరే ఉక్తం– “స్వేదః ప్రలేపస్తిక్తాన్నం ధూమో దినచతుష్టయం| లంఘనం చాక్షిరోగాణామామానాం పక్తిరిష్యతే||” ఇతి||12||
Adhikarana నేత్రరోగస్య నిరామత్వలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
మందవేదనతా కండూః సంరంభాశ్రుప్రశాంతతా |
ప్రశస్తవర్ణతా చాక్ష్ణోః సంపక్వదోషమాదిశేత్ ||13||
View original
मन्दवेदनता कण्डूः संरम्भाश्रुप्रशान्तता |
प्रशस्तवर्णता चाक्ष्णोः सम्पक्वदोषमादिशेत् ||१३||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నిరామలక్షణమాహ– మందేత్యాది| సంరంభాశ్రుప్రశాంతతేతి సంరంభః శోథః తస్య, అశ్రుణో నేత్రజలస్య చ ప్రశమః||13||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నిరామలక్షణమాహ– మందేత్యాది||13||
Adhikarana సశోథ-అశోథనేత్రపాకలింగం (౧౪) · Śloka ౧౪
కండూపదేహాశ్రుయుతః పక్వోదుంబరసన్నిభః |
సంరంభీ పచ్యతే యస్తు నేత్రపాకః స శోథజః |
శోథహీనాని లింగాని నేత్రపాకే త్వశోథజే ||14||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः |
संरम्भी पच्यते यस्तु नेत्रपाकः स शोथजः |
शोथहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे ||१४||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సశోథపాకలింగమాహ– కండూపదేహాశ్రుయుత ఇత్యాది| పక్వోదుంబరసన్నిభ ఇతి లోహితః| సంరంభీతి శోథవాన్; కార్తికస్తు మహారంభవానిత్యాహ; శోథస్త్వనుక్తోऽపి గమ్యతే, తత్ప్రధానత్వాత్ పాకస్య, ఉత్తరత్ర శోథహీనానీత్యస్యాభిధానాచ్చ| అయం త్రిదోషజః, ఏవమశోథపాకశ్చ||14||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నేత్రపాకమాహ– కండ్విత్యాది| పక్వోదుంబరసన్నిభ ఇతి లౌహిత్యేన| సంరంభీ శోథవాన్| కార్తికస్తు మహారంభవానిత్యాహ; శోథస్త్వనుక్తోऽపి గమ్యతే, తత్ప్రధానత్వాత్ పాకస్య, ఉత్తరత్ర శోథహీనానీత్యభిధానాచ్చ| అయం త్రిదోషజః| అశోథమాహ– శోథేత్యాది అత్ర శోథరహితాని నేత్రపాకలక్షణాని జానీయాత్||14||
Adhikarana హతాధిమంథలక్షణం (౧౫) · Śloka ౧౫
ఉపేక్షణాదక్షి యదాऽధిమంథో వాతాత్మకః సాదయతి ప్రసహ్య |
రుజాభిరుగ్రాభిరసాధ్య ఏష హతాధిమంథః ఖలు నామ రోగః ||15||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य |
रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
హతాధిమంథలక్షణమాహ– ఉపేక్షణాదిత్యాది| అయం రోగో విదేహే దృష్ట్యుత్క్షేపలక్షణ ఏకః, అన్యః సకలనయనశోషలక్షణః పఠ్యతే| తద్యథా– “అంతర్గతః సిరాణాం తు యదా తిష్ఠతి మారుతః| స తదా నయనం ప్రాప్య శీఘ్రం దృష్టిం నిరస్యతి|| తస్యాం నిరస్యమానాయాం నిర్మంథన్నివ మారుతః| నయనం నిర్వమత్యాశు శూలతోదాధిమంథనైః||” ఇతి| ఇదం దృష్టినిర్గమలక్షణం, అత ఏవైతస్మిన్నర్థే సుశ్రుతే కేచిత్ పఠంతి– “అంతః సిరాణాం శ్వసనః స్థితో దృష్టిం ప్రతిక్షిపన్| హతాధిమంథం జనయేత్తమసాధ్యం విదుర్బుధాః||” ఇతి| విదేహ ఏవ సకలాక్షిశోషః పఠ్యతే– “అథవా శోషయేదక్షి క్షీణతేజోబలాదయం| తత్పద్మమివ సంశుష్కమవసీదతి లోచనం|| హతాధిమంథం తం విద్యాదసాధ్యం వాతకోపతః||” ఇతి| అతః శోషార్థే ఉపేక్షణాదక్షీత్యాది శ్లోకోऽవగంతవ్యః| సాదయతీతి శోషయతి| రుజాభిరుగ్రాభిరితి రుజాభిస్తోదాదిభిర్మహతీభిరుపలక్షితః||15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
హతాధిమంథలక్షణమాహ– ఉపేక్షణాదిత్యాది| సాదయతి శోషయతి, రుజాభిరితి సతోదరుజాభిః| విదేహేऽయం రోగో దృష్ట్యుత్క్షేపణలక్షణ ఏకః, అన్యః సకలనయనశోషలక్షణః పఠితః| తద్యథా– “అంతర్గతః సిరాణాం తు యదా తిష్ఠతి మారుతః| స తదా నయనం ప్రాప్య శీఘ్రం దృష్టిం నిరస్యతి|| తస్యాం నిరస్యమానాయాం నిర్మంథన్నివ మారుతః| నయనం నిర్వమత్యాశు శూలతోదోऽభిమంథనైః||” ఇత్యయం దృష్టినిర్గమలక్షణః; సకలాక్షిశోషాధిమంథం విదేహऽప్యాహ– “అథవా శోషయేదక్షి క్షీణతేజోబలాదయం| తత్పద్మమివ సంశుష్కమవసీదతి లోచనం|| హతాధిమంథం తం విద్యాదసాధ్యం వాతకోపజం|” ఇతి||15||
Adhikarana వాతపర్యయలింగం (౧౬) · Śloka ౧౬
వారంవారం చ పర్యేతి భ్రువౌ నేత్రే చ మారుతః |
రుజశ్చ వివిధాస్తీవ్రాః స జ్ఞేయో వాతపర్యయః ||16||
View original
वारंवारं च पर्येति भ्रुवौ नेत्रे च मारुतः |
रुजश्च विविधास्तीव्राः स ज्ञेयो वातपर्ययः ||१६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతపర్యయలింగమాహ– వారంవారమిత్యాది| పర్యాయేణ క్రమేణ కదాచిద్భ్రువి, కదాచిల్లోచనే, వాయుస్తీవ్రాం రుజాం కరోతీతి వాతపర్యాయార్థః||16||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతపర్యాయలక్షణమాహ– వారంవారమిత్యాది| పర్యాయేణ క్రమేణ కదాచిత్ భ్రువి కదాచిల్లోచనే వాయుః తీవ్రాం రుజం కరోతీతి తాత్పర్యార్థః||16||
Adhikarana శుష్కాక్షిపాకలక్షణం (౧౭) · Śloka ౧౭
యత్ కూణితం దారుణరూక్షవర్త్మ సందహ్యతే చావిలదర్శనం యత్ |
సుదారుణం యత్ ప్రతిబోధనే చ శుష్కాక్షిపాకోపహతం తదక్షి ||17||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म सन्दह्यते चाविलदर्शनं यत् |
सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శుష్కాక్షిపాకమాహ– యత్ కూణితమిత్యాది| కూణితమితి నిమీలితం| దారుణం కఠినం రూక్షం చ వాతశోషాత్ వర్త్మ యస్య తద్దారుణరూక్షవర్త్మ| సందహ్యతే సదాహం భవతి| ఆవిలదర్శనమాకులదర్శనం| సుదారుణం కృచ్ఛ్రోన్మీలనం| ప్రతిబోధనే ఉన్మేషణే| సుదారుణం సుకఠినమితి గదాధరః| శుష్కాక్షిపాకోపహతం తదక్షీతి తచ్ఛుష్కేణాక్షిపాకేన ఉపహతమక్షీత్యర్థః| అయం రోగః సరక్తవాతజన్యః| యదాహ కరాలః– “కూణితం ఖరవర్త్మాక్షి కృచ్ఛ్రోన్మీలావిలేక్షణం| సదాహం సాసృజాద్వాతాచ్ఛుష్కపాకాన్వితం వదేత్||” ఇతి||17||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శుష్కాక్షిపాకమాహ– యదిత్యాది| కూణితం నిమీలితం| దారుణం కఠినం రూక్షం చ వాతశోషణాద్వర్త్మ యస్య తత్| దారుణం సుకఠినమితి గదాధరః| శుష్కాక్షిపాకోపహతమితి శుష్కేణాక్షిపాకేనోపహతమక్షీత్యర్థః| అయం రోగః సరక్తవాతజన్యః| యదాహ కరాలః– “కూణితం ఖరవర్త్మాక్షి కృచ్ఛ్రోన్మీలావిలేక్షణం| సదాహం సాసృజో వాతాచ్ఛుష్కపాకాన్వితం వదేత్||” ఇతి||17||
Adhikarana అన్యతోవాతలక్షణం (౧౮) · Śloka ౧౮
యస్యావటుకర్ణశిరోహనుస్థో మన్యాగతో వాऽప్యనిలోऽన్యతో వా |
కుర్యాద్రుజం వై భ్రువి లోచనే చ తమన్యతోవాతముదాహరంతి ||18||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
यस्यावटुकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा |
कुर्याद्रुजं वै भ्रुवि लोचने च तमन्यतोवातमुदाहरन्ति ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అన్యతోవాతమాహ– యస్యేత్యాది| అవటుర్ఘాటా| మన్యే గ్రీవాపార్శ్వసిరే| అన్యతో వేతి ఉక్తప్రదేశాదితరత్ర పృష్ఠే, సప్తమ్యర్థే తసిః| అన్యత్ర వాతస్య కారణస్యావస్థానం, అన్యత్ర లోచనే భ్రువి చ రుజాం కరోతీత్యన్యతోవాతః| విదేహేऽప్యుక్తం– “ మన్యయోరంతరే వాయురుత్థితః పృష్ఠతోऽపి వా| కరోతి భేదం నిస్తోదం శంఖే చాక్ష్ణోర్భ్రువోస్తథా|| తమాహురన్యతోవాతం రోగం దృష్టివిదో జనాః||” ఇతి||18||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అన్యతోవాతమాహ– యస్యేత్యాది| అవటుర్ఘాటా, మన్యే గ్రీవాపార్శ్వసిరే| అన్యతో వేతి ఉక్తప్రదేశాదితరత్ర పృష్ఠే; అన్యత్ర వాతస్య కారణస్యావస్థానం, అన్యత్ర లోచనే భ్రువి చ రుజాం కరోతి– ఇత్యన్యతోవాతః| విదేహేऽప్యుక్తః– “ మన్యయోరంతరే వాయురుత్థితః పృష్ఠతోऽపి వా| కరోతి భేదం నిస్తోదం శోథం వాऽక్ష్ణోర్భ్రువోస్తథా|| తమాహురన్యతోవాతం దృష్టిరోగవిదో జనాః|” ఇతి||18||
Adhikarana అమ్లాధ్యుషితలక్షణం (౧౯) · Śloka ౧౯
శ్యావం లోహితపర్యంతం సర్వం చాక్షి ప్రపచ్యతే |
సదాహశోథం సాస్రావమమ్లాధ్యుషితమమ్లతః ||19||
View original
श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्वं चाक्षि प्रपच्यते |
सदाहशोथं सास्रावमम्लाध्युषितमम्लतः ||१९||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అమ్లాధ్యుషితమాహ– శ్యావమిత్యాది| శ్యావమీషన్నీలం| అమ్లత ఇత్యమ్లభోజనాత్| అమ్లాధ్యుషితమితి పిత్తాధ్యుషితం, కారణే కార్యోపచారాత్||19||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అమ్లాధ్యుషితమాహ– శ్యావమిత్యాది| పిత్తజోऽయం వ్యాధిః||19||
Adhikarana సిరోత్పాతలక్షణం (౨౦) · Śloka ౨౦
అవేదనా వాऽపి సవేదనా వా యస్యాక్షిరాజ్యో హి భవంతి తామ్రాః |
ముహుర్విరజ్యంతి చ యాః స తాదృగ్వ్యాధిః సిరోత్పాత ఇతి ప్రదిష్టః ||20||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः |
मुहुर्विरज्यन्ति च याः स तादृग्व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సిరోత్పాతమాహ– అవేదనా వాऽపీత్యాది| అక్షిరాజ్య ఇతి అక్షిసిరాః| విరజ్యంతీతి విరక్తా భవంతి, విశేషరక్తా భవంతీత్యర్థః| రక్తజోऽయం||20||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సిరోత్పాతమాహ– అవేదనేత్యాది| అక్షిరాజ్యః అక్షిసిరాః|, విరజ్యంతి విరక్తా భవంతి, విశేషరక్తవర్ణా భవంతీత్యర్థః| రక్తజోऽయం వికారః||20||
Adhikarana సిరాప్రహర్షలక్షణం (౨౧) · Śloka ౨౧
మోహాత్ సిరోత్పాత ఉపేక్షితస్తు జాయేత రోగస్తు సిరాప్రహర్షః |
తామ్రాభమస్రం స్రవతి ప్రగాఢం తథా న శక్నోత్యభివీక్షితుం చ ||21||
(సు. ఉ. తం. అ. 6) |
View original
मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः |
ताम्राभमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुं च ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ६) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సిరాప్రహర్షమాహ– మోహాదిత్యాది| అయమపి రక్తజః| ఇతి సర్వగతాః||21||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సిరాప్రహర్షమాహ– మోహాదిత్యాది| తామ్రమరుణం, అచ్ఛం నిర్మలం| ప్రగాఢమిత్యతిశయేన అభివీక్షితుం ద్రష్టుం న శక్నోతీత్యర్థః| ఇతి సర్వనేత్రగతాః||21||
Adhikarana సవ్రణశుక్లలక్షణం (౨౨) · Śloka ౨౨
నిమగ్నరూపం తు భవేద్ధి కృష్ణే సూచ్యేవ విద్ధం ప్రతిభాతి యద్వై |
స్రావం స్రవేదుష్ణమతీవ యచ్చ తత్ సవ్రణం శుక్ల(క్ర)ముదాహరంతి ||22||
(సు. ఉ. తం. అ. 5) |
View original
निमग्नरूपं तु भवेद्धि कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै |
स्रावं स्रवेदुष्णमतीव यच्च तत् सव्रणं शुक्ल(क्र)मुदाहरन्ति ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సంధివర్త్మశుక్లకృష్ణదృష్టిగతేషు మధ్యే ప్రాధాన్యాద్దృష్టిగతేషు వక్తుముచితేషు స్వల్పవక్తవ్యతయా దృష్టిమండలప్రత్యాసత్త్యా కృష్ణగతవికారాభిధానం| తత్ర సవ్రణశుక్లలక్షణమాహ– నిమగ్నరూపమిత్యాదినా| రూపగ్రహణమాభాసనిషేధార్థం, తేన నిమగ్నరూపమేవ| యత్ సూచ్యేవేత్యుపమానం వర్తులత్వఖ్యాపనాయ సూచీవ్యధనవద్వేదనాదర్శనాయ చ| స్రావం స్రవేదుష్ణమితి స్రవేదుష్ణమిత్యేతావతైవ లబ్ధే స్రావే పునః స్రావగ్రహణం నిరంతరస్రావం లక్షయతి| అతిశబ్దస్తూష్ణేన సంబధ్యత ఇతి కార్తికః| ఉష్ణస్రావతా రక్తాత్మకత్వాత్| శుక్లస్యాత్ర చాత్యంతరుక్ బోద్ధవ్యా, సవ్రణత్వాత్| యదాహ అవ్రణలక్షణే సుశ్రుతః– ‘నాతిరుగశ్రుయుక్తం’ (సు. ఉ. తం. అ. 5) ఇతి| తత్ స్రవణం సక్షతం, క్షతే తు రుజా యుక్తైవ, నయనే తు సుకుమారే విశేషేణోదాహరంతి విదేహప్రభృతయః| విదేహేऽప్యుక్తం– “రక్తరాజీనిభం కృష్ణే ఛిన్నాభం యచ్చ లక్ష్యతే| సూచ్యగ్రేణేవ తచ్ఛుక్లముష్ణాశ్రుస్రావి సవ్రణం||” ఇతి||22||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ కృష్ణగతాశ్చత్వారః| దృష్టిమండలప్రత్యాసన్నతయా కృష్ణగతవికారాభిధానం, తత్ర సవ్రణశుక్లమాహ– నిమగ్నరూపమిత్యాది| రూపగ్రహణమాభాసనిషేధార్థం, తేన నిమగ్నస్వరూపమేవ యత్ సూచ్యా విద్ధమివ ప్రతిభాతి, సూచ్యేవేత్యుపమా వర్తులత్వఖ్యాపనాయ, సూచీవిద్ధవేదనాదర్శనాయ చ| స్రావం స్రవేదుష్ణమితి స్రవేదుష్ణమేతావతైవ లబ్ధే స్రావే స్రావగ్రహణం నిరంతరం స్రావం బోధయతి| అతిశబ్దస్తూష్ణేన సంబధ్యత ఇతి కార్తికః| విదేహేऽప్యుక్తం– “రక్తరాజీనిభం కృష్ణే ఛిన్నాభం యచ్చ లక్ష్యతే| సూచ్యగ్రేణేవ తచ్ఛుక్లముష్ణాశ్రుస్రావి సవ్రణం||” ఇతి||22||
Adhikarana సవ్రణశుక్లస్య సాధ్యాసాధ్యతా (౨౩) · Śloka ౨౩
దృష్టేః సమీపే న భవేత్తు యచ్చ న చావగాఢం న చ సంస్రవేద్ధి |
అవేదనం వా న యుగ్మశుక్లం తత్ సిద్ధిమాయాతి కదాచిదేవ ||23||
(సు. ఉ. తం. అ. 5) |
View original
दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्धि |
अवेदनं वा न युग्मशुक्लं तत् सिद्धिमायाति कदाचिदेव ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అస్యాసాధ్యతయా నిర్దిష్టస్యావస్థావశేన పాక్షికీం సిద్ధిమాహ– దృష్టేః సమీప ఇత్యాది| క్షతం హి స్వభావత ఏవ సంశ్రయోపఘాతకరం, అతో దృష్టిసమీపే న సాధ్యం; ఉక్తవిపర్యయాత్తు దృష్టిసమీపేऽపి సుఖసాధ్యమవ్రణం| న చావగాఢమేకత్వగ్గతం| విపర్యయాత్త్వవగాఢమప్యవ్రణం సిధ్యతి| అత ఏవావ్రణే వక్ష్యతి– గంభీరజాతమితి| న చ సంస్రవేదితి న చాత్యర్థం స్రవేత్, సంశబ్దస్యాతిశయార్థత్వాత్| అవేదనం మందవేదనం, రక్తస్య కఫానుగమాత్; వాతానుగమాదతివేదనం తు న సిధ్యతి| యుగ్మం చ క్షతశుక్లం కదాऽపి న సిధ్యతి||23||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అస్యాసాధ్యతయా నిర్దిష్టస్యావస్థావిశేషేణ పాక్షికీం సిద్ధిమాహ– దృష్టేరిత్యాది| క్షతం స్వభావత ఏవాశ్రయోపఘాతకరం, అతో దృష్టిసమీపే న సాధ్యం ఉక్తవిపర్యయాత్త దృష్టిసమీపేऽపి సుఖసాధ్యావస్థమవ్రణం| న చావగాఢమేకత్వగ్గతం విపర్యయోత్థమవగాఢమప్యవ్రణం సిద్ధ్యతి| అత ఏవావ్రణే వక్ష్యతి– గంభీరజాతమిత్యాది| న సంస్రవేదితి న చాత్యర్థం స్రవేత్, అత్ర సంశబ్దస్యాతిశయార్థత్వాత్| అవేదనం మందవేదనం, రక్తస్య కఫానుగమాత్; వాతానుగమాదతివేదనం తు న సిద్ధ్యతి| యుగ్మశుక్లమితి క్షతశుక్లం, తత్ కదాచిత్ న సిద్ధ్యతి||23||
Adhikarana అవ్రణశుక్లలక్షణం (౨౪) · Śloka ౨౪
స్యందాత్మకం కృష్ణగతం సచోషం శంఖేందుకుందప్రతిమావభాసం |
వైహాయసాభ్రప్రతనుప్రకాశమథావ్రణం సాధ్యతమం వదంతి ||24||
(సు. ఉ. తం. అ. 5) |
View original
स्यन्दात्मकं कृष्णगतं सचोषं शङ्खेन्दुकुन्दप्रतिमावभासम् |
वैहायसाभ्रप्रतनुप्रकाशमथाव्रणं साध्यतमं वदन्ति ||२४||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇదానీమవ్రణశుక్రలక్షణమాహ– స్యందాత్మకమిత్యాది| స్యందాత్మకమభిష్యందనిమిత్తకం, సర్వేషామక్షిరోగాణామభిష్యందనిమిత్తత్వేऽపి చాస్య నియమప్రతిపాదనార్థమభిధానం| వైహాయసాభ్రప్రతనుప్రకాశమితి విహాయసి స్థితం వైహాయసం, ‘తస్య నివాసః’ ఇత్యణ్, విహాయో నభః; ఆకాశస్థితాభ్రవత్ ప్రతనుప్రకాశమిత్యర్థః| ఏతేనాచ్ఛత్వం ప్రతిపాద్యతే| శుక్లత్వం తు శంఖేందుకుందప్రతిమావభాసమిత్యనేనైవ లబ్ధం| వైహాయసాభ్రగ్రహణం సజలాభ్రవ్యవచ్ఛేదార్థం, తద్ధి ప్రాయః పార్వతం భవతీతి కార్తికః| సాధ్యతమం సుఖసాధ్యం| నను, గంభీరజాతమిత్యాదినా కృచ్ఛ్రాభిధానేనైవ తద్విపర్యయేణ సుఖసాధ్యత్వావగతిః సేత్స్యతి, తత్ కిం సాధ్యతమాభిధానేన? నైవం, అసత్యత్ర సాధ్యతమాభిధానే ఉభయత్రాపి కృచ్ఛ్రత్వభ్రాంతిః స్యాదతస్తదభిధానం||24||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇదానీమవ్రణశుక్లలక్షణమాహ– స్యందాత్మకమిత్యాది| అభిష్యందనిమిత్తజాతం, సర్వేషామక్షిరోగాణామభిష్యందనిమిత్తత్వేऽప్యస్య నియమప్రతిపాదనార్థమభిధానం| వైహాయసాభ్రప్రతనుప్రకాశమిత్యనేన స్వచ్ఛత్వం ప్రతిపాద్యతే, శుక్లత్వం తు శంఖేందుకుందప్రతిమావభాసత్వేనైవ లబ్ధం, వైహాయసాభ్రగ్రహణం సజలాభ్రవ్యవచ్ఛేదార్థం| సాధ్యతమం సుఖసాధ్యం||24||
Adhikarana అవ్రణశుక్లస్యావస్థాభేదేన కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం (౨౫) · Śloka ౨౫
గంభీరజాతం బహులం చ శుక్లం చిరోత్థితం చాపి వదంతి కృచ్ఛ్రం |
విచ్ఛిన్నమధ్యం పిశితావృతం వా చలం సిరాసూక్ష్మమదృష్టికృచ్చ |
ద్విత్వగ్గతం లోహితమంతతశ్చ చిరోత్థితం చాపి వివర్జనీయం ||25||
(సు. ఉ. తం. అ. 5) |
View original
गम्भीरजातं बहुलं च शुक्लं चिरोत्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम् |
विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतं वा चलं सिरासूक्ष्ममदृष्टिकृच्च |
