Adhikarana அபீநஸ/பீநஸலக்ஷணம் (௧) · Śloka ௧
அத நாஸாரோகநிதாநம் |
ஆநஹ்யதே யஸ்ய விஶுஷ்யதே ச ப்ரக்லித்யதே தூப்யதி சாபி நாஸா |
ந வேத்தி யோ கந்தரஸாஂஶ்ச ஜந்துர்ஜுஷ்டஂ வ்யவஸ்யேதிஹ பீநஸேந |
தஂ சாநிலஶ்லேஷ்மபவஂ விகாரஂ ப்ரூயாத் ப்ரதிஶ்யாயஸமாநலிங்கம் ||௧||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௨) |
View original
अथ नासारोगनिदानम् |
आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा |
न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येदिह पीनसेन |
तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् ||१||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
இந்த்ரியாதிகரணவிகாராதிகாராந்நாஸாரோகநிதாநம்| தத்ராதாவபீநஸமாஹ– ஆநஹ்யத இத்யாதி| ஆநஹ்யத இத்யாபத்யதே, வாதஶோஷிதகபேந| ப்ரக்லித்யதே ஆர்த்ரீபவதி| தூப்யதீதி ஸந்தாபமநுபவதி; திவாதேராகதிகணத்வாத் தூப்யதீதி ரூபம்| கந்தரஸாநிதி கந்தாந் ஸுரப்யஸுரபீந், ஆபத்தத்வேந நாஸாயாஃ; நாஸாரோகாரம்பகதோஷேண ரஸநாயா அபி துஷ்டேஃ ரஸாந் மதுராதீந்ந வேத்தி| தஂ சாநிலஶ்லேஷ்மபவமிதி வாதகபஜம்| நநு, அந்யத்ர பித்தகபஜோऽஸதஶலிங்கஶ்ச பட்யதே; தத்யதா– “மஸ்துலுங்கோசிதஃ ஶ்லேஷ்மா யதா பித்தாத்விதஹ்யதே| ததாऽஸக் பிச்சிலஂ நாஸா பஹுஸிஂஹாணகஂ ஸ்ரவேத்|| ஸகண்டூதாஹபாகஂ ச தஂ து வித்யாதபீநஸம்|” இதி, தத் கதஂ ந விரோதஃ? நைவஂ, ஸம்ப்ராப்திவிஶேஷேணாஸ்ய ததாபாவ இதி கார்திகஃ| தந்த்ராந்தரப்ரத்யயாத் பித்தஸம்பந்தோ லிங்கவிஶேஷஶ்சாத்ர போத்தவ்ய இத்யர்தஃ| கதாதரஸ்து தத்ஸஂவாதாத் ‘அநலஶ்லேஷ்மபவம்’ இதி படித்வா ஶ்லேஷ்மபித்தஜ ஏவ ந்யாய்ய இத்யாஹ| ப்ரதிஶ்யாயஸமாநலிங்கமிதி கபவாதஜப்ரதிஶ்யாயதுல்யலிங்கம்||௧||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
இந்த்ரியாதிகரணாதிகாராந்நாஸாரோகநிதாநாரம்பஃ| தத்ரைகத்ரிஂஶந்நாஸாரோகாஃ, தத்ராபீநஸமாஹ– ஆநஹ்யத இத்யாதி| ஆநஹ்யதே ஆபத்யதே, விஶுஷ்யதே வாதஶோஷிதகபேந, ப்ரக்லித்யதே ஆர்த்ரீபவதி, தூப்யதி ஸந்தாபமநுபவதி, கந்தாந் ஸுரப்யஸுரபீந், ஆநத்தத்வேந நாஸாயாஃ; நாஸாரோகாரம்பகதோஷேண ரஸநாயாஶ்ச துஷ்டேஃ| ரஸாந் மதுராதீந்ந வேத்தி| தஂ சாநிலஶ்லேஷ்மபவமிதி வாதகபஜஂ ப்ரூயாத்| நந்வந்யத்ர பித்தஶ்லேஷ்மஜோऽந்யாதஶஶ்ச பட்யதே, தத்யதா– “மஸ்துலுங்கோசிதஃ ஶ்லேஷ்மா யதா பித்தாத்விதஹ்யதே| ததாऽஸக்பிச்சிலஂ நாஸா பஹுஸிஂஹாணகஂ ஸ்ரவேத்|| ஸகண்டூதாஹபாகஂ ச தஂ து வித்யாத்தி பீநஸம்” இதி, தத்கதஂ ந விரோதஃ? மைவஂ, ஸம்ப்ராப்திவிஶேஷேணாஸ்ய ததாபாவ இதி கார்திகஃ| தந்த்ராந்தரப்ரத்யயாத் பித்தஸம்பந்தோ லிங்கவிஶேஷஶ்ச போத்தவ்ய இத்யர்தஃ| ப்ரதிஶ்யாயஸமாநலிங்கமிதி கபவாதஜப்ரதிஶ்யாயதுல்யலிங்கம்||௧||