द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितं चापि विवर्जनीयम् ||२५||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అవ్రణస్యైవావస్థాభేదేన కృచ్ఛ్రత్వమాహ– గంభీరజాతమిత్యాది| గంభీరజాతం ద్విత్రిత్వగ్గతం| బహులం ప్రతనునోऽభ్రాద్ఘనం| అవ్రణస్యైవావస్థాభేదేనాసాధ్యత్వమాహ– విచ్ఛిన్నమధ్యమిత్యాది| విచ్ఛిన్నమధ్యం విదీర్ణమాంసత్వాత్ సచ్ఛిద్రం, నిమ్నమితి యావత్; తద్విపర్యయం తు పిశితావృతమున్నతమాంసరూపతయా| చలమిత్యనవస్థితం| సిరాసూక్ష్మమితి సిరావృతత్వాత్ సూక్ష్మం; అన్యే ‘ సిరాసక్తం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాచక్షతే చ– సిరాసక్తం యతస్తతశ్చలం, సిరాణాం చలత్వాత్; సిరా హి మత్స్యవత్ పరివర్తమానా ముహుర్ముహుశ్చలంతి; అన్యే ‘ సిరాశుక్లం’ ఇతి పాఠాంతరం వ్యాచక్షతే; సిరాభిః శుక్లం, సిరాశుక్లం సిరాశుక్లత్వహేతుకం; న హి సిరాభవనం శుక్లత్వే హేతురితి గదాధరః| అదృష్టికృదితి దర్శనాభావకారి, దృష్టేః సమీపే న భవేదిత్యస్య విపర్యయోऽయం| ద్విత్వగ్గతం ద్విపటలాశ్రితం, ఏతదపరలింగసహితమసాధ్యం, న తు కేవలం; ద్విత్వగ్గతస్య కృచ్ఛ్రత్వాభిధానాత్| లోహితమంతతశ్చేతి మధ్యే శుక్లమంతే లోహితం, వ్రణాకారేణ||25||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అవ్రణస్యైవావస్థాభేదేన కృచ్ఛ్రతామాహ– గంభీరజాతమిత్యాది| గంభీరజాతం ద్విత్రిత్వగ్గతం, బహులం ప్రతనునోऽభ్రాద్ ఘనం| అవ్రణస్యైవావస్థాతోऽసాధ్యత్వమాహ– విచ్ఛిన్నేత్యాది| విచ్ఛిన్నమధ్యం విశీర్ణమాంసత్వాత్ సచ్ఛిద్రం, నిమ్నమితి యావత్| తద్విపర్యయం తు పిశితావృతమున్నతమాంసరూపతయా| చలమనవస్థితం, సిరాసూక్ష్మమితి సిరాకృతత్వాత్ సూక్ష్మం, అన్యే ‘ సిరాసక్తం’ ఇతి పఠంతి| సిరాసక్తం యతస్తతశ్చలం, సిరా హి మత్స్యవత్ పరివర్తమానా ముహుర్ముహుశ్చలంతి| తదాశ్రితం శుక్లమపి చలమేవ| అదృష్టికృదితి దర్శనాభావకారి| ద్విత్వగ్గతం ద్విపటలాశ్రితం, ఏతదపరలింగసహితమసాధ్యం, న కేవలద్విత్వగ్గతస్య కృచ్ఛ్రాభిధానాత్, సవ్రణం త్రిత్వగ్గతం చాసాధ్యమితి జ్ఞేయం| లోహితమంతత ఇతి ప్రాంతేషు లోహితం వ్రణాకారేణ| చిరోత్థితం చిరకాలజం||25||
Adhikarana అవ్రణశుక్లస్యాసాధ్యలక్షణం (౨౬) · Śloka ౨౬
ఉష్ణాశ్రుపాతః పిడకా చ నేత్రే యస్మిన్ భవేన్ముద్గనిభం చ శుక్లం |
తదప్యసాధ్యం ప్రవదంతి కేచిదన్యచ్చ యత్తిత్తిరిపక్షతుల్యం ||26||
(సు. ఉ. తం. అ. 5) |
View original
उष्णाश्रुपातः पिडका च नेत्रे यस्मिन् भवेन्मुद्गनिभं च शुक्लम् |
तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्यच्च यत्तित्तिरिपक्षतुल्यम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
న కేవలమేవంవిధం పరమసాధ్యం కింత్వన్యాదృశమపీత్యత ఆహ– ఉష్ణాశ్రుపాత ఇత్యాది| పిడకా చ నేత్ర ఇత్యంతం ద్విత్వగ్గతశుక్లే| తథాऽऽహ విదేహః– “ఏకత్వగ్గతమేవం స్యాత్ ద్విత్వగ్గతమిదం భవేత్| చోషోష్ణస్రావదాహాస్తు తృష్ణా చ పిడకోద్గమః||” ఇతి ముద్గనిభం చ శుక్లమిత్యాకారేణ, ఏతద్ద్విత్వగ్గతం| తథా చ విదేహః– “వ్యక్తముద్గఫలాకారం శుక్లం ద్విత్వగ్గతం భవేత్|” ఇతి| ద్విత్రిత్వగ్గతస్యావ్రణశుక్రస్య కృచ్ఛ్రత్వే ఏతత్ పిడకోద్గమముద్గఫలాకారత్వేనైవాసాధ్యత్వం బోధ్యం| అన్యే పునః సవ్రణశుక్లస్య విచ్ఛిన్నమధ్యమిత్యాదికమసాధ్యలక్షణం వర్ణయంతి| అత్ర పక్షే ద్విత్వగ్గతమితి కేవలమేవాసాధ్యలక్షణం, ఏతన్న చావగాఢమిత్యస్య విపర్యయః| లోహితమంతతః, ఉష్ణాశ్రుపాతః పిడకా చేత్యాది ద్విత్వగ్గతశుక్లలక్షణమితి| కింత్వియమత్రాసంగతిః– విచ్ఛిన్నమధ్యం సచ్ఛిద్రం, తద్యది సచ్ఛిద్రత్వం సవ్రణశుక్లస్యాభ్యుపగమ్యతే, తదా నిమగ్నరూపమిత్యనేనైవ సిద్ధత్వాత్ పునరుక్తం స్యాత్, కించ సవ్రణశుక్లానంతరమస్య పాఠో విఫలః స్యాత్| అన్యే తు సవ్రణావ్రణశుక్లవిషయం సామాన్యమసాధ్యలక్షణమేతదాహుః; యథాయోగ్యతయా క్వచిల్లింగాంతరయోగేన చ వ్యవస్థేతి చ వర్ణయంతి| అసాధ్యత్వం విదేహదన్యేషాం మతేనాహ– కేచిదిత్యాది| తిత్తిరిపక్షతుల్యమితి శబలం; ఏతచ్చానిషేధాదనుమతం||26||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
న కేవలమేవంవిధం పరమసాధ్యం, కింత్వన్యాదృశమపీత్యాహ– ఉష్ణాశ్రుపాత ఇత్యాది| పిడకా చ| నేత్ర ఇత్యంతం ద్విత్వగ్గతే శుక్లే| యదుక్తం విదేహే– “ఏకత్వగ్గతమేవం స్యాద్ద్విత్వగ్గతమిదం భవేత్| చోషోష్ణస్రావదాహాస్తు తృష్ణా చ పిడకోద్గమః||” ఇతి| ముద్గనిభం చ శుక్లమితి ఆకారేణ, ఏద్ద్ద్విత్వగ్గతం స్యాత్| తథా చ విదేహః– “వ్యక్తముద్గఫలాకారం శుక్లం ద్విత్వగ్గతం భవేత్|” ఇతి| ద్విత్రిత్వగ్గతస్యావ్రణశుక్లస్య కృచ్ఛ్రత్వే ఏతత్ పిడకోద్గమముద్గఫలాకారత్వేనైవాసాధ్యత్వం బోద్ధవ్యం| అసాధ్యత్వం విదేహదన్యేషాం మతేనాహ– కేచిదిత్యాది| అన్యత్ తిత్తిరిపక్షితుల్యమితి శబలం| ఏతచ్చానిషేధాదనుమతం||26||
Adhikarana అక్షిపాకాత్యయలక్షణం (౨౭) · Śloka ౨౭
శ్వేతః సమాక్రామతి సర్వతో హి దోషేణ యస్యాసితమండలం చ |
తమక్షిపాకాత్యయమక్షిరోగం సర్వాత్మకం వర్జయితవ్యమాహుః ||27||
(సు. ఉ. తం. అ. 5) |
View original
श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डलं च |
तमक्षिपाकात्ययमक्षिरोगं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇదానీమక్షిపాకాత్యయమాహ– శ్వేత ఇత్యాది| దోషేణ యః కృతః శ్వేతః స సమాక్రామతి| సర్వాత్మకం త్రిదోషజం; అన్యే తు ‘స్యందాత్మకం’ ఇతి పఠిత్వా అభిష్యందాత్మకమాహుః| తదా సర్వేషామభిష్యందమూలత్వాద్విశేషార్థమభిధానం||27||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇదానీమక్షిపాకాత్యయమాహ– శ్వేత ఇత్యాది| దోషేణ కృతో యః శ్వేతః, కృష్ణమండలం సర్వతః సమాక్రామతి| సర్వాత్మకం త్రిదోషజం, అన్యే ‘స్యందాత్మకం’ ఇతి పఠిత్వా అభిష్యందాత్మకమాహుః||27||
Adhikarana అజకాజాతలక్షణం (౨౮) · Śloka ౨౮
అజాపురీషప్రతిమో రుజావాన్ సలోహితో లోహితపిచ్ఛిలాస్రః |
విగృహ్య కృష్ణం ప్రచయోऽభ్యుపైతి తచ్చాజకాజాతమితి వ్యవస్యేత్ ||28||
(ఇతి కృష్ణజాః) |
(సు. ఉ. తం. అ. 5) |
View original
अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलास्रः |
विगृह्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तच्चाजकाजातमिति व्यवस्येत् ||२८||
(इति कृष्णजाः) |
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అజకాజాతమాహ– అజాపురీషప్రతిమ ఇత్యాది| అజాపురీషప్రతిమః శుష్కాజపురీషతుల్యః| సలోహిత ఈషల్లోహితః| విగృహ్య కృష్ణమితి స్వోచ్ఛ్రాయేణ కృష్ణదేశం మహత్త్వాద్విచ్ఛిద్య| ప్రచయ ఇతి ప్రకృష్టశ్చయః ఉద్గమ ఇతి యావత్| అజకాయా మేదోవత్ సంశ్రయస్తృతీయత్వగ్గతత్వేన మేదసః ప్రచయో బోద్ధవ్యః| తథాచ విదేహః– “కృష్ణేऽక్ష్ణోర్యద్భవేచ్ఛుక్లం ఛాగలీవిట్సమప్రభం| సాంద్రపిచ్ఛిలరక్తాస్రం త్రిత్వగ్గమజకేతి సా||” ఇతి| ఇతి కృష్ణజాః||28||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అజకాజాతమాహ– అజేత్యాది| అజాపురీషప్రతిమః శుష్కచ్ఛాగలీపురీషతుల్యః| సలోహిత ఇతి ఈషల్లోహితః, విగృహ్య కృష్ణమితి స్వోచ్ఛ్రాయేణ కృష్ణదేశం మహత్త్వాద్విచ్ఛిద్య, విదార్యేతి యావత్| ప్రచయ ఇతి ప్రకృష్టశ్చయః, ఉద్గమ ఇతి యావత్| అభ్యుపైతి సమంతాదాగచ్ఛతి| అజకాయా మేదోవత్సంశ్రయస్తృతీయత్వగ్గతత్వేన మేదసః ప్రచయో బోద్ధవ్యః| యదుక్తం విదేహే– “కృష్ణేऽక్ష్ణోర్యద్భవేచ్ఛుక్లం ఛాగలీవిట్సమప్రభం| సాంద్రపిచ్ఛిలరక్తాస్రం త్రిత్వగ్గమజకేతి సా||” ఇతి| స వ్రణశుక్లః అక్షిపాకాత్యయః అజకాజాతః| ఏవం కృష్ణగతాశ్చక్షూరోగాశ్చత్వారః| ఇతి కృష్ణజాః||28||
Adhikarana ప్రథమపటలస్థదోషలక్షణం (౨౯) · Śloka ౨౯
ప్రథమే పటలే దోషా యస్య దృష్ట్యాం వ్యవస్థితాః |
అవ్యక్తాని స రూపాణి కదాచిదథ పశ్యతి ||29||
(సు. ఉ. తం. అ. 5) |
View original
प्रथमे पटले दोषा यस्य दृष्ट्यां व्यवस्थिताः |
अव्यक्तानि स रूपाणि कदाचिदथ पश्यति ||२९||
(सु. उ. तं. अ. ५) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కృష్ణాశ్రితత్వాద్ దృష్టిమండలస్య దృష్టిజా ఉచ్యంతే| దృష్టిప్రమాణం తు సుశ్రుతేనోక్తం– “మసూరదలమాత్రాం తు పంచభూతప్రసాదజాం|” (సు. ఉ. తం. అ. 7) ఇతి| అత్ర మసూరదలమాత్రామితి మసూరార్ధదలమాత్రాం, తథా చ నిమిః– “పంచభూతాత్మికా దృష్టిర్మసూరార్ధదలోన్మితిః|” ఇతి| నను, ఏవం తర్హి విరుధ్యతే, యదాహ స ఏవ పునః– “నేత్రాయామత్రిభాగం చ కృష్ణమండలముచ్యతే| కృష్ణాత్ సప్తమమిచ్ఛంతి దృష్టిం దృష్టివిదో జనాః||” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి, అత్ర కృష్ణసప్తమభాగత్వేన దృష్టేరుక్తత్వాత్| ఉచ్యతే– కృష్ణసప్తమభాగత్వేనాపి మసూరార్ధదలప్రమాణా దృష్టిరిత్యేక ఏవార్థః| నను, ఏవమాతురోపక్రమణీయోక్తం “ ద్వ్యంగులాయతం నయనం, నయనత్రిభాగపరిమాణా తారకా, నవమస్తారకాంశో దృష్టిమండలం|” (సు. సూ. అ. 35) ఇతి విరుధ్యతే| ఉచ్యతే– తత్ర మండలాభిధానేన మండలసహితాయా దృష్టేరుక్తిః, అత్ర తు మండలరహితాయా ఇతి; మతభేదాద్వా న విరోధః, తారకానవమాంశో దృష్టిరితి శల్యమతం, తారకాసప్తమాంశో దృష్టిరితి శాలాక్యసిద్ధాంతేన| నను, ఏవం తర్హి “దృష్టిశ్చ రోమకూపాశ్చ న వర్ధంతే” (సు. శా. అ. 4) ఇతి శారీరోక్తం విరుధ్యతే, యతః కృష్ణసప్తమభాగత్వేన దృష్టేరుక్తత్వాత్ కృష్ణవృద్ధ్యా తద్వృద్ధేః సంభవాత్| నైవం, అంగాంతరవన్న బహు వర్ధత ఇత్యభిప్రాయేణోక్తం దృష్టిర్న వర్ధత ఇతి| దృష్ట్యాం చ చత్వారి పటలాని| రసరక్తాశ్రయం బాహ్యం, ద్వితీయం మాంససంశ్రయం, తృతీయం మేదఃసంశ్రయం, చతుర్థం కాలకాస్థిసంస్థితం| తథా చ సుశ్రుతః– “తేజోజలాశ్రితం బాహ్యం తేష్వన్యత్ పిశితాశ్రితం| మేదస్తృతీయం పటలమాశ్రితం త్వస్థి చాపరం| పంచమాంశసమం దృష్టేస్తేషాం బాహుల్యమిష్యతే||” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి| అత్ర తేజఃశబ్దేన రక్తం, జలశబ్దేన చ రసో వ్యాఖ్యాతః| తేషు పటలేషు బాహ్యాదిభేదేనాధిష్ఠానవిశేషప్రభావాత్ దోషాణాం లింగవిశేషమాహ– ప్రథమే పటల ఇత్యాది| ప్రథమే పటలే సర్వాభ్యంతరే పటలే కాలకాస్థిసంశ్రయే; న తు బాహ్యే, తత్ర ప్రథమం దోషలింగానుపలబ్ధేః; యది తు కుష్ఠాదివద్బాహ్యం ప్రథమం ప్రదూష్యాభ్యంతరే దోషానుప్రవేశః స్యాత్తదా ప్రాగేవ రోగస్తత్రోపలభ్యేత్, న చైవం దృశ్యతే| తథాచ విదేహః– “దృష్టేరంతరమాద్యం తు పటలం సమభిద్రుతాః|” ఇత్యారభ్య “ఏకైకమనుపద్యంతే పర్యాయాత్ పటలాంతరం|” ఇతి| ప్రథమే పటల ఇత్యాదిగ్రంథాత్ పూర్వం కేచిత్ “ సిరాభిరభిసంప్రాప్య విగుణోऽభ్యంతరే భృశం|” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి శ్లోకార్ధం సంప్రాప్తిరూపం పఠంతి సుశ్రుతే, తచ్చ ‘ సిరానుసారిభిర్దోషైః’ (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇత్యనేనైవ గతార్థమిత్యనార్షం టీకాకారైర్వ్యాఖ్యాతం| రూపాణీతి రూపవంతి ద్రవ్యాణి| కదాచిదథ పశ్యతీత్యనేనాత్రాధిష్ఠానవిశేషాద్దోస్యాల్పబలతా ఉక్తా భవతి| అవ్యక్తరూపాణ్యపి వక్ష్యమాణభ్రమరారుణవర్ణాదియుక్తాని వాతేన, పిత్తేనాదిత్యఖద్యోతాదిపీతనీలవర్ణాని, కఫేన సితవర్ణాని, రక్తేన రక్తవర్ణాని, సన్నిపాతేన చిత్రవర్ణాని; ఏవం ద్వితీయతృతీయచతుర్థపటలేష్వపి వ్యాఖ్యేయం||29||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కృష్ణాశ్రితత్వాద్ దృష్టిమండలస్య దృష్టిజా ఉచ్యంతే| దృష్టిప్రమాణం తు సుశ్రుతేనోక్తం| తద్యథా– “మసూరదలమాత్రాం తు పంచభూతప్రసాదజాం|” ఇతి| మసూరమాత్రాం మసూరార్ధదలమాత్రాం| తథా చ నిమిః– “పంచభూతాత్మికా దృష్టిర్మసూరార్ధదలోన్మితా|” ఇతి| దృష్ట్యాం చత్వారి పటలాని– రసరక్తాశ్రయం బాహ్యం, ద్వితీయం మాంసరక్తాశ్రయం, తృతీయం మేదఃసంశ్రయం, చతుర్థం కాలకాస్థిశ్రితమితి| యదుక్తం సుశ్రుతే– “తేజోజలాశ్రితం బాహ్యం తేష్వన్యత్పిశితాశ్రితం| మేదస్తృతీయం పటలమాశ్రితం త్వస్థి చాపరం|| పంచమాంశసమం దృష్టేస్తేషాం బాహుల్యమిష్యతే|” ఇతి| అత్ర తేజఃశబ్దేన రక్తం, జలశబ్దేన రసో వ్యాఖ్యాతః| తేషు పటలేషు బాహ్యాదిభేదేనాధిష్ఠానభావాద్దోషాణాం లింగవిశేషమాహ– ప్రథమ ఇత్యాది| ప్రథమే సర్వాభ్యంతరే పటలే కాలకాస్థిసంశ్రయే, నతు బాహ్యే| తథాచ విదేహః– “యథా దోషాః ప్రకుపితాః ప్రాప్య రూపవహే సిరే| దృష్టేరంతరమాద్యం తు పటలం సమభిద్రుతాః|| ఏకైకమనుపద్యంతే పర్యాయాత్పటలాంతరం|” ఇతి| రూపాణీతి రూపవంతి ద్రవ్యాణి| కదాచిదథ పశ్యతీత్యనేనాత్రాధిష్ఠానవిశేషాద్దోషస్యాల్పబలతోక్తా| అవ్యక్తానీతి రూపాణ్యపి| వక్ష్యమాణభ్రమరారుణవర్ణాదియుక్తాని వాతేన, పిత్తేనాదిత్యఖద్యోతాదిపీతనీలవర్ణాని, కఫేన శ్వేతచామరగౌరవర్ణాని, రక్తేన రక్తవర్ణాని, సన్నిపాతేన చిత్రాణీతి| ఏవం ద్వితీయతృతీయచతుర్థపటలేష్వపి వ్యాఖ్యేయం||29||
Adhikarana ద్వితీయపటలగతదోషలక్షణం (౩౦-౩౨) · Śloka ౩౨
దృష్టిర్భృశం విహ్వలతి ద్వితీయం పటలం గతే |
మక్షికామశకాంశ్చాపి జాలకాని చ పశ్యతి ||30||
మండలాని పతాకాంశ్చ మరీచిం కుండలాని చ |
పరిప్లవాంశ్చ వివిధాన్ వర్షమభ్రం తమాంసి చ ||31||
దూరస్థాని చ రూపాణి మన్యతే స సమీపతః |
సమీపస్థాని దూరే చ దృష్టేర్గోచరవిభ్రమాత్ ||32||
యత్నవానపి చాత్యర్థం సూచీపాశం న పశ్యతి |
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते |
मक्षिकामशकांश्चापि जालकानि च पश्यति ||३०||
मण्डलानि पताकांश्च मरीचिं कुण्डलानि च |
परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च ||३१||
दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते स समीपतः |
समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् ||३२||
यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ద్వితీయపటలగతస్య లింగమాహ– దృష్టిర్భృశం విహ్వలతీత్యాది| విహ్వలతి పునః పునః అసమ్యగ్రూపం గృహ్ణాతి, తథా అవిద్యమానాన్ మక్షికాదీన్ పశ్యతి; అథవా మక్షికేత్యాదినా విహ్వలత్వమేవ వ్యాక్రియతే| జాలకాని జాలాన్యేవ| మరీచీనితి రశ్మీన్| పరిప్లవానితి మండూకాదీనాం పరి సర్వతః ప్లవాన్ గతీః| వివిధానితి ఊర్ధ్వాధస్తిర్యగ్గతశ్లేష్మాదిదోషవర్ణేన చ నానావిధాన్, అన్యే పరిప్లవాన్ వివిధానితి నానావర్ణాన్ జలప్లవానిత్యాచక్షతే| గోచరవిభ్రమాదితి విషయభ్రాంతేః| సూచీపాశం న పశ్యతీతి సతోऽపి సూక్ష్మస్యానుపలంభః; సూచీపాశం సూచీరంధ్రం, పాశం వా గుణం||30-32||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ద్వితీయపటలగతమాహ– దుష్టిరిత్యాది| ద్వితీయం పటలం మాంసరక్తాశ్రయం| విహ్వలతి పునఃపునరసమ్యగ్రూపం గృహ్ణాతి, తథా మక్షికాదీన్యప్యసంతి యథాదోషవర్ణాని పశ్యతి, జాలకాని జాలాన్యేవ| మరీచీన్ రశ్మీన్, పరిప్లవాన్ వివిధాన్నానావిధాన్ జలప్లవాన్| అథవా వివిధానితి ఊర్ధ్వాధస్తిర్యగ్గతత్వేన దోషవర్ణత్వేన చ| వర్షం వృష్టిః, అభ్రో మేఘః, తమోऽంధకారః, గోచరవిభ్రమాత్ విషయభ్రాంతేః, యత్నవాన్ కృతయత్నోऽపి, సూచీపాశం సూచీరంధ్రం, సతోऽపి సూక్ష్మస్యానుపలంభః||30-32||–
Adhikarana తృతీయపటలగతదోషలక్షణం (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
ఊర్ధ్వం పశ్యతి నాధస్తాత్తృతీయం పటలం గతే ||33||
మహాంత్యపి చ రూపాణి ఛాదితానీవ చాంబరైః |
కర్ణనాసాక్షిహీనాని వికృతానీవ పశ్యతి ||34||
యథాదోషం చ రజ్యేత దృష్టిర్దోషే బలీయసి |
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते ||३३||
महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव चाम्बरैः |
कर्णनासाक्षिहीनानि विकृतानीव पश्यति ||३४||
यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తృతీయపటలగతస్య లింగమాహ– ఊర్ధ్వం పశ్యతీత్యాది| ఊర్ధ్వదర్శనాభిధానాదధోదర్శనస్య నిషేధసిద్ధౌ తదభిధానం స్వరూపానువాదార్థం| నను, పార్శ్వయోరీషద్దర్శనార్థం కిమిత్యేతన్న భవతి? ఉచ్యతే– ఊర్ధ్వాధోగతత్వేనైవ పార్శ్వస్య పరిగ్రహాదితి కార్తికః| యదేతద్రూపం పశ్యతి తత్ కీదృశమిత్యత ఆహ– మహాంత్యపీత్యాది| “ఛాదితానీవ చాంబరైరితి ఆవృతానీవ వస్త్రైః|” ‘అంబరే’ ఇతి పాఠాంతరే ఆకాశే ఛాదితాని కేనాపి| వికృతానీవేతి ఛిన్నకరపాదాదీని| అత్ర రాగప్రాప్తిమాహ– యథాదోషం చ రజ్యేత దృష్టిర్దోషే బలీయసీతి| అస్యార్థః– యథాయథం దోషవర్ణైరరుణపీతసితాదిభిర్యుజ్యతే దృష్టిః; రాగశ్చాత్ర వర్ణమాత్రవచనః| అత ఏవ వక్ష్యతి– “కఫాత్ సితః శోణితజః సరక్త” (సు. ఉ. తం. అ. 7) ఇతి| దోషే బలీయసీతి రక్తమాంసమేదఃసహాయే బలవతి దోషే, అన్యథా తు తృతీయేऽపి రాగో న భవతీతి వ్యభిచారః సూచ్యత ఇతి గదాధరః| నను, తృతీయే కథం రాగవర్ణనం, బాహ్యపటలేనావృతే దర్శనాసంభవాత్? న చాశ్మరీవర్ణాభిధానవదాయుర్వేదప్రామాణ్యార్థం భవిష్యతీతి, అశ్మర్యా ఉత్తరకాలమాకృష్టౌ తథా ప్రతీతేః, ఇహ తు న తాదృక్| ఉచ్యతే– తృతీయపటలగతస్య దోషస్య తథాస్వభావాద్బాహ్యే రాగోపలబ్ధిః, తృతీయపటలాదారభ్య రాగోదయః| యదాహ విదేహః– “యథాస్వం రజ్యతే దృష్టిర్దోషైస్త్రిపటలస్థితైః| చతుర్థపటలప్రాప్తైర్మండలం రజ్యతే తు తైః||” ఇతి||33-34||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తృతీయపటలగతమాహ– ఊర్ధ్వమిత్యాది| ‘అంబరే’ ఇతి పాఠే తత్రాకాశే ఛాదితానీవ వికృతానీవేతి, ఛిన్నకర్ణనాసాదీని| అత్ర రాగసంప్రాప్తిమాహ– యథేతి| యథాయథం దోషవర్ణైరరుణపీతసితాదిభిర్యుజ్యేత దృష్టిః, దోషే బలీయసి రక్తమాంసమేదఃసహాయే బలవతి దోషే| తృతీయపటలగతస్య దోషస్య తథాస్వభావాద్వా రాగోపలబ్ధిః| తృతీయపటలాదారభ్య రాగోదయ ఇత్యర్థః| యదాహ విదేహః– “యథాస్వం రజ్యతే దృష్టిర్దోషైస్త్రిపటలస్థితైః| చతుర్థపటలప్రాప్తైర్మండలం రజ్యతే తు తైః||” ఇతి||33-34||–
Adhikarana అధఊర్ధ్వాదిప్రదేశస్థదోషలింగం (౩౫-౩౭) · Śloka ౧
అధఃస్థితే సమీపస్థం దూరస్థం చోపరిస్థితే ||35||
పార్శ్వస్థితే తథా దోషే పార్శ్వస్థం నైవ పశ్యతి |
సమంతతః స్థితే దోషే సంకులానీవ పశ్యతి ||36||
దృష్టిమధ్యస్థితే దోషే మహద్ధ్రస్వం చ పశ్యతి |
ద్విధా స్థితే ద్విధా పశ్యేద్బహుధా చానవస్థితే ||37||
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
దోషే దృష్ట్యాశ్రితే తిర్యక్ స ఏకం మన్యతే ద్విధా ||1||
View original
अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते ||३५||
पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थं नैव पश्यति |
समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति ||३६||
दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद्ध्रस्वं च पश्यति |
द्विधा स्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते ||३७||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
दोषे दृष्ट्याश्रिते तिर्यक् स एकं मन्यते द्विधा ||१||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అధునాధ ఊర్ధ్వమేవం యథాప్రదేశం దృష్టౌ దోషావస్థానే యథా న పశ్యతి యాదృగ్వా పశ్యతి తథా దర్శయితుమాహ– అధఃస్థిత ఇత్యాది| సమీపస్థం దూరస్థం చేతి నైవ పశ్యతీతి సంబంధః| సమంతత ఇతి సర్వతః| సంకులానీవేతి అన్యాన్యరూపేణైవ మిశ్రాణి| అనవస్థిత ఇతి అనియతావస్థాన ఇత్యర్థః||35-37||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అధునాऽధ ఊర్ధ్వమేవ యథాప్రదేశం దృష్టౌ దోషాధిష్ఠానే యథా న పశ్యతి యాదృగ్వా పశ్యతి తథా దర్శయితుమాహ– అధఃస్థిత ఇతి; దృష్టిమండలాధోభాగస్థితే దోష ఇత్యర్థః| సమీపస్థం నైవ పశ్యతి, తథోపరిస్థితే దోషే దూరస్థం చ నైవ పశ్యతీతి సంబంధః| సమంతత ఇతి సర్వతః స్థితే దోషే, సంకులాని అన్యోన్యరూపేణ విమిశ్రాణి| అనవస్థిత ఇతి అనియతావస్థాన ఇత్యర్థః||35-37||–
Adhikarana చతుర్థపటలగతదోషలక్షణం (౩౮-౪౦) · Śloka ౪౦
తిమిరాఖ్యః స వై దోషశ్చతుర్థం పటలం గతః ||38||
రుణద్ధి సర్వతో దృష్టిం లింగనాశమతః పరం |
అస్మిన్నపి తమోభూతే నాతిరూఢే మహాగదే ||39||
చంద్రాదిత్యౌ సనక్షత్రావంతరీక్షే చ విద్యుతః |
నిర్మలాని చ తేజాంసి భ్రాజిష్ణూన్యథ పశ్యతి ||40||
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थं पटलं गतः ||३८||
रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम् |
अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ||३९||
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः |
निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णून्यथ पश्यति ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చతుర్థపటలగతమాహ– తిమిరాఖ్య ఇత్యాది| ఆంధ్యోత్పాదకతయా తిమిరసాధర్మ్యాత్తిమిరాఖ్యః, దోషో రోగః, “దోషా అపి రోగాఖ్యాం లభంతే” ఇత్యాగమాత్; స ఏవ రోగః సర్వతో దృష్టిరోధాల్లింగనాశ ఉచ్యతే; లింగ్యతే జ్ఞాయతేऽనేనేతి లింగమింద్రియం దర్శనశక్తిః, తన్నాశోऽస్మిన్నితి లింగనాశః| లింగనాశమతః పరం ‘వదంతి’ ఇతి శేషః| అస్మిన్నపి తమోభూత ఇతి భూతశబ్దః సాదృశ్యే, రూపస్యానుపలంభాదంధకారసదృశే| నాతిరూఢే నాతివృద్ధే, అతశ్చంద్రాదిత్యాదీని భాస్వంతి వస్తూని పశ్యతి| అంతరీక్షే చేత్యస్యోపాదానం భూమేస్తమోమయత్వాత్, తత్ర చ తమోऽభిభవాత్తాదృశస్య చక్షుషో దర్శనాశక్తేః||38-40||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
చతుర్థపటలగతమాహ– తిమిరాఖ్య ఇత్యాది| చతుర్థః కాలకాస్థిశ్రితః; తిమిరసాధర్మ్యాత్తిమిరాఖ్యః, దోషో రోగః, దోషా అపి రోగాఖ్యాం లభంతే ఇత్యాగమాత్, స ఏవ రోగః సర్వతో దృష్టిరోధాల్లింగనాశ ఉచ్యతే| లింగ్యతే జ్ఞాయతే అనేనేతి లింగం ఇంద్రియం దర్శనశక్తిః, తస్య నాశో యస్మిన్నితి లింగనాశః| లింగనాశమతః పరమిత్యతః పరతో వదంతీతి శేషః| అస్మిన్నపి తమోభూత ఇత్యాది భూతశబ్దః సాదృశ్యే, రూపస్యానుపలంభాదంధకారభూతే, నాతిరూఢే నాతివృద్ధే, అతశ్చంద్రాదిత్యాదీని భాస్వంతి పిండీభూతాని జ్వలంతీవ పశ్యతి| అంతరిక్షే చేత్యస్యోపాదానం భూమేస్తమోమయత్వాత్తాదృశస్య చక్షుషో దర్శనాశక్తేః||38-40||
Adhikarana లింగనాశస్య నీలికా-కాచసంజ్ఞాంతరం (౪౧) · Śloka ౪౧
స ఏవ లింగనాశస్తు నీలికా కాచసంజ్ఞితః |41|
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिका काचसञ्ज्ञितः |४१|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్యైవ లింగనాశస్య సంజ్ఞాంతరమాహ– స ఏవ లింగనాశస్త్విత్యాది| యస్తృతీయపటలస్థితః కాచసంజ్ఞితో దోషః స ఏవోపేక్షయా చతుర్థే పటలే పునర్లింగనాశో నీలికా చ| తుశబ్దః పునరర్థే| కుతః పునరయమృజురేవ గ్రంథో న లగతి– నీలికాకాచాభ్యాం పర్యాయాభ్యాం సంజ్ఞితో నీలికాకాచసంజ్ఞిత ఇతి; నైవం, తంత్రాంతరే తృతీయపటలస్థితే దోషే కాచాభిధానాత్| యదాహ నిమిః– “కాచ ఇత్యేష విజ్ఞేయో యాప్యస్త్రిపటలోత్థితః| చతుర్థపటలప్రాప్తో లింగనాశః స ఉచ్యతే|| ప్రత్యాఖ్యేయశ్చ కఫజో వ్యాధిః సాధ్యస్తు తద్విదా|” ఇతి| అత్రాపి తత్ప్రత్యయాత్ తృతీయపటలస్థస్య కాచసంజ్ఞా, చతుర్థపటలప్రాప్తస్య ప్రత్యాఖ్యేయత్వం ప్రత్యేతవ్యం| యత్ పునర్లింగనాశోపాదానం తత్ సకలపర్యాయజ్ఞాపకార్థం| గదాధరస్తు “నీలికావిశేషితా కాచసంజ్ఞా నీలికాకాచసంజ్ఞా” ఇత్యాహ; ఏతేన తృతీయపటలస్థదోషే కాచసంజ్ఞా, చతుర్థే తు సా నీలికయా విశిష్యతే ఇతి ఫలతి| ఏకజాతీయతయా త్రిచతుఃపటలయోరపి రోగాణాం షట్త్వమేవ, నతు ద్వాదశత్వం; తేన న సంఖ్యాతిరేకః| ఇదమిదానీం చింత్యతే– తృతీయపటలస్థే దోషే కాచసంజ్ఞా తిమిరసంజ్ఞా చ, తర్హి కథం న షట్సంఖ్యాహానిః? కాచాత్తిమిరస్య భిన్నత్వాత్, ఉక్తం చ– “షడ్ లింగనాశాః” ఇతి; అథ మన్యసే, తిమిరాత్ కాచో న భిద్యతే, తస్యావస్థాంతరత్వాదితి; న, తద్విపరీతసాధకత్వాద్ధేతోః; యతోऽభిష్యందసిరోత్పాతాభ్యామధిమంథసిరాహర్షయోరవస్థాంతరత్వేऽపి భిన్నత్వం ప్రతీయతే| ఉచ్యతే– భవత్యేవం, యద్యవస్థాంతరత్వేऽపి విశిష్టనామప్రాప్తిస్తయోరివాస్య ప్రథమనామపరిత్యాగాత్ స్యాత్; న చైవం, “తిమిరాఖ్యః స వై ద్షః” (సు. ఉ. తం. అ. 7) ఇత్యభిధానాత్ తథాచ ‘తిమిరే రాగిణి’ ఇతి వచనాత్; తస్మాన్నాస్యావస్థాంతరే పూర్వనామపరిత్యాగః, తతస్తిమిరాత్ కాచస్యావస్థాంతరత్వేऽప్యనన్యత్వం సాధు, యథా– సత్యపి యౌవనత్వే యజ్ఞదత్తస్య న స్వాభిధేయహానిః, అతో న సంఖ్యాతిరేకప్రసంగ ఇతి|41|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యైవ లింగనాశస్య సంజ్ఞాంతరమాహ– స ఇత్యాది| యస్తృతీయపటలగతః కాచసంజ్ఞితో దోషః, స ఏవ చోపేక్షయా చతుర్థపటలే పునర్లింగనాశో నీలికాసంజ్ఞః| తుశబ్దః పునరర్థే; యథోవాచ నిమిః– “కాచ ఇత్యేష విజ్ఞేయో యాప్యస్త్రిపటలస్థితః| చతుర్థపటలప్రాప్తో లింగనాశః స ఉచ్యతే|| ప్రత్యాఖ్యేయశ్చ కఫజో వ్యాధిః సాధ్యస్తు తద్విదా||” ఇతి| అత్రాపి తత్ప్రత్యయాత్తృతీయపటలస్థస్య కాచసంజ్ఞా, చతుర్థపటలప్రాప్తస్య చ ప్రత్యాఖ్యేయత్వం ప్రత్యేతవ్యం| గదాధరస్తు నీలికావిశేషితా కాచసంజ్ఞా సంజాతా యస్య స నీలికాకాచసంజ్ఞిత ఇత్యాహ| ఏతేన తృతీయపటలస్థే దోషే కాచసంజ్ఞా, చతుర్థే తు సా నీలికయా విశిష్యత ఇతి ఫలతి| ఏకజాతీయతయా తృతీయచతుర్థపటలగతానాం రోగాణాం తిమిరకాచనీలకాచసంజ్ఞా; తద్వతామపి షట్త్వమేవ, న తు ద్వాదశత్వం| యథా– సత్యపి యౌవనత్వే యజ్ఞదత్తస్య నాత్మనామహానిః, అతో న సంఖ్యాతిరేకః, సంఖ్యాతిరేకేణైవ షడ్లింగనాశ ఇతి|41|–
Adhikarana దోషవిశేషేణ రూపవిశేషదర్శనం (౪౧-౪౬) · Śloka ౪౬
వాతేన చాపి రూపాణి భ్రమంతీవ చ పశ్యతి ||41||
ఆవిలాన్యరుణాభాని వ్యావిద్ధానీవ మానవః |
పిత్తేనాదిత్యఖద్యోతశక్రచాపతడిద్గుణాన్ ||42||
నృత్యతశ్చైవ శిఖినః సర్వం నీలం చ పశ్యతి |
కఫేన పశ్యేద్రూపాణి స్నిగ్ధాని చ సితాని చ ||43||
(గౌరచామరగౌరాణి శ్వేతాభ్రప్రతిమాని చ |
పశ్యేదసూక్ష్మాణ్యత్యర్థం వ్యభ్రే చైవాభ్రసంప్లవం) |
సలిలప్లావితానీవ పరిజాడ్యాని మానవః |
పశ్యేద్రక్తేన రక్తాని తమాంసి వివిధాని చ ||44||
స సితాన్యపి కృష్ణాని పీతాన్యపి చ మానవః |
సన్నిపాతేన చిత్రాణి విప్లుతానీవ పశ్యతి ||45||
బహుధా చ ద్విధా చాపి సర్వాణ్యేవ సమంతతః |
హీనాధికాంగాన్యపి తు జ్యోతీంష్యపి చ భూయసా ||46||
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
वातेन चापि रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति ||४१||
आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः |
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ||४२||
नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्वं नीलं च पश्यति |
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ||४३||
(गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च |
पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसम्प्लवम्) |
सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः |
पश्येद्रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ||४४||
स सितान्यपि कृष्णानि पीतान्यपि च मानवः |
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानीव पश्यति ||४५||
बहुधा च द्विधा चापि सर्वाण्येव समन्ततः |
हीनाधिकाङ्गान्यपि तु ज्योतींष्यपि च भूयसा ||४६||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
దోషవిశేషేణ రూపవిశేషదర్శనమాహ– వాతేనేత్యాది| అవిశేషేణ యదుక్తమేతత్ వాతే తత్ సర్వపటలేషు సంబధ్యతే, తుల్యత్వాన్న్యాయస్య| వ్యావిద్ధానీవ కుటిలానీవ| ఖద్యోతో జ్యోతిరింగణః, శక్రచాప ఇంద్రధనుః, గుణాన్ రూపాణి, ఆదిత్యాదీనాం రూపాణీత్యర్థః| శిఖినో మయూరాన్| సలిలప్లావితానీవ పరిజాడ్యానీతి సలిలప్లవనేనైవ స్తిమితానీత్యర్థః| సితానీతి శ్వేతాని| నను, రక్తేన కథం సితానీత్యుచ్యంతే? శ్లేష్మణా సితరూపస్య దర్శితత్వాత్| నైవం, సితాన్యపి కృష్ణాని పీతాని పశ్యతీతి వ్యాఖ్యానాదదోషః; స ఇతి మానవః| రక్తేన కృష్ణపీతదర్శనం పిత్తసధర్మకత్వాద్రక్తస్య| చిత్రాణీతి నానావర్ణాని| విప్లుతానీవేతి విపరీతాని| విపరీతత్వమేవ వివృణోతి– బహుధేత్యాది| అయమర్థః– సన్నిపాతేన పూర్వప్రకారేణ బహువిధాని ద్వివిధాని వా సర్వాణి ద్రవ్యాణి పశ్యతి, తృతీయపటలే హీనాధికాంగాన్యపీతి గదాధరః||41-46||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
దోషవిశేషేణ రూపదర్శనమాహ– తత్రేత్యాది| వ్యావిద్ధాని కుటిలాని| పిత్తేన రూపదర్శనమాహ– పిత్తేనేత్యాది| ఖద్యోతో జ్యోతిరింగణః, శక్రచాప ఇంద్రధనుః, గుణానితి రూపాణీత్యర్థః| శిఖినో మయూరాన్| కఫేన రూపమాహ– గౌరేత్యాది| శ్వేతచామరశుభ్రాణి శుభ్రమేఘసదృశాని| అసూక్ష్మాణి స్థూలాని| వ్యభ్రే చైవాభ్రసంప్లవమితి అనభ్రే ఆకాశే మేఘోన్నతిం పశ్యతి| సలిలప్లావితాని స్తిమితానీత్యర్థః| రక్తేన రూపమాహ– పశ్యేదిత్యాది| నను, రక్తేన కథం ససితానీత్యుచ్యతే? శ్లేష్మణః సితరూపస్య దర్శితత్వాత్| మైవం, సితాన్యపి కృష్ణాని పీతాని చ పశ్యతీతి వ్యాఖ్యానాదదోషః| రక్తేన కృష్ణపీతదర్శనం పిత్తసధర్మకత్వాద్రక్తస్య| సన్నిపాతరూపమాహ– సన్నిపాతేనేతి| చిత్రాణి నానావర్ణాని, విప్లుతాని విపరీతాని, విపరీతత్వమేవ వివృణోతి– బహుధా చేత్యాది| అయమర్థః– బహుధా ద్విధా వా సర్వాణి ద్రవ్యాణి పశ్యతి, తృతీయపటలగతే హీనాధికాంగాన్యపీతి||41-46||
Adhikarana పరిమ్లాయిసంజ్ఞకతిమిరలక్షణం (౪౭) · Śloka ౪౭
పిత్తం కుర్యాత్ పరిమ్లాయి మూర్ఛితం పిత్తతేజసా |
పీతా దిశస్తు ఖద్యోతాన్ భాస్కరం చాపి పశ్యతి ||47||
వికీర్యమాణాన్ ఖద్యోతైర్వృక్షాంస్తేజోభిరేవ వా |
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्छितं पित्ततेजसा |
पीता दिशस्तु खद्योतान् भास्करं चापि पश्यति ||४७||
विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव वा |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తేనాపరం పరిమ్లాయిసంజ్ఞకం తిమిరమాహ– పిత్తం కుర్యాదిత్యాది| పరిమ్లాయీతి పరిమ్లాయి తిమిరం; ఏతచ్చ రక్తమూర్ఛితపిత్తకృతం పీతం నీలం బోద్ధవ్యం| యదాహ సాత్యకిః– “ఏవమేవ తు విజ్ఞేయా నీలాః పిత్తసముత్థితాః| రక్తాః పిత్తోత్థితాః పీతాః||” ఇతి| అత్ర వచనే కాచ ఇతి విశేష్యత్వేన బోద్ధవ్యం| మూర్ఛితం పిత్తతేజసేతి పిత్తస్య తేజో రక్తం, ప్రసాదరూపత్వాత్; తేన మిశ్రితం| అన్యే తు ‘రక్తతేజసా’ ఇతి పఠంతి, రక్తస్య తేజో బలం రక్తతేజః; కేచిత్ ‘భక్తతేజసా’ ఇతి పఠంతి, భక్తస్య అన్నస్య తేజసా ప్రసాదేన రసేనేత్యర్థః; రక్తతేజసేత్యత్రాపి రక్తార్థం తేజో రక్తతేజ ఇతి రస ఏవాభిధాతుం శక్యతే, పిత్తతేజసేత్యత్రాపి పిత్తార్థం తేజః పిత్తతేజః; పిత్తశబ్దేన సమానత్వేన తత్ప్రసాదత్వేన చ రక్తమభిధాయ పూర్వ ఏవార్థః కర్తుం శక్యతే| తథా చ విదేహః– “పిత్తం రక్తప్రసాదేన మూర్ఛయిత్వా చ మారుతం|” ఇత్యారభ్య “ఏష యాప్యః స్మృతః కాచో మ్లాయీనామ్నా శరీరిణాం|” ఇతి| ఇదం త్వన్యత్ర రక్తపిత్తాభ్యాం పఠ్యతే| యదుక్తం – “విదధాతి పరిమ్లాయి పిత్తం రక్తేన సంగతం| తేన పీతా దిశః పశ్యేదుద్యంతమివ భాస్కరం||” ఇతి| అత్రాపి యది రక్తశబ్దేన రక్తార్థం యత్తద్రక్తమితి కుసృష్ట్యా రసోऽభిధీయతే, తదా పూర్వేణ సహ సమానార్థమేవైతద్వచనం స్యాదితి| పరిమ్లాయిరోగే తిమిరవతః పుంసో రాగగ్రహణే లింగమాహ– పీతా దిశ ఇత్యాది| వికీర్యమాణానితి ఆచ్ఛాద్యమానాన్| యాప్యశ్చాయం, తథాహి సాత్యకిః– “తృతీయం పటలం ప్రాప్తం తిమిరం రాగి జాయతే| అరాగి తిమిరం సాధ్యమాద్యం పటలమాశ్రితం|| కృచ్ఛ్రం ద్వితీయే రాగి స్యాత్ తృతీయే యాప్యముచ్యతే|” ఇతి||47||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తే(త్తరక్తే)న చాపరం పరిమ్లాయిసంజ్ఞితం తిమిరమాహ– పిత్తమిత్యాది| పరిమ్లాయి తిమిరం కుర్యాత్| ఏతచ్చ రక్తమూర్ఛితం పీతం నీలం బోద్ధవ్యం| యదాహ సాత్యకిః– “ఏవమేవ తు విజ్ఞేయా నీలాః పిత్తసముద్భవాః| రక్తపిత్తోత్థితాః పీతాః” ఇతి| మూర్ఛితం పిత్తతేజసేతి పిత్తస్య తేజో రక్తం, తస్య ప్రసాదరూపత్వాత్, తేన సంశ్రితం| అన్యే రక్తతేజసేతి పఠంతి, రక్తస్య తేజో బలం రక్తతేజః, తేన రక్తతేజసా రక్తప్రసాదేన| కశ్చిద్భక్తతేజసేతి పఠతి, భక్తతేజసా ఆహారప్రసాదేన రసేనేత్యర్థః| రక్తతేజసేత్యత్ర రక్తార్థం తేజో రక్తతేజః| ఇదం త్వన్యత్ర రక్తపిత్తాభ్యాం పఠ్యతే| యదుక్తం– “విదధాతి పరిమ్లాయి పిత్తం రక్తేన సంగతం| తేన పీతా దిశః పశ్యేదుద్యంతమివ భాస్కరం||” ఇతి| తస్మిన్ రూపగ్రహణలింగమాహ– పీతా దిశ ఇత్యాదినా వికీర్యమాణాన్ ఆచ్ఛాద్యమానాన్, యాప్యశ్చాయం వికారః, తథాహి సాత్యకిః– “తృతీయం పటలం ప్రాప్తే తిమిరం రాగి జాయతే| అరాగి తిమిరం సాధ్యమాద్యం పటలమాశ్రితం|| కృచ్ఛ్రం ద్వితీయే పటలే తృతీయే యాప్యముచ్యతే|” ఇతి||47||–
Adhikarana లింగనాశస్య రాగైః షడ్విధత్వం (౪౮) · Śloka ౪౮
వక్ష్యామి షడ్విధం రాగైర్లింగనాశమతః పరం ||48||
View original
वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम् ||४८||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతాదిభేదేన షడ్విధం తిమిరమభిధాయ రాగైః షడ్విధమాహ– వక్ష్యామి షడ్విధం రాగైరిత్యాది| సర్వానుగాం తిమిరసంజ్ఞాం విహాయ లింగనాశసంజ్ఞయా కీర్తనం రాగప్రకర్షప్రాప్తేః||48||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతాదిభేదేన షడ్విధం తిమిరమభిధాయ రాగైః షడ్విధమాహ– వక్ష్యామీత్యాది| సర్వానుగాం తిమిరసంజ్ఞాం విహాయ లింగనాశసంజ్ఞాయాః సంకీర్తనం రాగప్రకర్షప్రాప్తేః||48||
Adhikarana వాతికాదిరాగోద్దేశః (౪౯) · Śloka ౪౯
రాగోऽరుణో మారుతజః ప్రదిష్టో మ్లాయీ చ నీలశ్చ తథైవ పిత్తాత్ |
కఫాత్ సితః శోణితజః సరక్తః సమస్తదోషప్రభవో విచిత్రః ||49||
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टो म्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात् |