Adhikarana பூதிநஸ்யலக்ஷணம் (௨) · Śloka ௨
தோஷைர்விதக்தைர்கலதாலுமூலே ஸம்மூர்சிதோ யஸ்ய ஸமீரணஸ்து |
நிரேதி பூதிர்முகநாஸிகாப்யாஂ தஂ பூதிநஸ்யஂ ப்ரவதந்தி ரோகம் ||௨||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௨) |
View original
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले सम्मूर्छितो यस्य समीरणस्तु |
निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम् ||२||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
பூதிநஸ்யமாஹ– தோஷைரித்யாதி| தோஷைரிதி பித்தகபரக்தைஃ, ரக்தஸ்யாபி தோஷதுல்யரூபத்வாத்தோஷத்வம்| விதக்தைரிதி பித்தஶ்லேஷ்மணோஃ ஸரக்தயோரூஷ்மணா விருத்தலவணாம்லரஸபாகேந பூதிபாவமாபந்நைஃ| ஸம்மூர்சித இதி உச்ச்ராயஂ நீதஃ| நிரேதீதி ஸமீரண ஏவ, அந்யஸ்ய கர்தபதஸ்யாபாவாத்| தஂ பூதிநஸ்யமிதி நாஸிகாபவோ நஸ்யஃ, பூதிர்நஸ்யோ வாயுர்யத்ர தஂ பூதிநஸ்யம்| இஹைவ விதேஹஃ– “கபபித்தமஸங்மிஶ்ரஂ ஸஞ்சிதஂ மூர்த்நி தேஹிநாம்| விதக்தமூஷ்மணா காடஂ ருஜாஂ கத்வாऽக்ஷிஶங்கஜாம்|| ததஃ ப்ரஸ்யந்ததே க்ராணாத் ஸரக்தஂ பூதிபீதகம்| பூதிநஸ்யஂ து தஂ வித்யாத் க்ராணகண்டூஜ்வரப்ரதம்||” இதி||௨||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
பூதிநஸ்யமாஹ– தோஷைரித்யாதி| தோஷைஃ பித்தகபரக்தைஃ, ரக்தஸ்யாபி துல்யதோஷத்வாத்தோஷத்வம், அதோ பஹுவசநஂ; விதக்தைரிதி பித்தஶ்லேஷ்மணோஃ ஸரக்தயோரூஷ்மணா விருத்தலவணாம்லரஸபாகேந பூதிபாவமாபந்நைஃ| ஸம்மூர்சித உச்ச்ராயஂ நீதஃ, நிரேதி நிர்கச்சதி, ஸமீரண ஏவ, தஂ பூதிநஸ்யமிதி நாஸிகாபவோ நஸ்யஃ, பூதிர்நஸ்யோ வாயுர்யத்ர| ததாச விதேஹே– “கபபித்தமஸங்மிஶ்ரஂ ஸஞ்சிதஂ மூர்த்நி தேஹிநாம்| விதக்தமூஷ்மணா காடஂ ருஜாஂ கத்வாऽக்ஷிஶங்கஜாம்|| தேந ப்ரஸ்யந்ததே க்ராணாத்ஸரக்தஂ பூதிபீதகம்| பூதிநஸ்யஂ து தஂ வித்யாத் க்ராணகண்டூஜ்வரப்ரதம்||” இதி||௨||
Adhikarana நாஸாபாகலக்ஷணம் (௩) · Śloka ௩
க்ராணாஶ்ரிதஂ பித்தமரூஂஷி குர்யாத்யஸ்மிந் விகாரே பலவாஂஶ்ச பாகஃ |