कफात् सितः शोणितजः सरक्तः समस्तदोषप्रभवो विचित्रः ||४९||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతాదిరాగోద్దేశమాహ– రాగోऽరుణ ఇత్యాది| మ్లాయీ చ నీలశ్చ తథైవ పిత్తాదితి మ్లాయీ పీతనీలో వర్ణః| నను, శేషే పరిమ్లాయి పఠితం తత్ కథమధునా వాతరోగస్యానంతరోక్తిః? నైవం, రాగకాలే వాయురప్యత్రాంశేన వ్యాప్రియతే ఇతి ప్రతిపాదనార్థమితి కార్తికః| పైత్తికరూపద్వయస్యైకత్రాభిధానేన లాఘవం స్యాదితి యుక్తం, యత్తు ప్రాగేవ న కృతం తదేకవికారశంకానిరాసార్థం||49||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతాదిరాగోద్దేశమాహ– రాగ ఇత్యాది| మ్లాయీ పీతనీలో వర్ణః, విచిత్రో నానావర్ణః| నను, శేషే పరిమ్లాయి పఠితం తత్కథమధునా వాతరోగానంతరం తస్యోక్తిః? మైవం, రాగకాలే వాయురప్యత్రాంశేన వ్యాప్రియత ఇతి ప్రతిపాదనార్థమితి కార్తికః||49||
Adhikarana వాతికరాగస్య విశిష్టలక్షణం (౫౦) · Śloka ౫౦
అరుణం మండలం దృష్ట్యాం స్థూలకాచారుణప్రభం |50|
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
अरुणं मण्डलं दृष्ट्यां स्थूलकाचारुणप्रभम् |५०|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉద్దేశక్రమేణ వాతికరాగస్యైవ విశిష్టలక్షణమాహ– అరుణం మండలమిత్యాది| అరుణం మండలం కీదృశం భవతీత్యత ఆహ– స్థూలకాచారుణప్రభమితి| స్థూలకాచస్యేవ అరుణా ప్రభా యస్య తత్తథా; ఏతేన బాహుల్యమరుణత్వం చ ప్రతిపాద్యతే| కాచోऽత్రారుణో వివక్షితః|50|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పరిమ్లాయితిమిరరోగమాహ– అరుణమిత్యాది| స్థూలకాచస్యేవారుణా ప్రభా యస్య తత్తథా| కాచోऽత్రారుణో వివక్షితః50|–
Adhikarana పరిమ్లాయినో విశిష్టలింగం (౫౦) · Śloka ౫౦
పరిమ్లాయిని రోగే స్యాన్మ్లాయి నీలం చ మండలం ||50||
దోషక్షయాత్ స్వయం తత్ర కదాచిత్ స్యాత్తు దర్శనం |
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लायि नीलं च मण्डलम् ||५०||
दोषक्षयात् स्वयं तत्र कदाचित् स्यात्तु दर्शनम् |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పరిమ్లాయినో విశిష్టలింగమాహ– పరిమ్లాయినీత్యాది| అత్ర గదాధరస్తు “రక్తజం మండలం దృష్ట్యాం స్థూలకాచానలప్రభం|” ఇతి పఠిత్వా ఏతదపి పరిమ్లాయిలక్షణమాహ, వ్యాచష్టే చ– బాహుల్యేన స్థూలకాచస్యేవ వర్ణతః అనలస్యేవ ప్రభా యస్య తత్తథేతి, అనలప్రభత్వేన పీతం మండలం భవతి; పీతం చేషన్నీలం బోద్ధవ్యం, “మ్లాయి నీలం చ మండలం” ఇత్యభిధానాత్; తథా “పిత్తాన్మండలమానీలం కాంస్యాభం పీతమేవ చ|” (సు. ఉ. తం. అ. 7) ఇత్యుక్తం; ఆనీలమీషన్నీలమిత్యర్థః| మ్లాయీతి మ్లానమితి కార్తికః| దోషక్షయాదితి కర్మక్షయాత్; సత్యపి దోషరూపత్వే దర్శనసద్భావాత్| నను, కిం తర్హి దోషరూపం తాదృశమేవావతిష్ఠతే ఉత క్షీణం వా? తత్ర న తావదాద్యః పక్షః, దోషాణాం కృతకార్యాణాం తథాత్వే దర్శనస్యాసంగతత్వాత్; అథ ద్వితీయస్తదా దోషస్యైవ క్షయాదిత్యాపతితం కిమితి కర్మక్షయాదితి స్వీక్రియతే? నైవం, వినా దోషప్రతీకారం దర్శనోదయాద్వికారస్వభావాదితి కార్తికః| అన్యే తు కాలవశాత్ వాతాదిదోషస్యైవ క్షయాత్ కదాచిద్దర్శనం స్యాదిత్యాహుః, యతః కాలాదిజమపి విశేషం క్వచిల్లక్షణత్వేన పఠత్యేవ, దోషశబ్దేన చ కర్మణోऽభిధానమప్రసిద్ధం; కింవా దోషక్షయే ఏవ కదాచిత్ కర్మక్షయో హేతురిష్యతాం, కర్మణశ్చ కదాచిత్ క్షయో వైచిత్ర్యాత్| అథాత్రైవ కుత ఏవం? ఉచ్యతే– అస్యైవంవిధకర్మజన్యత్వాదితి| గదాధరపాఠే రక్తజమిత్యత్ర రక్తమిత్యుపలక్షణం, తేన రక్తపిత్తజం||50||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పరిమ్లాయిని తిమిరే దోషక్షయాత్ కదాచిత్తత్ర దర్శనం భవతీత్యాహ– దోషక్షయాదితి| కాలాదినా వాతాదిదోషస్యైవ క్షయాత్; అన్యే కర్మసహచరితవాతాదిదోషక్షయాత్||50||–
Adhikarana వాతికాదిరాగాణాముద్దిష్టానాం లక్షణం (౫౧-౫౪) · Śloka ౫౪
అరుణం మండలం వాతాచ్చంచలం పరుషం తథా ||51||
పిత్తాన్మండలమానీలం కాంస్యాభం పీతమేవ చ |
శ్లేష్మణా బహులం పీతం శంఖకుందేందుపాండురం ||52||
చలత్పద్మపలాశస్థః శుక్లో బిందురివాంభసః |
( సంకుచత్యాతపేऽత్యర్థః ఛాయాయాం విస్తృతో భవేత్) |
మృజ్యమానే చ నయనే మండలం తద్విసర్పతి ||53||
ప్రవాలపద్మపత్రాభం మండలం శోణితాత్మకం |
దృష్టిరాగో భవేచ్చిత్రో లింగనాశే త్రిదోషజే |
యథాస్వం దోషలింగాని సర్వేష్వేవ భవంతి హి ||54||
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
( తథా నరః పిత్తవిదగ్ధదృష్టిః కఫేన చాన్యస్త్వథ ధూమదర్శీ |
యో హ్రస్వజాత్యో నకులాంధతా చ గంభీరసంజ్ఞాచ్చ తథైవ దృష్టిః) |
View original
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ||५१||
पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव च |
श्लेष्मणा बहुलं पीतं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ||५२||
चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः |
( सङ्कुचत्यातपेऽत्यर्थः छायायां विस्तृतो भवेत्) |
मृज्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति ||५३||
प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् |
दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे |
यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ||५४||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
( तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी |
यो ह्रस्वजात्यो नकुलान्धता च गम्भीरसञ्ज्ञाच्च तथैव दृष्टिः) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రాగోऽరుణో మారుతజ ఇత్యాది సూత్రం పూర్వోక్తం వివృణోతి– అరుణం మండలం వాతాదిత్యాది| పిత్తాన్మండలమానీలమితి ఆనీలమీషన్నీలం పీతమేవ, తేన రక్తసంబంధే సతి కాంస్యాభం| పీతమేవ చేతి రససంబంధే పీతమేవ, కాంస్యాభమాపాండుపీతమిత్యర్థః| కేచిదత్ర కఫజే పఠంతి– “సంకుచత్యాతపేऽత్యర్థం ఛాయాయాం విస్తృతో భవేత్|” (సు. ఉ. తం. అ. 7) ఇతి| శోణితజే ప్రవాలేత్యాదౌ ప్రవాలం స్వనామఖ్యాతం తదాభం, పద్మపత్రాభం చ రక్తపద్మపుష్పదలాభం| త్రిదోషజే చిత్ర ఇత్యత్ర యథాస్వం వాతాదివర్ణవిభేదేన చిత్రత్వం బోద్ధవ్యం, యథాస్వమిత్యస్య వక్ష్యమాణస్యాత్రాపి సంబంధాత్; తేనాయమర్థః– యథాయథం వాతాదీనాం వర్ణభేదేన చిత్రవర్ణో భవతి, ఉద్దేశోక్తవర్ణచిత్రత్వే సాక్షాదేతాదృశవివరణాభావ ఇతి విశేషః| యథాస్వం దోషలింగానీత్యస్యాభిధానం న్యాయసిద్ధస్యైవార్థస్య ద్యోతనార్థం| దోషలింగాని వాతాదీనాం క్రమేణారుణాదిలింగాన్యుక్తేషు జ్ఞాతవ్యాని||51-54||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తేషామేవ మండలగతరాగమాహ– అరుణమిత్యాది| పిత్తాదిత్యాది| కాంస్యాభం, ఆపాండు ఈషత్పీతమిత్యర్థః| సర్వం చైతత్పిత్తమ్లాయివిషయం| శ్లేష్మణా బహులమిత్యాదికఫలక్షణే బహులం ఘనం| కమలపత్రస్థజలబిందుసదృశం, ఆతపేऽత్యర్థం సంకుచతి, ఛాయాయాం విస్తృతో భవేత్, మృజ్యమానే నేత్రే తన్మండలం ప్రసరతి| రక్తజమాహ– ప్రవాలేత్యాది| ప్రవాలం స్వనామాఖ్యాతం తదాభం| పద్మపత్రాభం రక్తకమలదలాభం| త్రిదోషజమాహ– దృష్టిరాగ ఇత్యాది| యథాస్వమిత్యస్య వక్ష్యమాణస్యాత్రాపి సంబంధః| తేనాయమర్థః– యథాయథం వాతాదినా చిత్రో వర్ణో భవతి| ఉద్దేశేన సర్వేషాం లక్షణమాహ– యథాస్వమిత్యాది| వాతాదీనాం భ్రమణారుణాదిలింగాన్యుక్తేషు జ్ఞాతవ్యాని||51-54||
Adhikarana దృష్టిగతరోగాణాం సంఖ్యా (౫౫) · Śloka ౫౫
షడ్ లింగనాశాః షడిమే చ రోగా దృష్ట్యాశ్రయాః షట్ చ షడేవ వాచ్యాః |55|
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव वाच्याः |५५|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అతః పరముక్తవక్ష్యమాణవికారయోః సంఖ్యాభిధానార్థమాహ– షడిత్యాది| షడ్ లింగనాశా ఇత్యుక్తానువాదోऽయం| షడిమే చ రోగా ఇతి పిత్తవిదగ్ధదృష్ట్యాదయో వక్ష్యమాణాః| నను, ఉక్తానువాదో యుక్తః, వక్ష్యమాణానాం పునః కిమర్థం సంఖ్యోక్తిః? నైవం, పిత్తకఫవిదగ్ధదృష్ట్యవస్థాంతరాభ్యాం దివాంధరాత్ర్యంధాభ్యాం సంఖ్యాధిక్యనిరాసార్థం, అత ఏవ షడేవేత్యవధారణం కృతం, షట్ చ షడేవ ఇతి మిలిత్వా ద్వాదశ; అముం చ గ్రంథం కేచిదత్ర సంగ్రహే న పఠంత్యేవ|55|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అతః పరముక్తవక్ష్యమాణవికారయోః సంఖ్యాభిధానమాహ– తథేత్యాది| పిత్తవిదగ్ధదృష్టిరిత్యాదినా దివాంధః, కఫేన చాన్య ఇతి రాత్ర్యంధః, తథా ధూమదర్శీ హ్రస్వజాడ్యనకులాంధగంభీరసంజ్ఞేతి దృష్టిరోగాః వక్ష్యమాణాః పూర్వోక్తాః షట్, లింగనాశా దివాంధాదయో వక్ష్యమాణాః షట్ వికారాః, ఏవం దృష్ట్యాశ్రయా రోగా ద్వాదశ జ్ఞేయాః| షడేవేత్యేవకారేణ కఫపిత్తవిదగ్ధదృష్టేరవస్థాంతరాభ్యాం దివాంధరాత్ర్యంధాభ్యాం సంఖ్యాధిక్యనిరాసార్థం|55|–
Adhikarana పిత్తవిదగ్ధదృష్టిలక్షణం (౫౫-౫౬) · Śloka ౫౬
పిత్తేన దుష్టేన సదా తు దృష్టిః పీతా భవేద్యస్య నరస్య కించిత్ ||55||
పీతాని రూపాణి చ తేన పశ్యేత్ స వై నరః పిత్తవిదగ్ధదృష్టిః |
ప్రాప్తే తృతీయం పటలం తు దోషే దివా న పశ్యేన్నిశి చేక్షతే సః ||56||
రాత్రౌ చ శీతానుగృహీతదృష్టిః పిత్తాల్పభావాదపి తాని పశ్యేత్ |
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
पित्तेन दुष्टेन सदा तु दृष्टिः पीता भवेद्यस्य नरस्य किञ्चित् ||५५||
पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत् स वै नरः पित्तविदग्धदृष्टिः |
प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि चेक्षते सः ||५६||
रात्रौ च शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत् |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తవిదగ్ధదృష్టిలింగమాహ– పిత్తేనేత్యాది| దృష్టిః పీతా భవేదితి ప్రథమద్వితీయయోః పటలయోరితి గమ్యతే, యతః పరతః “ప్రాప్తే తృతీయం పటలం” ఇత్యభిధాస్యతి| నను, యద్యేవం కథం తిమిరాదస్యాః పార్థక్యం? ఉచ్యతే– తృతీయపటలప్రాప్తిమంతరేణ వర్ణాసద్భావాత్| ఏతచ్చ సతి వర్ణే పటలాంతరగతదోషలింగాభావాత్ ప్రత్యేతవ్యం| అస్మిన్నేవ వ్యవస్థానే తాదృక్ స్వరూపో దోషః కథమన్యవికారం కరోతీతి నాశంకనీయం, తజ్జనకకర్మణో భిన్నత్వేన సామగ్రీభేదాత్| అయం దివాంధః, దివా న పశ్యేదితి వచనాత్| తానీతి రూపాణి| దోషే పిత్తే||55-56||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తవిదగ్ధదృష్టిలక్షణమాహ– పిత్తేనేత్యాది| దృష్టిః పీతా భవేదితి ప్రథమద్వితీయపటలయోర్దోషగతిరవగమ్యతే| యతః పరతః “ప్రాప్తే తృతీయం పటలం” ఇత్యభిధాస్యతి| పిత్తవిదగ్ధదృష్టేరవస్థాంతరం దివాంధమాహ– ప్రాప్త ఇత్యాది| అయం దివాంధో ‘దివా న పశ్యేత్’ ఇతి వచనాత్| దోషే పిత్తే రాత్రౌ తు శీతానుగ్రహాత్ రూపాణి పశ్యేత్||55-56||–
Adhikarana శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టిలక్షణం (౫౭-౫౮) · Śloka ౫౮
తథా నరః శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టిస్తాన్యేవ శుక్లాని తు మన్యతే సః ||57||
త్రిషు స్థితోऽల్పః పటలేషు దోషో నక్తాంధ్యమాపాదయతి ప్రసహ్య |
దివా స సూర్యానుగృహీతదృష్టిః పశ్యేత్తు రూపాణి కఫాల్పభావాత్ ||58||
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि तु मन्यते सः ||५७||
त्रिषु स्थितोऽल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य |
दिवा स सूर्यानुगृहीतदृष्टिः पश्येत्तु रूपाणि कफाल्पभावात् ||५८||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టిలింగమాహ– తథా నరః శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టిరిత్యాది| ఏతాం చ ప్రథమద్వితీయపటలాశ్రితః శ్లేష్మా జనయతి; పరతః ‘త్రిషు’ ఇత్యుక్తేః| తానీతి రూపాణి| త్రిషు స్థితోऽల్ప ఇత్యనేన దివాదర్శనం ప్రత్యానుకూల్యం ఖ్యాప్యతే, యది హి అనల్పదోషః స్యాత్తదా దివాऽపి దర్శనం న భవేదేవ| దోషోऽత్ర కఫః, తస్యైవ ప్రక్రాంతత్వాత్; అయం నక్తాంధః||57-58||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టిమాహ– తథేత్యాది| యః శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టిః స తాని రూపాణి శుక్లాని పశ్యతి, అత్రాపి ప్రథమద్వితీయపటలాశ్రితత్వం బోద్ధవ్యం| అవస్థాంతరం రాత్ర్యంధమాహ– త్రిష్విత్యాది| త్రిషు పటలేషు స్థితోऽల్పదోషో నక్తాంధ్యం జనయతి, రాత్రౌ న పశ్యతీత్యర్థః| సూర్యానుగ్రహాత్ కఫాల్పభావాత్ స దివాऽనుపశ్యతి||57-58||
Adhikarana ధూమదర్శీలక్షణం (౫౯) · Śloka ౫౯
శోకజ్వరాయాసశిరోऽభితాపైరభ్యాహతా యస్య నరస్య దృష్టిః |
ధూమ్రాంస్తథా పశ్యతి సర్వభావాన్ స ధూమదర్శీతి నరః ప్రదిష్టః ||59||
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
शोकज्वरायासशिरोऽभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः |
धूम्रांस्तथा पश्यति सर्वभावान् स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः ||५९||
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ధూమదర్శినో లింగమాహ– శోకజ్వరాయాసేత్యాది| శోకాదిభిః కారణైః కుపితేన పిత్తేనాభ్యాహతా ఉపహతా దృష్టిరితి ప్రత్యేతవ్యం, అస్య సుశ్రుతే రోగసంగ్రహే పైత్తికగణేऽభిధానాత్| అయం చ రోగో బాహ్యపటలస్థేన దోషేణ జన్యత ఇతి గదాధరః, తృతీయపటలాశ్రితదోషేణేతి కార్తికః| దివా ధూమాన్ పశ్యతి, న తు నక్తం; తదా పిత్తస్య క్షీణత్వాదితి వ్యాఖ్యానయంతి||59||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ధూమదర్శినమాహ– శోకేత్యాది| శోకాదిభిః కారణైః కుపితేన పిత్తేనాభ్యాహతా ఉపహతా దృష్టిరితి ప్రత్యేతవ్యం| స సధూమకాన్ ధూమేన సహ వర్తంత ఇతి సధూమకాస్తాంపదార్థాంపశ్యతి| అయం చ రోగో బాహ్యపటలస్థేన దోషేణ జన్యత ఇతి గదాధరః, ద్వితీయపటలాశ్రితేన దోషేణేతి కార్తికః| దివా ధూమాన్ పశ్యతి, న తు రాత్రౌ; పిత్తస్య క్షీణత్వాదితి వ్యాఖ్యానయంతీతి||59||
Adhikarana హ్రస్వజాడ్యలక్షణం (౬౦) · Śloka ౬౦
యో హ్రస్వజాడ్యో దివసేషు కృచ్ఛ్రాద్ధ్రస్వాని రూపాణి చ తేన పశ్యేత్ |60|
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
यो ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च तेन पश्येत् |६०|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
హ్రస్వజాడ్యలక్షణమాహ– యో హ్రస్వజాడ్య ఇత్యాది| తేన హ్రస్వజాడ్యేన హ్రస్వాని రూపాణి దివా యః పశ్యేత్ స హ్రస్వజాడ్య ఇతి యోజనా| అత్ర దోషో దృష్టిమధ్యగతః| యదుక్తం– “దృష్టిమధ్యగతే దోషే మహద్ధ్రస్వం చ పశ్యతి|” ఇతి| అయం పైత్తికః|60|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
హ్రస్వజాడ్యమాహ– య ఇత్యాది| తేన హ్రస్వజాడ్యేన హ్రస్వాని రూపాణి దివా పశ్యేద్యః స హ్రస్వజాడ్య ఇతి యోజనా| అత్ర దోషో దృష్టిమధ్యగః| యదుక్తం– “దృష్టిమధ్యస్థితే దోషే మహద్ధ్రస్వం చ పశ్యతి|” ఇతి|60|–
Adhikarana నకులాంధ్యలక్షణం (౬౦) · Śloka ౬౦
విద్యోతతే యస్య నరస్య దృష్టిర్దోషాభిపన్నా నకులస్య యద్వత్ ||60||
చిత్రాణి రూపాణి దివా స పశ్యేత్ స వై వికారో నకులాంధ్యసంజ్ఞః |
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ||६०||
चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसञ्ज्ञः |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నకులాంధ్యసంజ్ఞమాహ– విద్యోతతే యస్యేత్యాది| నకులస్య యద్వత్ వ్యథా దృష్టిర్విద్యోతతే వర్ణేన ప్రతిభాసతే తథాऽస్యేత్యర్థః| అతః సర్వదృష్టిమండలగతో రాగః సర్వదోషవర్ణశ్చ; దోషాభిపన్నేత్యత్ర దోషశబ్దస్యావిశేషిత్వాదభిశబ్దస్యాభివ్యాప్త్యర్థస్య ప్రయోగాత్| ఏతౌ హ్రస్వజాడ్యనకులాంధ్యౌ చతుఃపటలస్థితదోషజన్యౌ సరాగౌ న సాధ్యౌ| తథాచ విదేహః– “నక్తమంధాస్తు చత్వారో యే పురస్తాత్ ప్రకీర్తితాః| తేషామసాధ్యో నకులో హ్రస్వజాడ్యస్తథైవ చ|| విశేషేణ భవేయాతాం ద్వౌ చతుఃపటలాశ్రితౌ| తౌ చ సంప్రాప్తరాగత్వాదసాధ్యౌ పరికీర్తితౌ||” ఇతి| ఏతౌ చ రాత్ర్యంధౌ ప్రత్యేతవ్యౌ, దివా హ్రస్వచిత్రరూపదర్శనాభిధానేన రాత్రావదర్శనప్రతీతేః| విదేహేన తు నక్తాంధ్యే త్రిత్వేऽపి చత్వార ఇత్యుక్తం, నక్తాంధ్యబాహుల్యేన దివాంధ్యేऽపి తత్ప్రయోగాత్; ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతివత్||60||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నకులాంధ్యమాహ– విద్యోతత ఇత్యాది| నకులస్య దృష్టిః విద్యోతతే ప్రతిభాసతే వర్ణేన యథా తథా యస్యేత్యర్థః| అత్ర సర్వదృష్టిమండలగతో రాగః సర్వదోషవర్ణశ్చ| అభిపన్నేతి అభిశబ్దస్యాభితః ప్రాప్త్యర్థస్య ప్రయోగాత్ దివా పశ్యేదిత్యుక్తత్వాత్ రాత్రౌ న పశ్యతీత్యవగంతవ్యం| ఏతౌ హ్రస్వజాడ్యనకులాంధౌ చతుష్పటలస్థితదోషజన్యౌ సరాగౌ న సాధ్యౌ చ, తథా విదేహః– “నక్తమంధాస్తు చత్వారః పురస్తాత్పరికీర్తితాః| తేషామసాధ్యో నకులో హ్రస్వజాడ్యస్తథైవ చ|| విశేషేణ భవేయాతాం తౌ చతుష్పటలాశ్రితౌ| తౌ చ సంప్రాప్తరాగత్వాత్తస్మాదేతౌ న సిద్ధ్యతః||” ఇతి||60||
Adhikarana గంభీరికాలక్షణం (౬౧) · Śloka ౬౧
దృష్టిర్విరూపా శ్వసనోపసృష్టా సంకోచమభ్యంతరతస్తు యాతి ||61||
రుజావగాఢా చ తమక్షిరోగం గంభీరికేతి ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః |
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कोचमभ्यन्तरतस्तु याति ||६१||
रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
గంభీరికాలక్షణమాహ– దృష్టిరిత్యాది| విరూపా వికృతా| శ్వసనోపసృష్టా వాతోపగతా, సంకోచమభ్యంతరతస్తు యాతీతి అంతఃసంకోచమేతి నిమజ్జతీత్యర్థః; “ సంకుచ్యతేऽభ్యంతరతశ్చ యాతి” ఇతి పాఠాంతరేऽప్యయమేవార్థః, ఇయమవిశేషోక్తిః| సకలపటలగతవాతజన్యా అసాధ్యా, సుశ్రుతే గంభీరికా తథేతి నిర్దేశాత్||61||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
గంభీరికామాహ– దృష్టిరిత్యాది| విరూపా వికృతా| శ్వసనోపసృష్టా వాతోపద్రుతా| అంతః సంకుచ్యత ఇతి అంతః సంకుచ్యతే నిమజ్జతీత్యర్థః| ‘సంకోచమభ్యంతరతస్తు యాతి’ ఇతి పాఠాంతరం| తత్రాపి స ఏవార్థః||61||
Adhikarana సనిమిత్తలింగనాశ-అనిమిత్తలింగనాశలక్షణం (౬౨-౬౪) · Śloka ౬౪
బాహ్యౌ పునర్ద్వావిహ సంప్రదిష్టౌ నిమిత్తతశ్చాప్యనిమిత్తతశ్చ ||62||
నిమిత్తతస్తత్ర శిరోऽభితాపాజ్జ్ఞేయస్త్వభిష్యందనిదర్శనః సః |
( విదార్యతే సీదతి హీయతే వా నృణామభిఘాతహృతా చ దృష్టిః) |
సురర్షిగంధర్వమహోరగాణాం సందర్శనేనాపి చ భాస్కరస్య ||63||
హన్యేత దృష్టిర్మనుజస్య యస్య స లింగనాశస్త్వనిమిత్తసంజ్ఞః |
తత్రాక్షి విస్పృష్టమివావభాతి వైదూర్యవర్ణా విమలా చ దృష్టిః ||64||
(ఇతి దృష్టిగతాః) |
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ||६२||
निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनः सः |
( विदार्यते सीदति हीयते वा नृणामभिघातहृता च दृष्टिः) |
सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्करस्य ||६३||
हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः |
तत्राक्षि विस्पृष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ||६४||
(इति दृष्टिगताः) |
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తదేవం శారీరాన్ ద్వాదశ దృష్టిగతవికారానభిధాయ సనిమిత్తానిమిత్తభేదాదాగంతుబాహ్యజౌ నయనవికారౌ (లింగనాశౌ) దర్శయన్నాహ– బాహ్యౌ పునర్ద్వావిహేత్యాది| సంప్రదిష్టౌ కథితావౌపద్రవికాధ్యాయే “ తథా బాహ్యౌ పునర్ద్వౌ” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇత్యాదినా| బహిర్భవౌ బాహ్యౌ, ఆగంతూ ఇత్యర్థః| తత్ర సనిమిత్తం దర్శయన్నాహ– నిమిత్తతస్తత్రేత్యాది| శిరోऽభితాపాదితి శిరో అభి సర్వతస్తప్యతే యేన విషకుసుమగంధవాహిపవనస్పర్శాదినా స శిరోऽభితాపస్తస్మాత్; తేన సమస్తశిరస ఉపతాపాన్నయనగతరుధిరాధికకోపో దృష్టేరపి శక్తేర్వ్యాఘాతః| అభిష్యందనిదర్శన ఇతి రక్తాభిష్యందలింగ ఇతి గదాధరః; సుశ్రుతే రోగసంగ్రహే సర్వజగణే ద్వయోరప్యేతయోః పాఠాత్ సన్నిపాతజాభిష్యందలక్షణ ఇతి కార్తికః| అనిమిత్తమాహ– సురర్షిగంధర్వేత్యాది| అనుపలభ్యమానవిశిష్టసురాదిదర్శననిమిత్తమాహుః| సందర్శనేన సమ్యగ్దర్శనేన, హన్యేత హంతుం సంభావ్యేత, న త్వవశ్యం హన్యేత ఇత్యభిప్రాయః| (దృష్టిరితి దర్శనముపలబ్ధిరిత్యర్థః, న తు దృష్టిమండలం, అస్యాదృష్టిగతవికారత్వాత్| లింగనాశప్రయోగశ్చాత్ర రూపగ్రహణాభావసామాన్యాన్న తు రూఢ్యా, తస్య చతుర్థపటలస్థతిమిర ఏవ రూఢత్వాత్|) తచ్చేదం దర్శనం కిమభిష్యందవత్ సకలగోలకోపఘాతకం తిమిరత్వాద్దృష్టిమాత్రోపఘాతకం వేతి శంకానిరాసార్థమాహ– తత్రాక్షీత్యాది| విస్పష్టమివేతి పూర్వావస్థాతో విశేషేణ ప్రసన్నమివ గోలకావచ్ఛిన్నం చక్షురవభాసతే| దృష్టిరపి వైడూర్యవర్ణా శ్యావా దృష్టిః ప్రకృతివర్ణేత్యర్థః| విమలేతి విగతకాచాదిమలా| అయం తాత్పర్యార్థః– పూర్వావస్థాతః శక్తిమాత్రముపహన్యతే, యతో దేవాదయో హి అవయవమదూషయంత ఏవ శక్తిమాత్రముపఘ్నంతి| యదుక్తం చరకే– “దేవాదయోऽష్టౌ హి మహానుభావా న దూషయంతః పురుషస్య దేహం| విశంత్యదృశ్యాస్తరసా యథైవ ఛాయాతపౌ దర్పణసూర్యకాంతౌ||” (చ. చి. అ. 9) ఇతి| ( ఏతౌ చ బాహ్యజౌ దృష్ట్యాధాననిరూపణీయతయా దృష్టిగతావేవ, అత ఏవ తదధికారనిర్దిష్టౌ, శారీరాభిప్రాయేణ ద్వాదశవిధత్వముక్తం, తేన న సంఖ్యాతిరేకః,) ద్వావప్యేతావసాధ్యౌ|| ఇతి దృష్టిగతాః||62-64||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఏవం దృష్టిగతా ద్వాదశ కథితాః, బాహ్యౌ సనిమిత్తానిమిత్తభేదాల్లింగనాశావాహ– బాహ్యావిత్యాది| తత్ర తయోర్మధ్యే నిమిత్తతః కథ్యత ఇత్యర్థః| శిరోऽభితప్యతే యేన విషకుసుమగంధవాహిపవనస్పర్శేన స శిరోऽభితాపః, తస్మాత్తేన సమస్తమస్తకస్యోపఘాతాన్నయనగతరక్తకోపః దృష్టేరపి శక్తివ్యాఘాతః| అభిష్యందనిదర్శనైరితి రక్తాభిష్యందలక్షణైరితి గదాధరః| సన్నిపాతాభిష్యందలక్షణైరితి కార్తికః| అభిఘాతజమాహ– విదీర్యత ఇతి; విదీర్యతే ద్విధా భవతి, సీదతి మ్లానీభవతి, హీయతే హీనా భవతి, అభిఘాతో లగుడలోష్టాదిజః| అనిమిత్తజమాహ– సురర్షీత్యాది| ఏతేషాం సందర్శనేన హన్యేత వ్యాహన్యేత| నయనోపఘాతమంతరేణ దర్శనశక్తిమాత్రముపహతామితి దర్శయన్నాహ– తత్రాక్షీత్యాది| విస్పష్టం ప్రసన్నం| వైదూర్యవర్ణా శ్యామప్రకృతివర్ణా ఇత్యర్థః| విమలా దోషజనితతిమిరరాగజనితకాచాదిరహితా| నను, కథమింద్రియస్య భౌతికస్యాదుష్టస్యాపి శక్తినాశః? ఉచ్యతే– దేవాదయోऽష్టౌ భౌతికేంద్రియమదూషయంత ఏవ శక్తిముపఘ్నంతి| యదుక్తం చరకే– “దేవాదయోऽష్టౌ హి మహాప్రభావా న దూషయంతః పురుషస్య దేహం| విశంత్యదృశ్యాస్తరసా యథైవ ఛాయాతపౌ దర్పణసూర్యకాంతౌ||” ఇతి| వాతికః, పైత్తికః, శ్లైష్మికః, రక్తజః, సాన్నిపాతికః, పరిమ్లాయి, ఏవం షడ్లింగనాశాః; దివాంధః, రాత్ర్యంధః, ధూమదర్శీ, హ్రస్వజాడ్యః, నకులాంధః గంభీరికా, ఏవమపరే దృష్టిరోగాః షట్, ఏవం ద్వాదశ| బాహ్యావపరౌ ద్వౌ సనిమిత్తానిమిత్తజౌ, ఏవం చతుర్దశ దృష్టిరోగాః||62-64||
Adhikarana ప్రస్తార్యర్మలక్షణం (౬౫) · Śloka ౬౫
ప్రస్తార్యర్మ తను స్తీర్ణం శ్యావం రక్తనిభం సితే |65|
View original
प्रस्तार्यर्म तनु स्तीर्णं श्यावं रक्तनिभं सिते |६५|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అథ మండలగతనిదానాభిధానపారిశేష్యాద్ దృష్టిగతానంతరం శుక్లమండలవర్త్మపక్ష్మమండలగతానాం నిదానాభిధానావసరప్రాప్తౌ వర్త్మాదిమండలప్రతియోగితయా శుక్లమండలస్యాంతర్గతత్వాత్ సౌకుమార్యేణానంతరం కృత్వా చ నిదానోద్దేశారంభః| తత్ర ప్రస్తారిశబ్దాభిధానస్యార్మణో లక్షణమాహ– ప్రస్తారీత్యాది| ప్రస్తారీతి లక్ష్యం, శేషం లక్షణం| తను అబహలం| స్తీర్ణం వితతం| ( శ్యావమీషన్నీలం| రక్తనిభం రక్తవర్ణం| అత్ర శ్యావరక్తయోర్విరోధాత్ సముచ్చయాభావేన వికల్పః| అత ఏవాహ నిమిః– “సమంతాద్విసృతః శ్యావో రక్తో వా మాంససంచయః| సన్నిపాతేన దోషాణాం ప్రస్తార్యర్మ తదుచ్యతే||” ఇతి| గదాధరణ ఈషన్నీలలోహితవర్ణసముచ్చయ ఏవ దర్శితః| సితే శుక్లభాగే)|65|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
చతుర్దశదృష్టిజానంతరమదూరత్వేన శుక్లజా ఉచ్యంతే, తత్ర ప్రస్తారితలక్షణమాహ– ప్రస్తారీత్యాది| తను అబహలం, విస్తీర్ణం ప్రస్తారి, ప్రసరయుక్తమిత్యర్థః| శ్యావం సశుక్లం కృష్ణం, రక్తమీషల్లోహితం, సితే శుక్లే అర్థాన్నయనస్యేతి పూరణీయం|65|–
Adhikarana శుక్లార్మలక్షణం (౬౫) · Śloka ౬౫
సశ్వేతం మృదు శుక్లార్మ శుక్లే తద్వర్ధతే చిరాత్ ||65||
View original
सश्वेतं मृदु शुक्लार्म शुक्ले तद्वर्धते चिरात् ||६५||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శుక్లార్మలక్షణమాహ– సశ్వేతమిత్యాది| సశ్వేతం కించిచ్ఛ్వేతం| మృదు కోమలం| పరతో వక్ష్యమాణం మాంసమితి పదం సింహావలోకనన్యాయేన సంబంధనీయం| సశబ్దస్యాధికస్యోపాదానం సమ్యక్ శ్వేతత్వప్రతిపాదనార్థమితి కార్తికః| శుక్లే శుక్లమండలే| చిరాత్ చిరకాలేన తద్వర్ధతే, కఫజత్వాత్||65||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శుక్లార్మలక్షణమాహ– సశ్వేతమిత్యాది| సశ్వేతం చిరేణ వర్ధత ఇతి కఫజత్వాత్ శుక్లార్మ తస్య నామ||65||
Adhikarana రక్తార్మలక్షణం (౬౬) · Śloka ౬౬
పద్మాభం మృదు రక్తార్మ యన్మాంసం చీయతే సితే |66|
View original
पद्माभं मृदु रक्तार्म यन्मांसं चीयते सिते |६६|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తార్మలక్షణమాహ– పద్మాభమిత్యాది| పద్మాభమరుణపద్మపత్రనిభం| మృదు కోమలం, సితే శుక్లమండలే| చీయతే వృద్ధిముపైతి| ఏతద్రక్తజం|66|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తార్మలక్షణమాహ– పద్మాభమిత్యాది| రక్తపద్మాభం| మృదు కోమలం| యన్మాంసం చీయత ఇతి మాంసముపచయముపైతి| ఏతద్రక్తజమితి నయనస్య శుక్లభాగే|66|–
Adhikarana అధిమాంసార్మలక్షణం (౬౬) · Śloka ౬౬
పృథు మృద్వధిమాంసార్మ బహులం చ యకృన్నిభం |66|
View original
पृथु मृद्वधिमांसार्म बहुलं च यकृन्निभम् |६६|
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అధిమాంసార్మలక్షణమాహ– పృథ్విత్యాది| పృథు వితతం, విస్తీర్ణమిత్యర్థః| బహులం స్థూలం| లోహితత్వేన యకృన్నిభం, శ్యావవర్ణసంబంధోऽప్యత్ర జ్ఞేయః; యథాऽऽహ సుశ్రుతః– “విస్తీర్ణం మృదు బహలం యకృత్ప్రకాశం శ్యావం వా తదధికమాంసజార్మ విద్యాత్|” (సు. ఉ. తం. అ. 4) ఇతి| అత్ర శ్యావం వేతి వాశబ్దః సముచ్చయే, తేన శ్యావం లోహితం చేత్యర్థః| ఏతచ్చ త్రిదోషజం, సుశ్రుతే త్రిదోషజప్రకరణే పఠితత్వాత్|66|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అధిమాంసార్మలక్షణమాహ– పృథ్విత్యాది| పృథు విస్తీర్ణం, బహలం స్థూలం, యకృన్నిభమితి ఈషన్నీలలోహితమిత్యర్థః| ఏతత్త్రిదోషజం|66|–
Adhikarana స్నాయ్వర్మలక్షణం (౬౬) · Śloka ౬౬
స్థిరం ప్రస్తారి మాంసాఢ్యం శుక్లం స్నాయ్వర్మ పంచమం ||66||
View original
स्थिरं प्रस्तारि मांसाढ्यं शुक्लं स्नाय्वर्म पञ्चमम् ||६६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
స్నాయ్వర్మలక్షణమాహ– స్థిరమిత్యాది| స్థిరం కఠినం| మాంసాఢ్యం బహుమాంసం| శుష్కమవిస్రావి| ఇదం చ ప్రస్తార్యర్మోద్భవం| తథా చ నిమిః– “ప్రస్తారిణోऽర్మణః స్రావం నిరుణద్ధి యదాऽనిలః| వినా స్రావం విశుష్కం తత్ స్నాయ్వర్మేతి ప్రకీర్తితం||” ఇతి| ఇదం తు సన్నిపాతజమపి సాధ్యం||66||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్నాయ్వర్మలక్షణమాహ– స్థిరమితి| స్థిరం కఠినం, శుష్కమవిస్రావి| ఇదం చ ప్రస్తార్యర్మోద్భవం| తథా విదేహః– “ప్రస్తారిణోऽర్మణః స్రావం నిరుణద్ధి యదాऽనిలః| వినా స్రావం విశుష్కం చ యత్స్నాయ్వర్మేతి తద్విదుః||” ఇతి| ఇదం సన్నిపాతజం||66||
Adhikarana శుక్తికాలక్షణం (౬౭) · Śloka ౬౭
శ్యావాః స్యుః పిశితనిభాశ్చ బిందవో యే శుక్త్యాభాః సితనియతాః స శుక్తిసంజ్ఞః |67|
(సు. ఉ. తం. అ. 7) |
View original
श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये शुक्त्याभाः सितनियताः स शुक्तिसञ्ज्ञः |६७|
(सु. उ. तं. अ. ७) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శుక్తికాలక్షణమాహ– శ్యావా ఇత్యాది| శ్యావాః పాండుశ్యామాః, పిశితనిభా ఇతి నియమేన భణితాః, ( తేన పిశితస్యేవ నియమేన భా దీప్తిర్యేషాం తే తథా, సా చ ప్రభా శ్యావా ఇతి సమభివ్యాహారేణ శ్యావవర్ణైవ; నత్వత్ర మాంసస్యోపమానత్వం పిశితనిభశబ్దోऽభిధత్తే, వక్ష్యమాణార్జునే రుధిరోపమశబ్దవత్, మాంసాత్మకత్వాదేవ శుక్తికాయాః)| సితనియతా ఇతి సితే శుక్లమండలే నియతాః; శుక్త్యాభా జలశుక్తినిభాః, వర్ణసామ్యాత్; అత ఏవ శుక్తిసంజ్ఞః| అయం పిత్తజః| అత్ర వాగ్భటః “పిత్తం కుర్యాత్ సితే బిందూనసితశ్యావపీతకాన్| మలాక్తాదర్శతుల్యం వా సర్వం శుక్లం సదాహరుక్|| రోగోऽయం శుక్తికాసంజ్ఞః సశకృద్భేదతృడ్జ్వరః||” (వా. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి|67|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శుక్తికాలక్షణమాహ– శ్యావాః స్యురిత్యాది| శ్యావాః పాండుశ్యామాః, పిశితనిభాః పిశితస్యేవ నియమేన భా దీప్తిర్యేషాం తే తథా, శుక్త్యాభాః జలశుక్తినిభాః, తత్సామ్యాత్| అసితసితాః అసితాశ్చ సితాశ్చాసితసితాః| అయం పిత్తజః|67|–
Adhikarana అర్జునలక్షణం (౬౭) · Śloka ౬౭
ఏకో యః శశరుధిరోపమశ్చ బిందుః శుక్లస్థో భవతి తమర్జునం వదంతి ||67||
(సు. ఉ. తం. అ. 4) |
View original
एको यः शशरुधिरोपमश्च बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति ||६७||
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అర్జునలక్షణమాహ– ఏక ఇత్యాది| ఏక ఏవ సన్ యః శశరుధిరవల్లోహితో బిందురూపశ్చ వికారస్తమర్జునం వదంతీత్యర్థః| ఉక్తం చ కల్యాణవినిశ్చయ– “శక్రగోపనిభం శుక్లేऽర్జునం రక్తప్రకోపతః|” ఇతి| ఏతేన బిందురూపత్వే నియమో నాస్తీతి జ్ఞేయం| అత ఏవ రవిగుప్త– “కృష్ణభాగే సితం బిందుం శుక్లం విద్యాత్ కఫాత్మకం| రక్తం చ శుక్లభాగస్థమర్జునం శోణితోద్భవం||” ఇతి||67||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అర్జునమాహ– ఏక ఇత్యాది| ఇదం శోణితజం||67||
Adhikarana పిష్టకలక్షణం (౬౮) · Śloka ౬౮
శ్లేష్మమారుతకోపేన శుక్లే పిష్టం సమున్నతం |
పిష్టవత్ పిష్టకం విద్ధి మలాక్తాదర్శసన్నిభం ||68||
View original
श्लेष्ममारुतकोपेन शुक्ले पिष्टं समुन्नतम् |
पिष्टवत् पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम् ||६८||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిష్టకలక్షణమాహ– శ్లేష్మమారుతకోపేనేత్యాది| పిష్టమితి లక్షణపదం| పిష్టవదితి ఆలేపనపిష్టతుల్యం శ్వేతత్వేన| పునః పిష్టకమితి లక్ష్యపదం| సమున్నతముచ్ఛూనం| మలాక్తాదర్శసన్నిభమితి ధూల్యాదిమ్రక్షితదర్పణతుల్యం| అయం కఫవాతజః, అతః కఫేనాచ్ఛతయా, వాతేన కించిత్ శ్యావతయా మలాక్తదర్పణనిభత్వమస్యేత్యర్థః||68||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిష్టకమాహ– శ్లేష్మేత్యాది| పిష్టమితి లక్షణపదం| పిష్టవదితి ఆలేపనపిష్టతుల్యం, శ్వేతత్వేన| పునః పిష్టకమితి లక్ష్యపదం| మలాక్తాదర్శసన్నిభమితి ధూల్యాదిమ్రక్షితదర్పణతుల్యం| అయం వాతకఫజః సాధ్యశ్చ||68||
Adhikarana సిరాజాలలక్షణం (౬౯) · Śloka ౬౯
జాలాభః కఠినసిరో మహాన్ సరక్తః సంతానః స్మృత ఇహ జాలసంజ్ఞితస్తు |69|
(సు. ఉ. తం. అ. 4) |
View original
जालाभः कठिनसिरो महान् सरक्तः सन्तानः स्मृत इह जालसञ्ज्ञितस्तु |६९|
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సిరాజాలలక్షణమాహ– జాలాభ ఇత్యాది| అనులోమవిలోమసిరానిచయరచితనిరంతరవివరగవాక్షిభావాత్ జాలస్యేవ ఆభా ఆకృతిర్యస్య స తథా| కఠినసిర ఇత్యనేన సిరాణామేవ సంతానోऽయం వికార ఇతి దర్శయతి| సరక్త ఈషల్లోహితః| సంతనోతి ఆచ్ఛాదయతీతి సంతానః, బహులవచనాత్ కర్తరి ఘఞ్| అత్ర బిందుశబ్దోऽనువర్తనీయః, స సర్వత్ర విశేష్యః| జాలసంజ్ఞిత ఇత్యత్ర ‘ సిరాపూర్వ’ ఇతి శేషః, తేన సిరాజాలసంజ్ఞిత ఇత్యర్థః| అయం చ రక్తజః|69|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సిరాజాలమాహ– జాలాభ ఇత్యాది| అనులోమవిలోమస్థితసిరావిరచితబహువివరత్వేన జాలస్యేవ ఆభా యస్య స తథా, కఠినసిర ఇత్యనేన సిరాణామేవ సంతానోऽయం వికార ఇతి దర్శయతి| సరక్త ఇతి ఈషల్లోహితః| జాలసంజ్ఞిత ఇత్యత్ర సిరాపూర్వ ఇతి శేషః, తేన సిరాజాలసంజ్ఞిత ఇత్యర్థః|69|–
Adhikarana సిరాజపిడకాలక్షణం (౬౯) · Śloka ౬౯
శుక్లస్థాః సితపిడకాః సిరావృతా యాస్తా బ్రూయాదసితసమీపజాః సిరాజాః |69|
(సు. ఉ. తం. అ. 4) |
View original
शुक्लस्थाः सितपिडकाः सिरावृता यास्ता ब्रूयादसितसमीपजाः सिराजाः |६९|
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సిరాజపిడకాలక్షణమాహ– శుక్లస్థా ఇత్యాది| సితపిడకా ఇతి సితవర్ణాః పిడకాః| సిరావృతాః సిరావ్యాప్తాః| అసితసమీపజా ఇతి కృష్ణభాగాభ్యర్ణశుక్లజాః| సిరాపరివృతత్వాత్ సిరాజాః, నతు సాక్షాత్ సిరాజాతా ఇతి గదాధరః| అయం చ త్రిదోషజః, త్రిదోషజసాధ్యప్రకరణే సుశ్రుతేన పఠితత్వాత్|69|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సిరాజమాహ– శుక్లస్థా ఇత్యాది| సిరాభిరావృతాః, వాస్తుస్థితసిరాపరివృతత్వేన సిరాజాః| అసితసమీపజా ఇతి కృష్ణభాగాంతః శుక్లజాః సిరాజాః, పిడకా ఇతి శేషః| ఏవ సన్నిపాతజః సాధ్యశ్చ|69|–