தஂ நாஸிகாபாகமிதி வ்யவஸ்யேத்விக்லேதகோதாவதவாऽபி யத்ர ||௩||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௨) |
View original
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः |
तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावथवाऽपि यत्र ||३||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
நாஸாபாகமாஹ– க்ராணாஶ்ரிதமித்யாதி| அரூஂஷீதி வ்ரணாந்| யஸ்மிந் விகார இதி யஸ்யாஂ விகதௌ ஸத்யாம்| வ்யவஸ்யேத் ஜாநீயாத்| விக்லேதஃ ஆர்த்ரதா, கோதஃ, பூதிபாவஃ||௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
நாஸாபாகமாஹ– க்ராணாஶ்ரிதமித்யாதி| அரூஂஷி வ்ரணாந், யஸ்மிந்நிதி யஸ்மிந்விகாரே, தஷ்டௌ தர்ஶநஂ கதௌ||௩||
Adhikarana பூயரக்தலக்ஷணம் (௪) · Śloka ௪
தோஷைர்விதக்தைரதவாऽபி ஜந்தோர்லலாடதேஶேऽபிஹதஸ்ய தைஸ்தைஃ |
நாஸா ஸ்ரவேத் பூயமஸக்விமிஶ்ரஂ தஂ பூயரக்தஂ ப்ரவதந்தி ரோகம் ||௪||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௨) |
View original
दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः |
नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தோஷாகந்துஜஂ பூயரக்தமாஹ– தோஷைரித்யாதி| விதக்தைரிதி பித்தரக்தாதிகத்வாத்விருத்தாஂ பரிணதிஂ ப்ராப்தைஃ, லலாடாபிகாதேந வா பாகஂ ப்ராப்தைஃ| தைஸ்தரிதி ப்ரஹாரபீடநாதிபிஃ||௪||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தோஷாகந்துஜஂ பூயரக்தமாஹ– தோஷைரித்யாதி| விதக்தைரிதி பித்தரக்தாதிகத்வாத் விருத்தாஂ கதிஂ ப்ராப்தைஃ லலாடாபிகாதேந வா பாகஂ ப்ராப்தைஃ, தைஸ்தைரிதி ப்ரஹாரபீடநாதிபிஃ||௪||
Adhikarana தோஷஜக்ஷவதுலக்ஷணம் (௫) · Śloka ௫
க்ராணாஶ்ரிதே மர்மணி ஸம்ப்ரதுஷ்டோ யஸ்யாநிலோ நாஸிகயா நிரேதி |
கபாநுஜாதோ பஹுஶோऽதிஶப்தஸ்தஂ ரோகமாஹுஃ க்ஷவதுஂ விதிஜ்ஞாஃ ||௫||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௨) |
View original
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरेति |
कफानुजातो बहुशोऽतिशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
க்ஷவதுர்தோஷாகந்துபேதாத்த்விவிதோ பவதி; தத்ர தோஷஜஂ ப்ராகாஹ– க்ராணாஶ்ரித இத்யாதி| மர்மணீதி ஶங்காடகே, ‘நஸ்தகயோஃ’ இதி பாடாந்தரே நாஸாபுடயோஃ, ‘ததாஶ்ரிதஃ ஸந்’ இதி ஶேஷஃ||௫||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