Adhikarana బలాసగ్రథితలక్షణం (౬౯) · Śloka ౬౯
కాంస్యాభోऽమృదురథ వారిబిందుకల్పో విజ్ఞేయో నయనసితే బలాససంజ్ఞః ||69||
(ఇతి శుక్లజాః) |
(సు. ఉ. తం. అ. 4) |
View original
कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो विज्ञेयो नयनसिते बलाससञ्ज्ञः ||६९||
(इति शुक्लजाः) |
(सु. उ. तं. अ. ४) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
బలాసగ్రథితలక్షణమాహ– కాంస్యాభ ఇత్యాది| కాంస్యస్యేవాభా దీప్తిర్యస్య స తథా సిత ఇత్యర్థః, వారిబిందురివోచ్ఛూనత్వాత్| అమృదుః కఠినః, కఫానిలజత్వాత్| తథా చ విదేహః– “మారుతోత్పీడితః శ్లేష్మా శుక్లభాగే వ్యవస్థితః| జలబిందురివోచ్ఛూనో హ్యమృదుః కఫసంభవః|| బలాసగ్రథితం నామ తం శోథం వృత్తమాదిశేత్|” ఇతి| ( ‘కోషాభ’ ఇతి కశ్చిత్ పఠతి, కోషో మాంసకుడ్మలః, తదాభస్తదాకారః; ఏతావతాऽత్యర్థముచ్ఛూనత్వం ప్రతిపాద్యతే, వారిబిందుకల్ప ఇతి చ ఈషదుచ్ఛూనతాऽపి, నయనసితే శుక్లభాగే ఇత్యర్థః|) బలాససంజ్ఞ ఇత్యత్ర గ్రథితశబ్దలోపః, తేన బలాసగ్రథిత ఇతి సంజ్ఞా| అత్ర సిరోత్పాతసిరాహర్షౌ వాగ్భటేన పఠితౌ| తథా హి– “రక్తరాజీనిభం శుక్లే ఉష్యతేऽపి సవేదనం| అశోథాశ్రూపదేహం చ శిరోత్పాతః సశోణితం| ఉపేక్షితః సిరోత్పాతో రాజీస్తా ఏవ వర్ధయన్| కుర్యాత్ సాస్రం సిరాహర్షం తేనాక్ష్యుద్వీక్షణాక్షమం||” (వా. ఉ. అ. 10) ఇతి|| ఇతి శుక్లజాః||69||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
బలాసగ్రథితమాహ– కాంస్యాభ ఇత్యాది| అమృదుః కఠినః, వారిబిందుకల్ప ఇత్యనేన మనాగుచ్ఛూనతా ప్రతిపాద్యతే| ‘కోషాభః’ ఇతి పాఠాంతరం| తత్ర కోషో మాంసకుడ్మలం తదాభః, ఏతేనాత్యుచ్ఛూనత్వం ప్రతిపాద్యతే| అయమర్థః– అత్యుచ్ఛూనో వా మనాగుత్సన్నో వా| శుక్లత్వం కఫజత్వాదేవ లభ్యతే| బలాససంజ్ఞ ఇత్యత్ర పదేऽపి పదైకదేశప్రవృత్తేర్గ్రథితాऽనభిధానం| అయం చ కఫజః, తథాచ విదేహః– “మారుతోత్పీడితః శ్లేష్మా శుక్లభాగే వ్యవస్థితః| జలబిందురివోచ్ఛూనో మృదుః స కఫసంభవః| బలాసగ్రథితం నామ తం శోఫం వృత్తమాదిశేత్||” ఇతి| ఏవం ప్రస్తార్యర్మ 1 శుక్లార్మ 2 రక్తార్మ 3 అధిమాంసార్మ 4 స్నాయ్వర్మ 5 శుక్తికా 6 అర్జునః 7 పిష్టకః 8 సిరాజాలః 9 సిరాజః 10 బలాసగ్రథితః 11 ఇత్యేకాదశ నయనామయాః శుక్లభాగజా రోగాః| ఏవం శుక్లజా ఏకాదశ|| ఇతి శుక్లజాః||69||
Adhikarana పూయాలసలక్షణం (౭౦) · Śloka ౭౦
పక్వః శోథః సంధిజో యః సతోదః స్రవేత్ పూయం పూతి పూయాలసాఖ్యః |70|
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
पक्वः शोथः सन्धिजो यः सतोदः स्रवेत् पूयं पूति पूयालसाख्यः |७०|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అథ మండలగతనిదానాభిధానపారిశేష్యాద్వర్త్మమండలగతనిదానాభిధానే ప్రాప్తే కనీనికాసంధ్యాదీనాం వర్త్మమండలాభియోగితయాऽంతర్గతత్వేనాంతరంగత్వాత్ సంధిగతనిదానోద్దేశారంభః| తే చ సంధయః షట్| యదాహ సుశ్రుతః– “పక్ష్మవర్త్మగతః సంధిర్వర్త్మశుక్లగతోऽపరః| శుక్లకృష్ణగతస్త్వన్యః కృష్ణదృష్టిగతస్తథా|| కనీనికాగతో జ్ఞేయః షష్ఠశ్చాపాంగగః స్మృతః|” (సు. ఉ. తం. అ. 1) ఇతి| నాసాసమీపనేత్రాంతః కనీనికా; చక్షుఃపుచ్ఛస్యాధో నేత్రాంతోऽపాంగః| తత్ర పూయాలసలక్షణమాహ– పక్వ ఇత్యాది| సంధిజ ఇతి కనీనికాసంధిజః| యదాహ విదేహః– “శోథక్లేదసమావిష్టం తోదభేదసమాకులం| పూయాలసం తు తం విద్యాత్ సంధౌ కానీనికే నృణాం||” ఇతి| అయం త్రిదోషజః, సుశ్రుతేన సాధ్యత్రిదోషజప్రకరణే పఠితత్వాత్|70|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కనీనికాదిసంధీనాం శుక్లభాగప్రత్యాసత్త్యాऽనంతరం తద్గతరోగాణామభిధానం| తత్రాదౌ పూయాలసకమాహ– పక్వ ఇత్యాది| సంధిజ ఇతి కనీనికాసంధిజః| తథా చ నిమిః– “శోథక్లేదసమావిష్టం తోదభేదసమాకులం| పూయాలసం తు తం విద్యాత్సంధౌ కానీనికే నృణాం||” ఇతి| కనీనికాసంధిశ్చ నాసామను నేత్రాంతః|70|–
Adhikarana శ్లేష్మోపనాహలక్షణం (౭౦) · Śloka ౭౦
గ్రంథిర్నాల్పో దృష్టిసంధావపాకీ కండూప్రాయో నీరుజస్తూపనాహః ||70||
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकी कण्डूप्रायो नीरुजस्तूपनाहः ||७०||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లేష్మోపనాహలక్షణమాహ– గ్రంథిరిత్యాది| నాల్ప ఇతి మహాన్| అపాకీ ఈషత్పాకః; అత ఏవ సుశ్రుతేऽల్పస్రావః పఠితః| దృష్టిసంధావితి కృష్ణదృష్టిమండలయోః సంధావిత్యర్థః| కండూప్రాయః కఫప్రాబల్యాత్| నీరుజోऽల్పరుజ ఇత్యర్థః| తథాచ విదేహః– “వాయుః శ్లేష్మాణమాదాయ దృష్టిసంధౌ వ్యవస్థితః| అరుణం కఠినం గ్రంథిం జనయేదల్పవేదనం|| శ్లేష్మోపనాహం తం విద్యాత్ స్రావాన్ వక్ష్యామ్యతః పరం|” ఇతి| వాతశ్లేష్మజన్యత్వేऽపి శ్లేష్మప్రాబల్యాత్ శ్లేష్మోపనాహవ్యపదేశః| ఆశ్రయప్రభావాదరుణత్వమత్ర||70||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కఫోపనాహమాహ– గ్రంథిరిత్యాది| నాల్పః మహాన్, అపాకీ ఈషత్పాకః, అత ఏవ నీరుజో జ్ఞేయః| యదుక్తం విదేహేన– “వాయుః శ్లేష్మాణమాదాయ దృష్టిసంధౌ వ్యవస్థితః| అరుణం కఠినం గ్రంథిం జనయత్యల్పవేదనం|| శ్లేష్మోపనాహం తం విద్యాత్స్రావాన్వక్ష్యామ్యతః పరం|” ఇతి| వాతశ్లేష్మజన్యత్వేऽపి శ్లేష్మోద్రేకాత్ శ్లేష్మోపనాహవ్యపదేశః||70||
Adhikarana నేత్రస్రావసంప్రాప్తిః (౭౧) · Śloka ౭౧
గత్వా సంధీనశ్రుమార్గేణ దోషాః కుర్యుః స్రావాన్ లక్షణైః స్వైరుపేతాన్ |
తం హి స్రావం నేత్రనాడీతి చైకే తస్యా లింగం కీర్తయిష్యే చతుర్ధా ||71||
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावान् लक्षणैः स्वैरुपेतान् |
तं हि स्रावं नेत्रनाडीति चैके तस्या लिङ्गं कीर्तयिष्ये चतुर्धा ||७१||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చతుర్ణాం స్రావాణాం సంప్రాప్తిమాహ– గత్వా సంధీనిత్యాది| సంధీనితి బహువచననిర్దేశాత్ సర్వనేత్రాంతర్గతాశ్చత్వారః సంధయో గృహ్యంతే| అశ్రుమార్గేణేతి అశ్రువాహిన్యౌ ధమన్యౌ అశ్రుమార్గః, “ద్వే చాశ్రువాహిన్యౌ” (సు. శా. అ. 9) ఇతి సుశ్రుతః; అశ్రువహధమనీభ్యామిత్యర్థః| నను, యద్యశ్రువహధమనీభ్యాం గత్వా దోషాః స్రావానాపాదయంతి, తత్ కథం “ సిరానుసారిభిర్దోషైః” ఇత్యాద్యుక్తా సంప్రాప్తిర్న వ్యాహన్యతే, సిరాధమన్యోరన్యత్వాత్| ఉచ్యతే– సామాన్యవిశేషత్వాత్ సంప్రాప్త్యభిధానద్వయస్య; పూర్వా సంప్రాప్తిః సామాన్యం, ఇతరా చ విశేష ఇతి న విరోధః| అథవా “ సిరాధమనీస్రోతసామవిభాగః” (సు. శా. అ. 9) ఇతి పరకీయమతేన సిరాధమన్యోరైక్యాదవిరోధః| అస్మిన్నర్థే సంప్రాప్త్యుక్త ఏవార్థో నిష్పన్నీక్రియతే| నేత్రనాడీతి చైక ఇతి ‘వదంతి’ ఇతి శేషః, అనిషేధాదనుమతమిదం| ( దోషాః సన్నిపాతశ్లేష్మరక్తపిత్తాత్మకాః| లక్షణైర్దోషలక్షణైః| ఉపేతాన్ పరీతానితి| గదాధరణ ‘లక్షణైః’ ఇత్యస్య స్థానే ‘సర్వతః’ ఇతి పఠితం; దోషాః పరీతాన్ స్వలక్షణైరిత్యర్థవిశేషాదధిగంతవ్యం| చతుర్ధేతి సాన్నిపాతికకఫజరక్తజపిత్తజత్వభేదాత్| వాతజస్తు స్రావో నాస్త్యేవ, వ్యాధిస్వభావాత్; పిత్తజగలగండవత్)||71||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్రావాణాం సంప్రాప్తిమాహ– గత్వేత్యాది| సంధీనితి బహువచననిర్దేశాత్సర్వత్ర చ నేత్రాంతర్గతాశ్చత్వారః సంధయో గ్రాహ్యాః| అశ్రుమార్గేణేతి అశ్రువాహిన్యౌ ధమన్యావశ్రుమార్గః| కానీనానితి కనీనసంధిజాన్; కనీనసంధిశ్చ నాసామను నేత్రాంతః| తం నేత్రనాడీమిత్యేవ ఇతి మతాంతరం ||71||
Adhikarana పూయస్రావలక్షణం (౭౨) · Śloka ౭౨
పాకాత్ సంధౌ సంస్రవేద్యస్తు పూయం పూయాస్రావోऽసౌ గదః సర్వజస్తు |72|
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
पाकात् सन्धौ संस्रवेद्यस्तु पूयं पूयास्रावोऽसौ गदः सर्वजस्तु |७२|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చతుర్విధస్రావమధ్యే పూయాస్రావలక్షణమాహ– పాకాదిత్యాది| సర్వజస్త్రిదోషజ ఇత్యర్థః| అస్య ప్రత్యాఖ్యేయత్వాదగ్రేऽభిధానం, యద్యప్యన్యేऽపి స్రావా అసాధ్యత్వేనోక్తాస్తథాऽపి యాప్యా బోద్ధవ్యాః| ‘పాకః’ ఇతి పాఠే పాకః సంస్రవేత్ పాకవాన్ శోథః స్రవేదిత్యర్థః, ఉపచారాత్; పాకస్య క్రియామాత్రత్వాత్|72|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తత్రాదౌ సన్నిపాతజస్రావమాహ– పాకీత్యాది| పాకవాన్ శోథః సంస్రవేదిత్యర్థః| పాకస్య క్రియామాత్రత్వాత్|72|–
Adhikarana శ్లేష్మస్రావలక్షణం (౭౨) · Śloka ౭౨
శ్వేతం సాంద్రం పిచ్ఛిలం యః స్రవేత్తు శ్లేష్మాస్రావోऽసౌ వికారో మతస్తు ||72||
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलं यः स्रवेत्तु श्लेष्मास्रावोऽसौ विकारो मतस्तु ||७२||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లేష్మస్రావలక్షణమాహ– శ్వేతమిత్యాది| సాంద్రం ఘనం||72||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కఫస్రావమాహ– శ్వేతమిత్యాది| సాంద్రం ఘనం, నీరుజం పీడారహితం||72||
Adhikarana రక్తస్రావలక్షణం (౭౩) · Śloka ౭౩
రక్తస్రావః శోణితోత్థో వికారః స్రవేద్దుష్టం తత్ర రక్తం ప్రభూతం |73|
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
रक्तस्रावः शोणितोत्थो विकारः स्रवेद्दुष्टं तत्र रक्तं प्रभूतम् |७३|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తస్రావలక్షణమాహ– రక్తస్రావ ఇత్యాది| రక్తకృతస్రావో రక్తస్రావః ( రక్తస్రావ ఇత్యనేనైవ స్రవేదిత్యస్య లబ్ధత్వాత్తదుక్తిర్నిరంతరస్రావప్రతిపాదనార్థమితి కార్తికః; న చైతత్ ప్రభూతమిత్యనేన గతార్థం, అనిరంతరతయాऽపి ప్రభూతస్రావసంభవాత్)| రక్తస్రావ ఇత్యనేనైవ రక్తజత్వే సిద్ధే శోణితజో వికార ఇతి యదుచ్యతే తదత్యంతకుపితరక్తజత్వప్రతిపాదనార్థం| కార్తికస్త్వాహ– పిత్తలింగపరిగ్రహార్థం, పిత్తేన సహ తుల్యత్వాత్ రక్తస్య| తథాచ క్వచిత్ పాఠః “రక్తస్రావః పిత్తలింగైరుపేతః” ఇతి|73|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తస్రావమాహ– రక్తేత్యది| రక్తస్రావః శోణితోత్థ ఇతి గ్రహణం ప్రభూతస్రావసూచనార్థం| పునః సరక్తముష్ణమితి యత్తత్ప్రకుపితరక్తజత్వప్రతిపాదనార్థం|73|–
Adhikarana పిత్తస్రావలక్షణం (౭౩) · Śloka ౭౩
హరిద్రాభం పీతముష్ణం జలాభం పిత్తాత్ స్రావః సంస్రవేత్ సంధిమధ్యాత్ ||73||
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
हरिद्राभं पीतमुष्णं जलाभं पित्तात् स्रावः संस्रवेत् सन्धिमध्यात् ||७३||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
జలస్రావపర్యాయస్య పిత్తస్రావస్య లక్షణమాహ– హరిద్రాభమిత్యాది| హరిద్రాభం పీతలోహితం బోద్ధవ్యం, పరతః పీతమిత్యస్యోక్తేః ( జలాభమితి జలవత్ స్వచ్ఛం| ఉష్ణమితి సర్వత్రైవ సంబధ్యతే| కేచిత్ ‘పీతం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘నీలం’ ఇతి పఠంతి| యత్తు ‘జలాభం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘జలం వా’ ఇతి, తదసంగతం, సుశ్రుతేనోద్దేశావసరే జలస్రావనామతయాऽస్యోద్దేశాత్; తద్ధి నామ జలవదాస్రావోऽస్యేతి యోగతః సమావేశితం| యదా తు ‘జలం వా’ ఇతి పాఠః స్యాత్తదా కదాచిజ్జలాభతా స్యాదితి న సర్వత్ర యోగవ్యాప్తిరితి)| సంధిమధ్యాదితి అవిశేషోక్తేః సర్వసంధిమధ్యాదితి బోద్ధవ్యం| నను, వాతజస్రావః కుతో నోక్తః, వాతేన స్రావాభావాదితి చేత్; నైవం, వాతాభిష్యందే ‘శిశిరాశ్రుతా’ ఇత్యుక్తేర్వాతజోऽపి స్రావో దర్శితః| ఉచ్యతే– విశిష్టే అక్షిప్రదేశే కేవలవాయోః స్రావజనకత్వం సంబంధితవ్యమభిధానాత్| విదేహేऽపి చత్వార ఏవోక్తాః– “సన్నిపాతాత్ కఫాద్రక్తాత్ పిత్తాత్ స్రావోऽక్షిసంధిషు|” ఇతి||73||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తస్రావమాహ– హరిద్రాభమిత్యాది| పీతలోహితాభం, పీతమితి పృథగుక్తేః| సంధిమధ్యాదితి అవిశేషోక్తేః సర్వసంధిమధ్యాత్, వాతజః స్రావః కుతో నోక్తః? వాతేన స్రావాభావాత్| విదేహేన చత్వార ఏవ స్రావా ఉక్తాః| తద్యథా– “సన్నిపాతాత్కఫాద్రక్తాత్పిత్తాత్స్రావోऽక్షిసంధిషు|” ఇతి||73||
Adhikarana పర్వణీలక్షణం (౭౪) · Śloka ౭౪
తామ్రా తన్వీ దాహశూలోపపన్నా రక్తాజ్జ్ఞేయా పర్వణీ వృత్తశోథా |
జాతా సంధౌ కృష్ణశుక్లే... |74|
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
ताम्रा तन्वी दाहशूलोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोथा |
जाता सन्धौ कृष्णशुक्ले... |७४|
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తదేవమసాధ్యానాం చతుర్ణాం స్రావాణాం లక్షణమభిధాయ పర్వణీలక్షణమాహ– తామ్రేత్యారభ్య కృష్ణశుక్ల ఇత్యంతేన| ఇయం రక్తజా కఫానిలజా చ, రక్తజత్వమత్ర సుశ్రుతే దర్శితమాధిక్యేన|74|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తామ్రా ఇత్యారభ్య కృష్ణః శుక్ల ఇత్యంతం పర్వణీలక్షణమాహ– తామ్రేత్యాది| తామ్రా అరుణా, తన్వీ సూక్ష్మా, వృత్తశోఫా వర్తులాకారశోథా|74|–
Adhikarana అలజీలక్షణం (౭౪) · Śloka ౭౪
...ऽలజీ స్యాత్ తస్మిన్నేవ ఖ్యాపితా పూర్వలింగై ||74||
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
...ऽलजी स्यात् तस्मिन्नेव ख्यापिता पूर्वलिङ्गै ||७४||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అలజీలక్షణమాహ– అలజీ స్యాదిత్యాది| తస్మిన్నేవేతి శుక్లకృష్ణసంధౌ, పూర్వలింగైః పర్వణీలక్షణైరుపేతేత్యర్థః| నను, ఏవం సతి స్థానలక్షణయోరభేదేనానయోరభేదః స్యాదితి చేత్; నైవం, తనుత్వస్థూలత్వాభ్యాం పర్వణికాలజ్యోర్భేదాత్| తథాచ విదేహః– “శుక్లకృష్ణాంతఃసంధౌ తు చీయంతేऽసృక్కఫానిలాః| పర్వణీపిడకా తైస్తు జాయతే త్వంకురోపమా|| తామ్రా సదాహచోషోష్ణపీతకాశ్రుసమాకులా| కఫపిత్తే తు సమ్మూర్ఛ్య సహ రక్తేన మారుతః|| శుక్లకృష్ణాంతఃసంధౌ తు జనయేద్గోస్తనాకృతిం| పిడకామలజీం తాం తు విద్ధి తోదాశ్రుసంకులాం||” ఇతి| కార్తికస్త్వభేదానుపపత్తిం శంకమానః పూర్వలింగైరిత్యన్యథా వ్యాచష్టే– పూర్వోక్తాయాః ప్రమేహపిడకాయా అలజ్యా లింగైరిత్యర్థః| ఇయం త్రిదోషజా, అసాధ్యా చ||74||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అలజీలక్షణమాహ– తస్మిన్నేవేత్యాది| కృష్ణశుక్లసంధావేవ, పూర్వలింగైరితి పర్వణీకాలక్షణైః, భేదశ్చానయోః– తన్వీ పర్వణీకా, స్థూలాऽలజీతి వదంతి| తథా చ విదేహః– “పర్వణీ పిడకా తత్ర జాయతే త్వంకురోపమా| శుక్లకృష్ణాంతఃసంధౌ చ జనయేద్గోస్తనాకృతిం|| పిడకామలజీం తాం తు విద్ధి తోదాశ్రుసంకులాం|” ఇతి||74||
Adhikarana క్రిమిగ్రంథిలక్షణం (౭౫) · Śloka ౭౫
క్రిమిగ్రంథిర్వర్త్మనః పక్ష్మణశ్చ కండూం కుర్యుః క్రిమయః సంధిజాతాః |
నానారూపా వర్త్మశుక్లాంతసంధౌ చరంత్యంతర్లోచనం దూషయంతః ||75||
(ఇతి సంధిగతాః) |
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
क्रिमिग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युः क्रिमयः सन्धिजाताः |
नानारूपा वर्त्मशुक्लान्तसन्धौ चरन्त्यन्तर्लोचनं दूषयन्तः ||७५||
(इति सन्धिगताः) |
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్రిమిగ్రంథిలక్షణమాహ– క్రిమిగ్రంథిరిత్యాది| ( ప్రథమం వర్త్మశుక్లయోః సంధౌ భూత్వా క్రమేణ వర్త్మనః పక్ష్మణశ్చ సంధిజాతాః సంభావితం ప్రాప్తాః క్రిమయో యత్ర కండూం కుర్యుః స క్రిమిగ్రంథిః| స చాయం క్రిమిగ్రంథిర్వర్త్మశుక్లయోః సంధౌ భవతి, తథైవ స్థిత్వా అంతర్లోచనం నయనస్యాభ్యంతరం చరంతి భక్షయంతి, దూషయంతః సంత ఇత్యర్థః| అత్రైవ విదేహః– “వర్త్మశుక్లస్య సంధౌ తు గ్రంథిః పిత్తకఫాత్మకః| ఊష్మణా పచ్యతే గాఢం తత్ర మూర్ఛంతి జంతవః|| సుసూక్ష్మజాతచరణా వర్త్మపక్ష్మసమాశ్రయాః| తతస్తే పూయసంసృష్టాః పతంతి క్రిమయస్తథా|| లక్షణైర్వివిధైర్యుక్తాః సన్నిపాతసముత్థితాః| క్రిమిగ్రంథిం తు తం విద్యాద్దేహినాం నేత్రదూషణం||” ఇతి| కార్తికస్త్వన్యథా పఠిత్వా వ్యాచష్టే– ) “వర్త్మనః పక్ష్మణశ్చాపి కండూం కుర్యుః” ఇత్యభిధానాత్ క్రిమిగ్రంథిః పక్ష్మవర్త్మసంధౌ భవతీతి గమ్యతే, కథమన్యథాऽన్యత్రావస్థితైః క్రిమిభిరన్యత్ర కండూర్జన్యతే ఇతి| ఏతచ్చ న సమ్యక్, వర్త్మశుక్లాంతఃసంధావితి విరోధప్రసంగాత్|| ఇతి సంధిగతాః||75||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కృమిగ్రంథిమాహ– క్రిమిరిత్యాది| వర్త్మనః పక్ష్మణశ్చ కండూం కుర్యురిత్యుక్తేః కృమిగ్రంథిః పక్ష్మవర్త్మసంధావేవ ప్రతీయతే| తేనాయమర్థః– కృమయో వర్త్మనః పక్ష్మణశ్చ సంధిజాతాః సంతః కండూం కుర్వంతి, తథా వర్త్మశుక్లాంతఃసంధౌ భూత్వాऽంతర్నయనం దూషయంతశ్చరంతి| అయం సన్నిపాతజః| తథా విదేహః– “తతః పూయమసృక్సృష్టాః పతంతి కృమయస్తథా| లక్షణైర్వివిధైర్యుక్తాః సన్నిపాతసముత్థితాః| కృమిగ్రంథిం తు తం విద్యాద్దేహినాం నేత్రదూషణం||” ఇతి| ఏవం పూయాలసః, శ్లేష్మోపనాహ, సన్నిపాతజశ్లేష్మరక్తపిత్తజాశ్చత్వారః స్రావాః| పర్వణీకా, అలజీ, కృమిగ్రథిర్నవసంఖ్యా ఏతే సంధిజాః|| ఇతి సంధిగతాః||75||