க்ஷவதுர்தோஷாகந்துபேதாத் த்விவிதோ பவதி, தத்ர தோஷஜமாஹ– க்ராணாஶ்ரித இத்யாதி| மர்மணி ஶங்காடகாக்யே, ‘நஸ்தகயோஃ’ இதி பாடாந்தரே நாஸாபுடயோஃ, ததாஸ்திதஃ ஸந்நிதி ஶேஷஃ||௫||
Adhikarana ஆகந்துஜக்ஷவதுலக்ஷணம் (௬) · Śloka ௬
தீக்ஷ்ணோபயோகாதபிஜிக்ரதோ வா பாவாந் கடூநர்கநிரீக்ஷணாத்வா |
ஸூத்ராதிபிர்வா தருணாஸ்திமர்மண்யுத்காடிதேऽந்யஃ க்ஷவதுர்நிரேதி ||௬||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௨) |
View original
तीक्ष्णोपयोगादभिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा |
सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஆகந்துஜமாஹ– தீக்ஷ்ணோபயோகாதித்யாதி| தீக்ஷ்ணோபயோகாத்ராஜிகாதிதீக்ஷ்ணத்ரவ்யபக்ஷணாத்| பாவாந் கடூநிதி கடூநி த்ரவ்யாணி| அபிஜிக்ரதோ பஶஂ ஜிக்ரதஃ| அர்கநிரீக்ஷணாத்வா கபவிலயநகராத்| தருணாஸ்திமர்மணீதி தருணாஸ்தி நாஸாவஂஶாஸ்தி ததேவ மர்ம தஸ்மிந் பணாமர்மணீத்யர்தஃ, அபிகாதாதிநா மர்மவ்யதாஜநகத்வாத்; அதவா தருணாஸ்த்நி ச மர்மணி ச ஶங்காடகே, த்வந்த்வைகவத்பாவநிர்தேஶாத்| உத்காடிதே சாலிதே| அந்ய ஆகந்துஜஃ||௬||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஆகந்துஜமாஹ– தீக்ஷ்ணேத்யாதி| தீக்ஷ்ணோபயோகாத் ராஜிகாதிபக்ஷணாத், பாவாந் கடூநிதி கடுத்ரவ்யாணி, அதிஜிக்ரதோ பஶஂ ஜிக்ரதஃ, அர்கநிரீக்ஷணாத்வா கபவிலயநகரத்வாத், அதவா ஸூத்ராதிபிஃ, தருணாஸ்திமர்மணீதி தருணாஸ்தி நாஸாவஂஶாஸ்தி, ததேவ மர்ம, அபிகாதாதிநா மர்மவத்வ்யதாஜநகத்வாத், உத்காடிதேऽர்தசாலிதே, அந்யஃ ஆகந்துஜஃ, தோஷஜாகந்துரேக ஏவ கணநீயஃ||௬||
Adhikarana ப்ரஂஶதுலக்ஷணம் (௭) · Śloka ௭
ப்ரப்ரஶ்யதே நாஸிகயா து யஸ்ய ஸாந்த்ரோ விதக்தோ லவணஃ கபஸ்து |
ப்ராக்ஸஞ்சிதோ மூர்தநி ஸூர்யதப்தஸ்தஂ ப்ரஂஶதுஂ ரோகமுதாஹரந்தி ||௭||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௨) |
View original
प्रभ्रश्यते नासिकया तु यस्य सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु |
प्राक्सञ्चितो मूर्धनि सूर्यतप्तस्तं भ्रंशथुं रोगमुदाहरन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ப்ரஂஶதுமாஹ– ப்ரப்ரஶ்யத இத்யாதி| ப்ரப்ரஶ்யதே கலதி| விதக்தோ லவண இதி ஸ்வரூபாக்யாநஂ, விதக்தத்வாதேவ கபஸ்ய லவணத்வஸித்தேஃ| ப்ராக்ஸஞ்சித இத்யநேந ஸஞ்சயபூர்வகஂ கோபஂ தர்ஶயதி, ஹேதுபூயஸ்த்வேந சயமந்தரேணாபி கோபதர்ஶநாத்| யதுக்தம்– “ந கேவலஂ சயஂ ப்ராப்ய தோஷாஃ குப்யந்தி தேஹிநாம்| அந்யதோऽபி ஹி குப்யந்தி ஹேதுபாஹுல்யதோ பலாத்||” இதி||௭||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ப்ரஂஶதுமாஹ– ப்ரப்ரஶ்யத இத்யாதி| விதக்தோ லவண இதி ஸ்வரூபாக்யாநஂ, விதக்தத்வாதேவ கபஸ்ய லவணத்வஸித்தேஃ, ‘பித்ததப்த’ இதி ஸுஶ்ருதபாடஃ||௭||
Adhikarana தீப்தலக்ஷணம் (௮) · Śloka ௮
க்ராணே பஶஂ தாஹஸமந்விதே து விநிஃஸரேத்தூம இவேஹ வாயுஃ |
நாஸா ப்ரதீப்தேவ ச யஸ்ய ஜந்தோர்வ்யாதிஂ து தஂ தீப்தமுதாஹரந்தி ||௮||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௨) |
View original
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः |
नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தீப்தமாஹ– க்ராணே பஶமித்யாதி| ப்ரதீப்தேவேதி ப்ரஜ்வலிதேவ||௮||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தீப்தமாஹ– க்ராண இத்யாதி| ப்ரதீப்தேவேதி ப்ரஜ்வலிதேவ, விதேஹேऽஸ்ய லக்ஷணம்– “தூமாயதே யதா நாஸா சலத்கஷ்யதி தீப்யதே| நிஶ்சரேத்தம உச்ச்வாஸஂ தஂ வ்யாதிஂ தீப்தமாதிஶேத்||” இதி||௮||
Adhikarana ப்ரதீநாஹலக்ஷணம் (௯) · Śloka ௯
உச்ச்வாஸமார்கஂ து கபஃ ஸவாதோ ருந்த்யாத் ப்ரதீநாஹமுதாஹரேத்தம் |௯|
(ச. சி. அ. ௨௬) |
View original
उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम् |९|
(च. चि. अ. २६) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ப்ரதீநாஹமாஹ– உச்ச்வாஸமார்கமித்யாதி|௯|–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ப்ரதீநாஹமாஹ– உச்ச்வாஸமார்கமித்யாதி|௯|–
Adhikarana நாஸாஸ்ராவலக்ஷணம் (௯) · Śloka ௯
க்ராணாத்கநஃ பீதஸிதஸ்தநுர்வா தோஷஃ ஸ்ரவேத் ஸ்ராவமுதாஹரேத்தம் ||௯||
(ச. சி. அ. ௨௬) |
View original
घ्राणाद्घनः पीतसितस्तनुर्वा दोषः स्रवेत् स्रावमुदाहरेत्तम् ||९||
(च. चि. अ. २६) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
நாஸாஸ்ராவமாஹ– க்ராணாதித்யாதி| தோஷ இதி கபஃ||௯||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
நாஸாஸ்ராவமாஹ– தோஷ இதி கபஃ| அஸ்ய லக்ஷணஂ விதேஹே– “ஸ்ரோதஃஶங்காடகே ஶ்லேஷ்மா| சிதஃ க்லேதித ஊஷ்மணா| விஶேஷாத்ஸ்யந்ததே ராத்ரௌ நாஸாஸ்ராவஂ து தத்விதுஃ||” இதி||௯||
Adhikarana நாஸாஶோஷலக்ஷணம் (௧௦) · Śloka ௧௦
க்ராணாஶ்ரிதே ஸ்ரோதஸி மாருதேந காடஂ ப்ரதப்தே பரிஶோஷிதே ச |