Adhikarana ఉత్సంగపిడకాలక్షణం (౭౬) · Śloka ౭౬
అభ్యంతరముఖీ తామ్రా బాహ్యతో వర్త్మనశ్చ యా |
సోత్సంగోత్సంగపిడకా సర్వజా స్థూలకండురా ||76||
(సు. ఉ. తం. అ. 2) |
View original
अभ्यन्तरमुखी ताम्रा बाह्यतो वर्त्मनश्च या |
सोत्सङ्गोत्सङ्गपिडका सर्वजा स्थूलकण्डुरा ||७६||
(सु. उ. तं. अ. २) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అథ సంధిగతరోగాభిధానానంతరం పారిశేష్యాత్ వర్త్మశుక్లాంతఃసంధావిత్యత్ర వర్త్మనిర్దేశేన తద్గతరోగనిదానారంభః| నయనగోలకావరకం నిమేషోన్మేషాశ్రయం పటలద్వయం వర్త్మ ఉచ్యతే| సుశ్రుతే ప్రథమోద్దిష్టత్వేన ఉత్సంగపిడకాలక్షణమాహ– అభ్యంతరముఖీత్యాది| వర్త్మన ఏవాభ్యంతరే ముఖం యస్యాః సా తథా| (నను, కథం బాహ్యత ఇతి? ఉచ్యతే– వాస్తూత్సేధేన బహిరప్యున్నతతయా దర్శనాద్బాహ్యత్వం, న తు బాహ్యముఖత్వేన)| బాహ్యత ఇతి సప్తమ్యర్థే తసిల్, ఏవం వర్త్మన ఇత్యత్రాపి| ఇయం విదేహసంవాదాదధరవర్త్మాంతర్జాతా బోధ్యా| తామ్రా తామ్రవర్ణా| సోత్సంగా సా ఉత్సంగా ఉత్సంగినీ, అర్శఆదిత్వాదచ్| ఉత్సంగపిడకేతి ఉత్సంగే క్రోడే బహ్వ్యః పిడకా యస్యాః సా| ( అన్యే తు సోత్సంగా క్రోడీకృతపూయా| ‘ఉత్సంగపిడకా’ ఇతి నామేయం| తత్రాపి కుక్కుటాండరసపూయతా చకారాద్బోద్ధవ్యా) స్థూలకండురేతి స్థూలా చాసౌ కండురా చేతి కర్మధారయః, కండురా కండుమతీ, దోషాణాం కఫప్రాబల్యాత్| చకారేణాత్ర విదేహక్తకాఠిన్యాది సంగృహీతం| తథాచ విదేహః– “వర్త్మోత్సంగేऽధరే జంతోః సన్నిపాతాత్ ప్రజాయతే| అభ్యంతరముఖీ స్థూలా బాహ్యతశ్చాపి దృశ్యతే|| పిడకా పిడకాభిశ్చ చితాऽన్యాభిః సమంతతః| ఉత్సంగపిడకా నామ కఠినా మందవేదనా|| సా ప్రభిన్నా స్రవేత్ స్రావం కుక్కుటాండరసోపమం|” ఇతి| సర్వజేతి సన్నిపాతభవా||76||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సంధిజానంతరం వర్త్మజా ఉచ్యంతే, తత్ర వర్త్మోత్సంగినీమాహ– అభ్యంతరముఖీత్యాది| వర్త్మన ఏవాభ్యంతరే ముఖం యస్యాః సా తథా, వర్త్మనో బాహ్యతోऽపి వాస్తూత్సేధేనోపలభ్యతే ఇతి| విదేహసంవాదాదధరవర్త్మాంతర్జాతాం మన్యంతే| యదాహ విదేహః– “వర్త్మోత్సంగాదధో జంతోః సన్నిపాతాత్ ప్రజాయతే| అభ్యంతరముఖీ స్థూలా బాహ్యతశ్చాపి దృశ్యతే|| పిడకా పిడకాభిశ్చ చితాऽన్యాభిః సమంతతః| ఉత్సంగపిడకా నామ కఠినా మందవేదనా||” ఇతి| ఉత్సంగే క్రోడే బద్ధాః పిడకా యస్యాం సా తథా, చకారాదత్రాపి కుక్కుటాండరసతుల్యం స్రవణం బోద్ధవ్యం| సర్వజేతి సన్నిపాతప్రభవా| స్థూలకండురేతి స్థూలా చాసౌ కండురా చ సా||76||
Adhikarana కుంభీకాలక్షణం (౭౭) · Śloka ౭౭
వర్త్మాంతే పిడకా ధ్మాతా భిద్యంతే చ స్రవంతి చ |
కుంభీకాబీజప్రతిమాః కుంభీకాః సన్నిపాతజాః ||77||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
वर्त्मान्ते पिडका ध्माता भिद्यन्ते च स्रवन्ति च |
कुम्भीकाबीजप्रतिमाः कुम्भीकाः सन्निपातजाः ||७७||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కుంభీకాలక్షణమాహ– వర్త్మాంత ఇత్యాది| పిడకా ఇతి బహువచననిర్దేశాద్బహ్వ్యః| భిద్యంతే విదీర్యంతే తథా స్రవంతి చ| ధ్మాతా ఇతి భిద్యమానాః స్వయమేవ పూర్ణోదరా భవంతీతి ధ్మాతాః| కుంభీకాబీజప్రతిమా ఇతి కుంభీకా కచ్ఛదేశోద్భవా దాడిమఫలాకారఫలా లతా, తద్బీజేన ప్రతిమా యాసాం తా ఇత్యర్థః; అన్యే ‘కుంభీకబీజసదృశా’ ఇతి పఠంతి, తత్ర కుంభీకః కుంభాడులతా, తద్బీజమపి దాడిమఫలబీజాకారం; తత్సదృశాః పిడకా ఉచ్యంతే| కుంభీశబ్దాత్ ‘ఇవే ప్రతికృతౌ’ ఇతి కన్| ఏషా త్రిదోషజా అసాధ్యా చ||77||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కుంభీకామాహ– వర్త్మాంత ఇత్యాది| ధ్మాతా ఇత్యాది భిద్యమానాః స్వయమేవ పూర్ణోదరా భవంతీత్యర్థః| కుంభీకా బీజప్రతిమా ఇతి; కుంభీకా కచ్ఛదేశే దాడిమాకారఫలా లతా, తద్బీజేన ప్రతిమా యాసాం తాః| ‘కుంభీకబీజసదృశాః’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర కుంభీకః కుంభాండులతా, తద్బీజసదృశా ఇత్యర్థః||77||
Adhikarana పోథకీలక్షణం (౭౮) · Śloka ౭౮
స్రావిణ్యః కండురా గుర్వ్యో రక్తసర్షపసన్నిభాః |
రుజావత్యశ్చ పిడకాః పోథక్య ఇతి కీర్తితాః ||78||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः |
रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्तिताः ||७८||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పోథకీనాం లక్షణమాహ– స్రావిణ్య ఇత్యాది| స్రావిణ్యో బహుస్రావాః| గుర్వ్య ఇతి గౌరవయుతాః| రుజావత్య ఇతి రక్తసంబంధాత్, కఫజా అపి వేదనాన్వితాః||78||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పోథకీలక్షణమాహ– స్రావిణ్య ఇత్యాది| స్రావిణ్యో బహుస్రావాః, కండురా కండూయుక్తాః, గుర్వ్య ఇతి గౌరవయుక్తాః, రుజావత్య ఇతి రక్తసంబంధాత్ కఫజా అపి వేదనాన్వితాః||78||
Adhikarana వర్త్మశర్కరాలక్షణం (౭౯) · Śloka ౭౯
పిడకా యా ఖరా స్థూలా సూక్ష్మాభిరభిసంవృతా |
వర్త్మస్థా శర్కరా నామ స రోగో వర్త్మదూషకః ||79||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
पिडका या खरा स्थूला सूक्ष्माभिरभिसंवृता |
वर्त्मस्था शर्करा नाम स रोगो वर्त्मदूषकः ||७९||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వర్త్మశర్కరాలక్షణమాహ– పిడకా యేత్యాది| ఖరా ఖరస్పర్శా| సూక్ష్మాభిరభిసంవృతేతి సూక్ష్మాభిః ప్రకరణాత్ పిడకాభిర్వేష్టితా| అత్రైవ విదేహః– “సుసూక్ష్మపిడకాకీర్ణా యా స్థూలా పిడకా ఖరా| జాయతే సన్నిపాతాత్తు వర్త్మశర్కరికేతి సా||” ఇతి||79||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వర్త్మశర్కరామాహ– పిడకేత్యాది| ఖరా కఠినా||79||
Adhikarana అర్శోవర్త్మలక్షణం (౮౦) · Śloka ౮౦
ఏర్వారుబీజప్రతిమాః పిడకా మందవేదనాః |
శ్లక్ష్ణాః ఖరాశ్చ వర్త్మస్థాస్తదర్శోవర్త్మ కీర్త్యతే ||80||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः |
श्लक्ष्णाः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते ||८०||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అర్శోవర్త్మలక్షణమాహ– ఏర్వారుబీజేత్యాది| ఏర్వారుః గ్రీష్మకర్కటీ| శ్లక్ష్ణా అకర్కశా| వర్త్మస్థా ఇత్యవిశేషితాభిధానాదంతర్బహిశ్చ వర్త్మనో భవతీతి గమ్యతే| ఇయం సన్నిపాతజా| తథాచ నిమిః– “నీరుజా కఠినా వర్త్మపక్ష్మాంతర్బాహ్యతోऽపి వా| పిడకా సన్నిపాతేన తదర్శోవర్త్మ నిర్దిశేత్||” ఇతి||80||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అర్శోవర్త్మలక్షణమాహ– ఏర్వారుబీజేత్యాది| ఏర్వారుర్గ్రీష్మకర్కటికా| శ్లక్ష్ణా ఇతి అకర్కశాః| వర్త్మస్థా ఇత్యవిశేషితాభిధానాదంతర్బహిశ్చ వర్త్మనో భవతీతి గమ్యతే| సన్నిపాతజమిదం| తథాచ నిమిః– “నీరుజా కఠినా వర్త్మపక్ష్మాంతర్బాహ్యతోऽపి వా| పిడకా సన్నిపాతేన తదర్శోవర్త్మ కీర్త్యతే||” ఇతి| ఇదం సాధ్యం||80||
Adhikarana శుష్కార్శోలక్షణం (౮౧) · Śloka ౮౧
దీర్ఘాంకురః ఖరః స్తబ్ధో దారుణోऽభ్యంతరోద్భవః |
వ్యాధిరేషోऽభివిఖ్యాతః శుష్కార్శో నామ నామతః ||81||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
दीर्घाङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः |
व्याधिरेषोऽभिविख्यातः शुष्कार्शो नाम नामतः ||८१||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శుష్కార్శోలక్షణమాహ– దీర్ఘాంకుర ఇత్యాది| ఖరః కర్కశః| స్తబ్ధః కఠినః, శుష్కత్వాత్| దారుణః బహుదుఃఖదత్వాత్| అభ్యంతరోద్భవ ఇతి వర్త్మాభ్యంతరస్థితః| అభివిఖ్యాతః కథితః| నామతః ప్రసిద్ధితః| సన్నిపాతజమిదం| అత్ర విదేహః– “వర్త్మాభ్యంతర్గతం త్వర్శః శుష్కం స్థూలం చ దారుణం| జాయతే సన్నిపాతేన తచ్ఛుష్కార్శః ప్రకీర్తితం||” ఇతి||81||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శుష్కార్శ ఆహ– దీర్ఘాంకుర ఇత్యాది| ఖరః కర్కశః, స్తబ్ధః కఠినః, దారుణో బహుదుఃఖకరః| అభ్యంతరోద్భవ ఇతి వర్త్మాభ్యంతరస్థితః| ఏష వ్యాధిః శుష్కార్శో నామ అభివిఖ్యాతః కథితః| నామతః ప్రసిద్ధః, సన్నిపాతజమిదం సాధ్యం చ||81||
Adhikarana అంజననామికాలక్షణం (౮౨) · Śloka ౮౨
దాహతోదవతీ తామ్రా పిడకా వర్త్మసంభవా |
మృద్వీ మందరుజా సూక్ష్మా జ్ఞేయా సాऽంజననామికా ||82||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा |
मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका ||८२||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అంజననామికాలక్షణమాహ– దాహతోదవతీత్యాది| ఇయం రక్తజా||82||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అంజననామికామాహ– దాహేత్యాది| యా వర్త్మసంభవా పిడకా దాహాదిలక్షణా భవతి సాऽంజననామికా జ్ఞేయా, ఇయం రక్తజా సాధ్యా చ||82||
Adhikarana బహులవర్త్మలక్షణం (౮౩) · Śloka ౮౩
వర్త్మోపచీయతే యస్య పిడకాభిః సమంతతః |
సవర్ణాభిః స్థిరాభిశ్చ విద్యాద్బహులవర్త్మ తత్ ||83||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः |
सवर्णाभिः स्थिराभिश्च विद्याद्बहुलवर्त्म तत् ||८३||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
బహులవర్త్మలక్షణమాహ– వర్త్మోపచీయత ఇత్యాది| సవర్ణాభిస్త్వక్సమానవర్ణాభిః| ఏతత్ సన్నిపాతాదేవ||83||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
బహులవర్త్మలక్షణమాహ– వర్త్మేత్యాది| సవర్ణాభిరితి త్వగ్వర్ణసదృశాభిః, ఏతత్సన్నిపాతాత్||83||
Adhikarana వర్త్మబంధకలక్షణం (౮౪) · Śloka ౮౪
కండూమతాऽల్పతోదేన వర్త్మశోథేన యో నరః |
న స సంచ్ఛాదయేదక్షి యత్రాసౌ వర్త్మబంధకః ||84||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोथेन यो नरः |
न स सञ्च्छादयेदक्षि यत्रासौ वर्त्मबन्धकः ||८४||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వర్త్మబంధకలక్షణమాహ– కండూమతేత్యాది| వర్త్మశోథేనోపలక్షితో నరః స చక్షుర్న సంచ్ఛాదయేత్ సమ్యక్ ఛాదయితుం న శక్నుయాదిత్యర్థః| ఏష సన్నిపాతజః||84||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వర్త్మబంధకమాహ– కండూమతేత్యాది| కండూయుక్తేన అల్పశూలేన శోథేనేత్యర్థః| న సంఛాదయేదితి శోథయోగాన్న పిదధాతి, ఏష సన్నిపాతజః||84||
Adhikarana క్లిష్టవర్త్మలక్షణం (౮౫) · Śloka ౮౫
మృద్వల్పవేదనం తామ్రం యద్వర్త్మ సమమేవ చ |
అకస్మాచ్చ భవేద్రక్తం క్లిష్టవర్త్మేతి తద్విదుః ||85||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च |
अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्मेति तद्विदुः ||८५||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
క్లిష్టవర్త్మలక్షణమాహ– మృద్వల్పవేదనమిత్యాది| రక్తజత్వేऽప్యస్యాల్పవేదనత్వమధికకఫదూషితత్వాద్రక్తస్య| వర్త్మేతి విదేహదర్శనాద్వర్త్మద్వయం గ్రాహ్యం, అత ఏవ సమం యుగపదేవేత్యర్థః| అకస్మాదిత్యహేతోరనియమేనైవేత్యర్థః| తామ్రమిత్యనేనోపాత్తేऽపి లౌహిత్యే రక్తమిత్యుపాదానం హేత్వనియమప్రయుక్తం కాదాచిత్కం లౌహిత్యమితి ద్యోతయతి| అత్రైవ విదేహః– “ శ్లేష్మరక్తేన దుష్టేన క్లిష్టం మాంసమివోభయం| బంధుజీవనిభం వర్త్మ క్లిష్టవర్త్మ తదుచ్యతే||” ఇతి| అన్యే సమమనుచ్ఛూనం యావదిత్యాచక్షతే| అత్ర పక్షే క్లిష్టత్వం వేదనాతియోగాదవగంతవ్యం||85||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
క్లిష్టవర్త్మలక్షణమాహ– మృద్విత్యాది| సమం త్వేకకాలం రక్తం లోహితం భవతి పరమకస్మాదనియమాత్| ఏతత్కఫరక్తజం| తథాచ నిమిః– “శ్లేష్మదుష్టేన రక్తేన క్లిష్టం మాంసమివోభవం| బంధుజీవనిభం వర్త్మ క్లిష్టవర్త్మ తదుచ్యతే||” ఇతి| అన్యే సమమనుచ్ఛూనమితి వ్యాఖ్యానయంతి| అత్ర క్లిష్టత్వం వేదనాభియోగాదవగంతవ్యం||85||
Adhikarana వర్త్మకర్దమలక్షణం (౮౬) · Śloka ౮౬
క్లిష్టం పునః పిత్తయుతం శోణితం విదహేద్యదా |
తతః క్లిన్నత్వమాపన్నముచ్యతే వర్త్మకర్దమః ||86||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा |
ततः क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः ||८६||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వర్త్మకర్దమలక్షణమాహ– క్లిష్టం పునరిత్యాది| ( క్లిష్టమితి ప్రాగుక్తస్య కర్తృత్వేనాయమర్థః– క్లిష్టం క్లిష్టవర్త్మైవ యదా పిత్తలాభ్యాసాదధికపిత్తం సచ్ఛోణితం విదహేద్విరుద్ధదాహేన సంయోజయేత్తదా క్లిష్టత్వమాపాదయతి, సంక్లేదత్వమాపన్నం వర్త్మ వర్త్మకర్దమ ఉచ్యత ఇతి యోజ్యం|) “తతః కృష్ణత్వమాపన్నం” ఇత్యన్యే పఠంతి| తత్ర కృష్ణత్వం శోణితవిదాహేనైవ| ఏవం చ సతి కృష్ణత్వేన కర్దమసంజ్ఞాసమావేశోऽపి ఘటత ఇతి| కార్తికస్త్వన్యథా వ్యాచష్టే– శోణితమితి కర్తృపదం, తేన శోణితం పిత్తయుక్తం కర్తృభూతం, యదా పూర్వోక్తం క్లిష్టమేవ విదహేదిత్యాది సర్వమపరం సమానం పూర్వేణ| అస్య తు సుశ్రుతే యత్ సాన్నిపాతికత్వముక్తం తత్ కఫపిత్తరక్తారబ్ధత్వాత్; వాతకరణత్వస్యాశ్రుతేః||86||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వర్త్మకర్దమమాహ– క్లిష్టమిత్యాది| ప్రాగుక్తలక్షణమేవ వర్త్మ పిత్తమిలితం శోణితం కర్తృభూతం యదా విదహేత్ దూషయేత్, కఫదుష్టే ఏవ రక్తే పిత్తలస్యోపాసనాత్ పిత్తమధికం తద్గత; తతః క్లిన్నత్వమాపన్నమితి ఆర్ద్రతాం గతం వర్త్మకర్దమ ఉచ్యతే| ‘కృష్ణత్వమాపన్నం’ ఇతి పాఠాంతరే కృష్ణత్వం హి శోణితవిదాహేనైవ| అయం పిత్తాధికసన్నిపాతజః||86||
Adhikarana శ్యావవర్త్మలక్షణం (౮౭) · Śloka ౮౭
యద్వర్త్మ బాహ్యతోऽంతశ్చ శ్యావం శూలం సవేదనం |
తదాహుః శ్యావవర్త్మేతి వర్త్మరోగవిశారదాః ||87||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूलं सवेदनम् |
तदाहुः श्याववर्त्मेति वर्त्मरोगविशारदाः ||८७||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్యావవర్త్మలక్షణమాహ– యద్వర్త్మ బాహ్యత ఇత్యాది| బహిరంతశ్చ శ్యావత్వం వాతకృతం| అత్రైవ శూలం చ జాయత ఇత్యస్యాంతే “సవేదనం సకండు చ హ్యల్పక్లేది త్రిదోషజం|” ఇత్యపి కేచిత్ పఠంతి, తదప్యుపపన్నం; కఫాత్ కండూః, అల్పక్లేది పిత్తాత్, సవేదనం వాతాత్| అత్రైవ విదేహః– “దుష్టం శ్లేష్మా మరుత్ పిత్తం వర్త్మనోశ్చీయతే యదా| అగ్నిదగ్ధనిభం శ్యావం శ్యావవర్త్మేతి తద్విదుః||” ఇతి| అత్ర వాతాధికత్వం బోద్ధవ్యం||87||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్యావవర్త్మలక్షణమాహ– యద్వర్త్మేత్యాది| ఏతద్వాతాధికదోషత్రయజన్యం| తథా చ నిమిః– “దుష్టం శ్లేష్మాऽనిలః పిత్తం వర్త్మనోశ్చీయతే యదా| అగ్నిదగ్ధనిభం శ్యావం శ్యావవర్త్మేతి తద్విదుః||” ఇతి| అత్ర శ్యావత్వేన వాతాధిక్యం బోద్ధవ్యం||87||
Adhikarana ప్రక్లిన్నవర్త్మలక్షణం (౮౮) · Śloka ౮౮
అరుజం బాహ్యతః శూనం వర్త్మ యస్య నరస్య హి |
ప్రక్లిన్నవర్త్మ తద్విద్యాత్ క్లిన్నమత్యర్థమంతతః ||88||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
अरुजं बाह्यतः शूनं वर्त्म यस्य नरस्य हि |