கச்ச்ராச்ச்வஸேதூர்த்வமதஶ்ச ஜந்துர்யஸ்மிந் ஸ நாஸாபரிஶோஷ உக்தஃ ||௧௦||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௨) |
View original
घ्राणाश्रिते स्रोतसि मारुतेन गाढं प्रतप्ते परिशोषिते च |
कृच्छ्राच्छ्वसेदूर्ध्वमधश्च जन्तुर्यस्मिन् स नासापरिशोष उक्तः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
நாஸாஶோஷமாஹ– க்ராணாஶ்ரிதே ஸ்ரோதஸீத்யாதி| அத்ர ச வாயுகதஸ்ரோதஃஶோஷணேந தத்கதஶ்லேஷ்மஶோஷோ போத்தவ்யஃ| ப்ரதப்த இத்யநேந பித்தமபி கம்யதே, ப்ரதபநஸ்ய பித்தமந்தரேணாஸம்பவாத்| ததாச கஶ்சித் படதி– “க்ராணாஶ்ரிதே ஶ்லேஷ்மணி மாருதேந பித்தேந காடஂ பரிஶோஷிதே ச||” இதி| ப்ரதப்த இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘ப்ரதீப்தே’ இதி பாடாந்தரே ஸ ஏவார்தஃ| கச்ச்ராச்ச்வஸேதூர்த்வமதஶ்ச யஸ்மிந்நிதி கஷ்டேநோச்ச்வாஸநிஃஶ்வாஸௌ கரோதி யத்ரேத்யர்தஃ||௧௦||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
நாஸாஶோஷமாஹ– க்ராணேத்யாதி| நாஸாஶோஷஸ்து வாயுகதஸ்ரோதஃஶோஷணேந தத்கதஶ்லேஷ்மஶோஷோ ஜ்ஞேயஃ| ப்ரதப்த இத்யநேந ச பித்தமபி கம்யதே, ப்ரதபநஸ்ய பித்தமந்தரேணாஸம்பவாத்| ப்ரதப்த இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘ப்ரதீப்தே’ இதி பாடாந்தரே ஸ ஏவார்தஃ| கச்ச்ராச்ச்வஸிதீதி கஷ்டேநோச்ச்வஸிதி ஶ்வாஸஂ கரோதி யத்ரேத்யர்தஃ| வைதேஹேऽஸ்ய லக்ஷணம்– “வாதபித்தௌ யதா க்ராணகபரக்தஂ விஶோஷயேத்| ததா ஸ்யாதுச்ச்வஸேந்நாஸா தஸ்ய ஶுஷ்கஂ விதீயதே|| பஶஶுஷ்காவசூர்ணேந நாஸாஶோஷஂ து தஂ விதுஃ|” இதி||௧௦||
Adhikarana பீநஸஸ்யாமபக்வலக்ஷணம் (௧௧-௧௨) · Śloka ௧௨
ஶிரோகுருத்வமருசிர்நாஸாஸ்ராவஸ்தநுஃ ஸ்வரஃ |
க்ஷாமஃ ஷ்டீவத்யதாபீக்ஷ்ணமாமபீநஸலக்ஷணம் ||௧௧||
ஆமலிங்காந்விதஃ ஶ்லேஷ்மா கநஃ கேஷு நிமஜ்ஜதி |
ஸ்வரவர்ணவிஶுத்திஶ்ச பரிபக்வஸ்ய லக்ஷணம் ||௧௨||
View original
शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुः स्वरः |
क्षामः ष्ठीवत्यथाभीक्ष्णमामपीनसलक्षणम् ||११||
आमलिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति |
स्वरवर्णविशुद्धिश्च परिपक्वस्य लक्षणम् ||१२||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
சிகித்ஸாபேதார்தஂ பீநஸஸ்யாமபக்வலக்ஷணமாஹ– ஶிரோகுருத்வமித்யாதி| தநுரகநஃ| ஸ்வரஃ க்ஷாம இதி அவிஸ்பஷ்டஂ வசநம்| ஷ்டீவத்யதாபீக்ஷ்ணமிதி முஹுர்முஹுர்நாஸிகயா ஶ்லேஷ்மாணஂ நிரஸ்யதீத்யர்தஃ| ஆமரஸாந்விதேந தோஷேண ஶிரோகுருத்வாதயஃ| “ஆமலிங்காந்விதஃ ஶ்லேஷ்மா கநஃ கேஷு நிமஜ்ஜதி” இத்யாதி பக்வலக்ஷணம்| ஆமலிங்கைஃ ஶிரோகுருத்வாதிபிரந்விதஃ ஶ்லேஷ்மா நிமஜ்ஜதீதி லீநோ பவதி| அயமர்தஃ– ஶ்லேஷ்மா தாவல்லீநோ பவதி, ஆமலிங்காந்யபி லீநாநி பவந்தி, ததாச ‘தநுத்வமாமலிங்காநாம்’ இதி ஸுஶ்ருதஃ| ‘ந ஸஜ்ஜதி’ இதி பாடாந்தரே ந ஸக்தோ பவதி, ந திஷ்டதீதி யாவத்; ததாऽऽமலிங்காந்விதஃ ஸ்தோகேநாமலிங்கேநாந்விதஃ| கநஃ ஸ்த்யாநஃ| கேஷு நாஸாரந்த்ரேஷு, ‘ஸ்திதஃ’ இதி ஶேஷஃ; வ்யக்த்யபேக்ஷயா பஹுவசநம்| ஸ்வரவிஶுத்திஃ ஸ்வரபேதாபாவஃ, வர்ணவிஶுத்திஃ ப்ரகதிஸவர்ணதா||௧௧-௧௨||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
சிகித்ஸாபேதார்தஂ பீநஸஸ்யாமபக்வலக்ஷணஂ கதயந்நாஹ– ஶிர இத்யாதி| தநுஃ அகநஃ, ஸ்வரஃ க்ஷாமஃ அவிஸ்பஷ்டவசநஃ, ஷ்டீவேத்ததாऽபீக்ஷ்ணமிதி முர்ஹுர்முஹுர்நாஸயா ஶ்லேஷ்மாணஂ நிரஸ்யதீத்யர்தஃ| பக்வலக்ஷணமாஹ– ஆமேத்யாதி| ஆமலிங்கைஃ ஶிரோகுருத்வாதிபிரந்விதஃ ஶ்லேஷ்மா, நிமஜ்ஜதி லீநோ பவதீதி, அயமர்தஃ– ஶ்லேஷ்மா விலீநோ பவதி, ஆமலிங்காந்யபி, ததாச– “தநுத்வஂ சாமலிங்காநாம்” இதி ஸுஶ்ருதே| ‘ந ஸஜ்ஜதி’ இதி பாடாந்தரே ந ஸக்தோ பவதி, ந திஷ்டதீதி யாவத்| ஸ்வரவிஶுத்திஃ ஸ்வரபேதாபாவஃ, வர்ணவிஶுத்திஃ ப்ரகதிவர்ணதா||௧௧-௧௨||
Adhikarana ப்ரதிஶ்யாயஸ்ய நிதாநபூர்விகா ஸம்ப்ராப்திஃ (௧௩-௧௪) · Śloka ௧௪
ஸந்தாரணாஜீர்ணரஜோதிபாஷ்யக்ரோதர்துவைஷம்யஶிரோபிதாபைஃ |
ப்ரஜாகராதிஸ்வபநாம்புஶீதைரவஶ்யயா மைதுநபாஷ்பதூமைஃ |
ஸஂஸ்த்யாநதோஷே ஶிரஸி ப்ரவத்தோ வாயுஃ ப்ரதிஶ்யாயமுதீரயேத்து ||௧௩||
(ச. சி. அ. ௨௬) |
சயஂ கதா மூர்தநி மாருதாதயஃ பதக் ஸமஸ்தாஶ்ச ததைவ ஶோணிதம் |
ப்ரகுப்யமாணா விவிதைஃ ப்ரகோபணைஸ்ததஃ ப்ரதிஶ்யாயகரா பவந்தி ஹி ||௧௪||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௪) |
View original
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः |
प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः |
संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु ||१३||
(च. चि. अ. २६) |
चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् |