प्रक्लिन्नवर्त्म तद्विद्यात् क्लिन्नमत्यर्थमन्ततः ||८८||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రక్లిన్నవర్త్మలక్షణమాహ– అరుజమిత్యాది| అరుజమల్పరుజం| బాహ్యతః శూనమితి బహిః శోథయుక్తం| క్లిన్నమత్యర్థమంతత ఇతి అంతత ఉపాంతే క్లేదవత్| గదాధరస్తు క్లిన్నమంతరితి వివృణోతి| ఏతచ్చ చక్షుష్యణ పిల్లాఖ్యయా పఠితం| తథా హి– “భృశం ప్రక్లిద్యతే వర్త్మ కండూమన్మందవేదనం| విద్యాత్ ప్రక్లిన్నవర్త్మేతి తత్ పిల్లం సన్నిపాతజం||” ఇతి| యద్యేవం కథం విదేహేऽక్లిన్నవర్త్మ పిల్లాఖ్యయా నిర్దిశ్యతే?; యథా– “ప్రక్షాలితేऽథవా మృష్టే ఆనహ్యేత పునః పునః| అపరిక్లిన్నవర్త్మేతి తత్ పిల్లమితి నిర్దిశేత్|” ఇతి| తదేవం చక్షుష్యేణాభిధానం విరుధ్యతే| కించ సుశ్రుతే ప్రక్లిన్నవర్త్మ శ్లేష్మసంగ్రహే పఠితం, పిల్లం చ సన్నిపాతజగణే; తత్ కథం ప్రక్లిన్నవర్త్మ పిల్లమితి సంగతం? ఉచ్యతే– అక్లిన్నవర్త్మేవ పిల్లం, తస్య సన్నిపాతజత్వాత్; న తు ప్రక్లిన్నవర్త్మ, తస్య కఫాత్మకత్వాత్; యది తు ప్రక్లిన్నవర్త్మైవ కఫోల్బణసన్నిపాతజం పిల్లత్వేనాభ్యుపగమ్యతే, ఏతత్ ఖ్యాపనాయ చ తస్య కఫజసర్వగణయోర్నివేశః కృత ఇతి స్వీక్రియతే, తదా సన్నిపాతజగణే పిత్తేనాక్లిన్నవర్త్మ న పరిగృహీతం స్యాత్; తతస్తదపరిగ్రహే షట్సప్తతిత్వోపసంహారో నేత్రరోగాణాం న ఘటతే, పంచసప్తతేరభిధానాత్, పిల్లస్య ప్రక్లిన్నవర్త్మస్వరూపత్వేనాపృథక్త్వాత్| నను, ఏవం తర్హి కథం “విద్యాత్ ప్రక్లిన్నవర్త్మేతి తత్ పిల్లం సన్నిపాతజం|” ఇతి సమర్థయితవ్యం? ఉచ్యతే– ( అస్యాయమర్థః ప్రత్యేతవ్యః– యదా తదేవ ప్రక్లిన్నవర్త్మ శ్లేష్మాత్మకమేవ సత్ వాతపిత్తాభ్యాం విశేషకాభ్యాముపనిరుధ్యతే తదా సన్నిపాతజం సత్ అపరిక్లిన్నవర్త్మార్థాంతరమాసాదయత్ పిల్లమిత్యభిధీయతే, తథా చోభయోరప్యవిరోధః, ఉభాభ్యామేవాపరిక్లిన్నవర్త్మన ఏవ పిల్లాఖ్యత్వవర్ణనాదితి| అయం చ వాగ్భటే కఫోత్క్లిన్నాఖ్యతయా నిరుద్ధః) కించ యది ప్రక్లిన్నవర్త్మ పిల్లం తత్ పృథక్త్వేన చాక్లిన్నవర్త్మ అభవిష్యత్, తదాస్యౌపద్రవికే సుశ్రుత దోషాత్మకత్వేన సాధ్యాదిభేదేన చాభిధానమకరిష్యత్, న చ కృతం, తస్మాదక్లిన్నవర్త్మనోऽవస్థాంతరమితి||88||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ప్రక్లిన్నవర్త్మలక్షణమాహ– అరుజమిత్యాది| అరుజమల్పరుజం, శూనం బాహ్యత ఇతి బహిః శోథవత్| భిన్నమత్యంతమితి అత్యంతం క్లేదవత్, అంతత ఇతి ఉపాంతే| గదాధరస్తు క్లిన్నమంతరితి వివృణోతి| తత్ర మధ్యే క్లేదవదిత్యర్థః| చక్షుష్యణైతత్పిల్లాఖ్యయా పఠితం| తద్యథా– “భృశం ప్రక్లిద్యతే వర్త్మ కండూమన్మందవేదనం| విద్యాత్ప్రక్లిన్నవర్త్మేతి తత్పిల్లం సన్నిపాతజం||” ఇతి| తత్పిల్లం వక్ష్యమాణక్లిన్నవర్త్మనోऽవస్థాంతరమవగంతవ్యం||88||
Adhikarana అక్లిన్నవర్త్మలక్షణం (౮౯) · Śloka ౮౯
యస్య ధౌతాన్యధౌతాని సంబధ్యంతే పునః పునః |
వర్త్మాన్యపరిపక్వాని విద్యాదక్లిన్నవర్త్మ తత్ ||89||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
यस्य धौतान्यधौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः |
वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् ||८९||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అపరిక్లిన్నవర్త్మనో లక్షణమాహ– యస్య ధౌతానీత్యాది| ఏతద్వాగ్భటే పిల్లాఖ్యం| సంబధ్యంతే అన్యోన్యం లగ్నాని భవంతీత్యర్థః| తదిదం సంబద్ధత్వం కిం పూయసంపర్కాదేవ, తథా చ ప్రక్లిన్నత్వమేవ స్యాత్తదర్థమాహ– అపరిపక్వానీతి| ఏతదేవ పిల్లాఖ్యం| అన్యత్ర క్వచిచ్చ పిల్లాఖ్యమన్యథా పఠితం– “పిత్తశ్లేష్మప్రకోపేణ వర్త్మాంతః పరిపాట్యతే| తామ్రం నిర్లోమ తచ్చాపి విశిష్టం పిల్లలక్షణం||” ఇతి| ఏతదనాదృతం, టీకాకృద్భిరవ్యాఖ్యాతత్వాత్| వాగ్భటేన కుకూణకాదీనామష్టాదశానాం పిల్లాఖ్యా కృతా| వర్త్మానీతి బహువచనం నేత్రద్వయే వర్త్మచతుష్టయత్వేన సంగచ్ఛతే, తేన నేత్రద్వయగత ఏవాయం వ్యాధిరితి కార్తికః||89||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అక్లిన్నవర్త్మలక్షణమాహ– యస్యేత్యాది| యస్య వర్త్మాని బహిరంతశ్చాపరిక్లిన్నాని తథాపి సంబధ్యంతే ఆనహ్యంతే, పిల్లోపదేహేన సంలగ్నాని భవంతీత్యర్థః| పక్వాన్యపి ధౌతాని పూయేనాబద్ధాని భవంతీతి తన్నిరాసాయాహ– అపరిపక్వానీతి| ధౌతాన్యధౌతానీతి కోऽర్థః? పునఃపునః ప్రక్షాలితాని| బహువచనమిహ నేత్రద్వయస్య ద్వయమితిఖ్యాపనార్థం| ఏతద్విదేహ పిల్లాఖ్యయా పఠ్యతే||89||
Adhikarana వాతహతవర్త్మలక్షణం (౯౦) · Śloka ౯౦
విముక్తసంధి నిశ్చేష్టం వర్త్మ యస్య న మీల్యతే |
ఏతద్వాతహతం వర్త్మ జానీయాదక్షిచింతకః ||90||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते |
एतद्वातहतं वर्त्म जानीयादक्षिचिन्तकः ||९०||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతహతవర్త్మలక్షణమాహ– విముక్తసంధీత్యాది| విముక్తో విశ్లిష్టో వర్త్మశుక్లగతః సంధిర్యస్మాత్ తత్తథా, స్థానచ్యుతసంధి| నిశ్చేష్టం నిమేషోన్మేషరహితం| సంధివిశ్లేషాదేవ తదాశ్రయాణాం నిమేషోన్మేషకారిణాం సిరాణామపి విశ్లేషేణ నిమేషోన్మేషరహితత్వమిత్యభిప్రాయః| అత ఏవోక్తం– న మీల్యతే న సంకుచతీత్యర్థః| ‘నిమీల్యత’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర నిమీలితమేవ తిష్ఠతీత్యర్థః| ఇదం యుక్తం, దృష్టత్వాత్| ఏతన్న సాధ్యం, సుశ్రుతే అసాధ్యప్రకరణే పఠితత్వాదితి||90||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతహతవర్త్మలక్షణమాహ– విముక్తేత్యాది| అక్షిచింతక ఇతి శాలాక్యసిద్ధాంతవాదీ, విముక్తసంధి స్వస్థానచ్యుతసంధి, నిశ్చేష్టం నిష్క్రియం, నిమేషోన్మేషరహితమిత్యర్థః| అత ఏవ న మీల్యతే న సంకోచ్యతే| ఏతద్వాతజమసాధ్యం చ||90||
Adhikarana వర్త్మార్బుదలక్షణం (౯౧) · Śloka ౯౧
వర్త్మాంతరస్థం విషమం గ్రంథిభూతమవేదనం |
ఆచక్షీతార్బుదమితి సరక్తమవిలంబితం ||91||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् |
आचक्षीतार्बुदमिति सरक्तमविलम्बितम् ||९१||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అర్బుదలక్షణమాహ– వర్త్మాంతరస్థమిత్యాది| వర్త్మనోऽభ్యంతరస్థం, బాహ్యేऽప్యున్నతత్వదర్శనాద్ విషమం| గ్రంథిభూతం గ్రంథిరూపేణ స్థితం| అవేదనమితి ఈషదర్థే నఞ్, తేన గ్రంథిరివాల్పవేదనమిత్యర్థః; వేదనా చ వాతానుబంధేనైవ| సరక్తమితి కించిద్రక్తం, పిత్తానుబంధాత్| అవిలంబితం శీఘ్రజన్మేత్యర్థః| కేచిదత్ర క్రియావిశేషణం బ్రువతే, తేనాయమర్థః– అవిలంబితం శీఘ్రమాచక్షీతార్బుదమితి; కింత్వేతన్న సంగతం, అస్య వ్యాఖ్యానస్య నిష్ప్రయోజనత్వాత్| అన్యే తు ‘ అవలంబితం’ ఇతి పఠంతి| ఏతత్ సన్నిపాతజం ( అపాకి చ, తచ్చ కఫేన)||91||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అర్బుదలక్షణమాహ– వర్త్మనోరిత్యాది| విషమమవర్తులం, గ్రంథిభూతం గ్రంథిరూపేణ స్థితం, అవేదనమల్పవేదనం, సరక్తమీషల్లోహితం, అవిలంబితం అస్రస్తం, శీఘ్రజన్మేత్యన్యే| అన్యే ‘అవిలంబి చ’ ఇతి పాఠాంతరం పఠంతి| ఏతత్ సన్నిపాతాత్| ఆచక్షీత కథయేత్||91||
Adhikarana నిమేషలక్షణం (౯౨) · Śloka ౯౨
నిమేషిణీః సిరా వాయుః ప్రవిష్టః సంధిసంశ్రయాః |
ప్రచాలయతి వర్త్మాని నిమేషం నామ తద్విదుః ||92||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
निमेषिणीः सिरा वायुः प्रविष्टः सन्धिसंश्रयाः |
प्रचालयति वर्त्मानि निमेषं नाम तद्विदुः ||९२||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నిమేషలక్షణమాహ– నిమేషిణీరిత్యాది| నిమేషిణీః నిమేషకారికాః సిరాః| సంధిసంశ్రయా ఇతి వర్త్మశుక్లగతా ఇత్యర్థః| అయమసాధ్యో వాతజః| చక్షుష్యణ చ “ఉన్మేషణీః సిరా” ఇత్యుక్తం; యదాహ– “ఉన్మేషణీః సిరా వాయుః ప్రవిశ్య చావతిష్ఠతే| అత్యర్థం చాలయేద్వర్త్మ నిమేషః స న సిధ్యతి||” ఇతి||92||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నిమేషమాహ– నిమేషిణీరిత్యాది| వ్యానో వాయుః, నిమేషిణీః నిమేషకారికాః, సిరాః ప్రవిష్టో వర్త్మాని చాలయతి విసంస్థలయతి| యదుక్తం విదేహే– “ఉన్మేషణీః సిరా వాయుః ప్రవిశ్య వ్యవతిష్ఠతే| అత్యర్థం చాలయేద్వర్త్మ నిమేషః స న సిధ్యతి||” ఇతి||92||
Adhikarana శోణితార్శోలక్షణం (౯౩) · Śloka ౯౩
యః స్థితో వర్త్మమధ్యే తు లోహితో మృదురంకురః |
తద్రక్తజం శోణితార్శశ్ఛిన్నం ఛిన్నం ప్రవర్ధతే ||93||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
यः स्थितो वर्त्ममध्ये तु लोहितो मृदुरङ्कुरः |
तद्रक्तजं शोणितार्शश्छिन्नं छिन्नं प्रवर्धते ||९३||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శోణితార్శోలక్షణమాహ– యః స్థిత ఇత్యాది| అంకురాకారో మాంసోచ్ఛ్రయోऽంకురః| ఏతదసాధ్యం; తథా చ విదేహః– “వాయుః శోణితమాదాయ సిరాణాం ప్రముఖే స్థితః| జనయత్యంకురం తామ్రం వర్త్మని చ్ఛిన్నరోహణం|| తచ్ఛోణితార్శోऽసాధ్యం స్యాద్రక్తస్రావ్యథ నీరుజం||” ఇతి||93||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శోణితార్శోలక్షణమాహ– య ఇత్యాది| ఏతద్రక్తజమసాధ్యం| తథా చ విదేహః– “వాయుః శోణితమాదాయ సిరాణాం ప్రముఖే స్థితః| జనయత్యంకురం తామ్రం వర్త్మని ఛిన్నరోహిణం|| తచ్ఛోణితార్శోऽసాధ్యం స్యాద్రక్తస్రావ్యథ నీరుజం|” ఇతి||93||
Adhikarana లగణలక్షణం (౯౪) · Śloka ౯౪
అపాకీ కఠినః స్థూలో గ్రంథిర్వర్త్మభవోऽరుజః , లగణో నామ స వ్యాధిర్లింగతః పరికీర్తితః ||94||
(సు. ఉ. తం. అ. 3) |
View original
अपाकी कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः , लगणो नाम स व्याधिर्लिङ्गतः परिकीर्तितः ||९४||
(सु. उ. तं. अ. ३) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
లగణలక్షణమాహ– అపాకీత్యాది| అపాకిత్వాదికం శ్లేష్మారబ్ధత్వాదేవ| తథా చ సాత్యకిః– “వర్త్మోపరిష్టాద్యో గ్రంథిః కఠినో న విపచ్యతే| నీరుజో లగణో నామ రోగః శ్లేష్మసముద్భవః||” ఇతి||94||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నగణలక్షణమాహ– అపాకీత్యాది| శ్లేష్మజనితః| అరుజః పీడారహితః||94||
Adhikarana బిసవర్త్మలక్షణం (౯౫) · Śloka ౯౫
త్రయో దోషా బహిఃశోథం కుర్యుశ్ఛిద్రాణి వర్త్మనోః |
ప్రస్రవంత్యంతరుదకం బిసవద్బిసవర్త్మ తత్ ||95||
(వా. ఉ. అ. 8) |
View original
त्रयो दोषा बहिःशोथं कुर्युश्छिद्राणि वर्त्मनोः |
प्रस्रवन्त्यन्तरुदकं बिसवद्बिसवर्त्म तत् ||९५||
(वा. उ. अ. ८) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
బిసవర్త్మలక్షణమాహ– త్రయో దోషా ఇత్యాది| బహిఃశోథమితి బహిరుచ్ఛూనత్వం యథా భవతి తథా వర్త్మనోశ్ఛిద్రాణి దోషాస్త్రయః కుర్యురిత్యర్థః| తాని ఛిద్రాణి అంతర్ముఖాన్యేవ, యదాహ– ప్రస్రవంత్యంతరుదకమితి| ఛిద్రాణీతి బహువచననిర్దేశాద్బహుముఖాని, అత్రాపి దోషాః కుర్యురితి సంబంధః| అత ఏవ బిసవత్ మృణాలవత్; తచ్చానేకచ్ఛిద్రయుక్తం భవతి తద్వత్| అత్రైవ చంద్రికాకారః సుశ్రుతే పఠతి– “శూనం యద్వర్త్మ బహుభిః శ్లక్ష్ణైశ్ఛిద్రైః సమన్వితం| వర్త్మాంతరే బిసమివ బిసవర్త్మేతి తత్ స్మృతం||” (సు. ఉ. తం. అ. 3) ఇతి| సాత్యకిరప్యాహ– “బిసస్యాపాచితస్యేవ బహుమాంససిరాముఖం| బిసవర్త్మేతి జానీయాద్దుశ్చికిత్స్యం త్రిదోషజం||” ఇతి||95||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
బిసవర్త్మలక్షణమాహ– త్రయ ఇత్యాది| శోథం కుర్యుః, ఛిద్రాణ్యపి కుర్యురితి సంబధ్యతే| బిసవదితి బిసం మృణాలం యథాऽనేకచ్ఛిద్రమభ్యంతరస్థితే జలే సతి స్రవతి, తద్వత్| ‘ప్రస్రవతి’ ఇతి పాఠే తద్బిసవర్త్మ ప్రస్రవతీతి సంబధ్యతే||95||
Adhikarana కుంచనలక్షణం (౯౬) · Śloka ౯౬
వాతాద్యా వర్త్మసంకోచం జనయంతి మలా యదా |
తదా ద్రష్టుం న శక్నోతి కుంచనం నామ తద్విదుః ||96||
View original
वाताद्या वर्त्मसङ्कोचं जनयन्ति मला यदा |
तदा द्रष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम तद्विदुः ||९६||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
కుంచనలక్షణమాహ– వాతాద్యా ఇత్యాది| మలా ఇత్యస్యాభిధానం దుష్టత్వప్రతిపాదనార్థం, యతో మలినీకరణాన్మలా ఇత్యుచ్యంతే| కుంచనం చ కస్యాపి తంత్రస్య మాధవకరేణ లిఖితం న సౌశ్రుతం, తేన సుశ్రుతోక్తషట్సప్తతిసంఖ్యా న హీయతే, ఏవం వక్ష్యమాణేऽపి పక్ష్మశాతే బోద్ధవ్యం||96||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
కుంచనమాహ– వాతాద్యా ఇత్యాది| మలా ఇత్యస్యాభిధానం దుష్టత్వప్రతిపాదనార్థం, మలినీకరణాన్మలా ఇత్యుచ్యంతే| కుంచనం చ కస్యాపి తంత్రస్య మాధవకరచార్యేణ లిఖితం న సౌశ్రుతం, తేన సుశ్రుతోక్తా షట్సప్తతిసంఖ్యా న హీయతే, ఏవం పక్ష్మశాతేऽపి బోద్ధవ్యం| యదాహ సుశ్రుతః– “ఉత్సంగిన్యపి కుంభీకా పోథకీ వర్త్మశర్కరా| తథాऽర్శోవర్త్మ శుక్రార్శస్తథైవాంజననామికా|| బహలం వర్త్మజశ్చాపి వ్యాధివర్త్మవిబంధకః| క్లిష్టకర్దమవర్త్మాఖ్యౌ శ్యావవర్త్మ తథైవ చ|| ప్రక్లిన్నమపరిక్లిన్నం వర్త్మ వాతహతం చ యత్| అర్బుదం నిమిషశ్చాపి శోణితార్శశ్చ యత్స్మృతం|| నగణం బిసనామా చ పక్ష్మకోపస్తథైవ చ| ఏకవింశతిరిత్యేతే వికారా వర్త్మసంశ్రయాః||” ఇతి||96||
Adhikarana పక్ష్మకోపలక్షణం (౯౭-౯౮) · Śloka ౯౮
ప్రచాలితాని వాతేన పక్ష్మాణ్యక్షి విశంతి హి |
ఘృష్యంత్యక్షి ముహుస్తాని సంరంభం జనయంతి చ ||97||
అసితే సితభాగే చ మూలకోషాత్ పతంత్యపి |
పక్ష్మకోపః స విజ్ఞేయో వ్యాధిః పరమదారుణః ||98||
View original
प्रचालितानि वातेन पक्ष्माण्यक्षि विशन्ति हि |
घृष्यन्त्यक्षि मुहुस्तानि संरम्भं जनयन्ति च ||९७||
असिते सितभागे च मूलकोषात् पतन्त्यपि |
पक्ष्मकोपः स विज्ञेयो व्याधिः परमदारुणः ||९८||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పక్ష్మకోపలక్షణమాహ– ప్రచాలితానీత్యాది| ప్రచాలితాని ప్రకర్షేణ చాలితాని, ప్రతీపీకృతానీత్యర్థః| పక్ష్మాణి వర్త్మరోమాణి వాతచాలితాని సంతి నేత్రం ప్రవిశంతి అంతర్ముఖాని వర్త్మన ఇత్యర్థః| తాన్యసితే కృష్ణమండలే, సితభాగే శుక్లమండలే వా, అక్షి ఘృష్యంతి ఘర్షయంతీత్యర్థః| అత ఏవ సంరంభం శోథం జనయంతి| మూలకోషాత్ పక్ష్మకోషాత్, పతంత్యపీతి ‘పక్ష్మాణి’ ఇతి శేషః, అపిశబ్దాన్న పతంతి చ| త్రిదోషజశ్చాయం, ప్రచాలనే వాతమాత్రకారణత్వముక్తం; తథా చ| చంద్రికాకారః పాఠాంతరం పఠతి– “పక్ష్మాశయగతా దోషాస్తీక్ష్ణాగ్రాణి ఖరాణి చ| నిర్వర్తయంతి పక్ష్మాణి తైర్ఘృష్టం చాక్షి దూయతే|| ఉద్ధృతైరుద్ధృతైః శాంతిః పక్ష్మభిశ్చోపజాయతే|” (సు. ఉ. తం. అ. 3) ఇతి| అత్ర పక్ష్మాశయో వర్త్మ| విదేహऽప్యాహ– “యస్య వాతసంబంధేన దోషాః ప్రకుపితాస్త్రయః|” ఇత్యాదినేతి| కల్యాణవినిశ్చయ ఉపపక్ష్మ పఠ్యతే– “పక్ష్మోపరోధో వాతేన కోఠోऽంతర్ముఖరోమవాన్| రోమైరంతర్ముఖైరన్యైరుపపక్ష్మ మలైస్త్రిభిః||” ఇతి| ఉపపక్ష్మణి యాదృశీ పూర్వసిద్ధా తాదృశీ అపరాऽంతర్ముఖీ పక్ష్మపంక్తిరితి భేదః; అస్య పక్ష్మోపరోధవిశేషత్వాత్ సమానచికిత్స్యత్వాచ్చ పృథగిహానభిధానం||97-98||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పక్ష్మకోపమాహ– ప్రచాలితానీత్యాది| మూలస్థానాత్పతంత్యపీతి ‘పక్ష్మాణి’ ఇతి శేషః; అపిశబ్దాన్న పతంత్యపి| అయం సన్నిపాతజో యాప్యః||97-98||
Adhikarana పక్ష్మశాతలక్షణం (౯౯) · Śloka ౧౦౨
వర్త్మపక్ష్మాశయగతం పిత్తం రోమాణి శాతయేత్ |
కండూం దాహం చ కురుతే పక్ష్మశాతం తమాదిశేత్ ||99||
నవ సంధ్యాశ్రయాస్తేషు వర్త్మజాస్త్వేకవింశతిః |
శుక్లభాగే దశైకశ్చ చత్వారః కృష్ణభాగజాః ||100||
సర్వాశ్రయాః సప్తదశ దృష్టిజా ద్వాదశైవ తు |
బాహ్యజౌ ద్వౌ సమాఖ్యాతౌ రోగౌ పరమదారుణౌ ||101||
భూయ ఏతాన్ ప్రవక్ష్యామి సంఖ్యారూపచికిత్సితైః ||102||
(ఇతి వర్త్మగతాః) |
(సు. ఉ. తం. అ. 1) |
View original
वर्त्मपक्ष्माशयगतं पित्तं रोमाणि शातयेत् |
कण्डूं दाहं च कुरुते पक्ष्मशातं तमादिशेत् ||९९||
नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः |
शुक्लभागे दशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः ||१००||
सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु |
बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ ||१०१||
भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||१०२||
(इति वर्त्मगताः) |
(सु. उ. तं. अ. १) |
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పక్ష్మశాతలక్షణమాహ– వర్త్మేత్యాది| పక్ష్మాశయోऽత్ర పక్ష్మమూలం| శాతయేదున్మూలయేదిత్యర్థః| అయం చ కఫపైత్తికః, కండూదాహవత్త్వాత్| అత్ర కృచ్ఛ్రోన్మీలనం వాగ్భటః పఠతి– “రోగాన్ కుర్యుశ్చలస్తత్ర ప్రాప్య వర్త్మాశ్రయాః సిరాః| సుప్తోత్థితస్య కురుతే వర్త్మస్తంభం సవేదనం|| పాంశుపూర్ణాభనేత్రత్వం కృచ్ఛ్రోన్మీలనమశ్రు చ| విమర్దనాత్ స్యాచ్చ శమః కృచ్ఛ్రోన్మీలం వదంతి తం||” (వా. ఉ. అ. 8) ఇతి| అస్య చకారేణ సంగ్రహః| పక్ష్మణాం వర్త్మాశ్రయత్వాదయమఘి వర్త్మరోగ ఏవ| ఇతి వర్త్మగతా ఏకవింశతిర్వ్యాధయః సమాప్తాః| ఇతి వర్త్మగతాః||99||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పక్ష్మశాతలక్షణమాహ– వర్త్మేత్యాది| పక్ష్మాశయః పక్ష్మమూలం, శాతయేత్ ఉత్పాటయేత్, కండూరక్తపిత్తప్రకోపితరక్తాత్| తం పక్ష్మశాతం వ్యాధిమాదిశేత్ కథయేత్| అయమపి వర్త్మరోగః పక్ష్మణాం వర్త్మాశ్రయత్వాత్|| ఇతి వర్త్మజాః||99||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౫౯
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే నేత్రరోగనిదానం సమాప్తం ||59||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नेत्ररोगनिदानं समाप्तम् ||५९||
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం నేత్రరోగనిదానం సమాప్తం||59||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం నేత్రరోగనిదానం||59||