प्रकुप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैस्ततः प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||१४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ப்ரதிஶ்யாயஃ பஞ்சவிதோ பவதி, வாதபித்தகபஸந்நிபாதரக்தஜபேதாத்; தஸ்ய நிதாநஂ த்விவிதம்– ஏகஂ ஸத்யோஜநகஂ, தச்ச பலவத்த்வேந சயஂ நாபேக்ஷத ஏவ; அபரஂ சயாதிக்ரமேண ஜநகஂ, சயாதிக்ரமோத்பந்நஶ்ச தோஷோ கரீயாந் ஸகலஶரீரஸம்பாவநயா பத்தமூலத்வாத்| தத்ர ஸத்யோஜநகநிதாநபூர்விகாஂ தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திமாஹ– ஸந்தாரணேத்யாதி| ஸந்தாரணஂ புரீஷாதிவேகதாரணஂ, ரஜோ தூலிஃ, ஶிரோபிதாபஃ ஶிரோऽபிதப்யதே யேந ஸ ஶிரோபிதாபோ தூமாதிஃ; ரஜோதூமாதயஶ்ச நாஸாப்ரவிஷ்டாஃ ஸந்தோ ஹேதவஃ| அதிஸ்வபநஂ திவாஸ்வபநமித்யர்தஃ| அவஶ்யயா துஷாரேண| ஸஂஸ்த்யாநதோஷே ஶிரஸீதி கநீபூதஶ்லேஷ்மணி ஶிரஸி| ஸுஶ்ருதேநாபி ஸத்யோஜநகஂ நிதாநஂ படிதஂ; தத்யதா– “நாரீப்ரஸங்கஃ ஶிரஸோऽபிதாபோ தூமோ ரஜஃ ஶீதமதிப்ரதாபஃ| ஸந்தாரணஂ மூத்ரபுரீஷயோஶ்ச ஸத்யஃ ப்ரதிஶ்யாயநிதாநமுக்தம்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௪) இதி| சயாதிக்ரமேண ஜநகமபி தோஷஂ தர்ஶயந்நாஹ– சயஂ கதா இத்யாதி| சயஂ கதா இதி ஸாமர்த்யாத் ஸ்வே ஸ்வே ஸ்தாநே, “ஸ்வஸ்தாநவத்திர்தோஷாணாஂ சய இத்யபிதீயதே|” இதி வசநாத்| ததைவ ஶோணிதமிதி சயஂ கதம்| நநு, யதி ஸ்வஸ்தாநஸ்திதா தோஷாஃ தத் கதஂ மூர்த்நி ப்ரதிஶ்யாயஸம்பவஃ? இத்யாஹ– ப்ரகுப்யமாணா விவிதைஃ ப்ரகோபணைரிதி| விவிதைரிதி பலவத்விக்ரஹதிவாஸ்வப்நாதிபிஃ| ப்ரகோபவிஶேஷஶ்ச ப்ரஸரஃ| யதுக்தம்– “ப்ரகுபிதாநாஂ பர்யுஷிதகிண்வோதகபிஷ்டஸமவாய இவோத்ரிக்தாநாஂ ப்ரஸரோ பவதி|” (ஸு. ஸூ. அ. ௨௧) இதி| அத ஏவ, “சயப்ரகோபப்ரஶமாஃ பித்தாதீநாஂ யதாக்ரமம்|” இத்யத்ர ப்ரகோபமாத்ரமுபாத்தம்| ஏதேந ப்ரஸரேண ஶிரஃஸம்ப்ராப்தா தோஷாஃ ப்ரதிஶ்யாயகராஃ| அந்யே து சயஂ கதா மூர்தநீதி யதாஸ்திதமேவ யோஜயந்தி, உதாநவாயோரூர்த்வகதித்வாச்சிரஸ்யபி ஸம்பவாத், த்வக்ஸிராஶ்ரிதத்வாத் பித்தாஸஜோஃ கபஸ்ய ச நிஸர்கதஃ ஶிரோவஸ்திதேஃ ஶிரஸி சய இதி| தத இதி ப்ரகோபவிஶேஷாத் ப்ரஸராதநந்தரம்| ப்ரதிஶ்யாய இதி வாதஂ ப்ரதி அபிமுகஂ ஶ்யாயோ கமநஂ கபாதீநாஂ யத்ர ஸ ப்ரதிஶ்யாயஃ| ‘ஶைங்’ கதௌ, இத்யஸ்ய ப்ரயோகஃ| ததாச சரகஃ– “க்ராணமூலே ஸ்திதஃ ஶ்லேஷ்மா ருதிரஂ பித்தமேவ வா| மாருதாத்மாதஶிரஸஃ ஶ்யாயதே மாருதஂ ப்ரதி||” (ச. சி. அ. ௮)||௧௩-௧௪||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஏவஂ நாஸாரோகா தஶ ஶ்ரீகண்டோக்தாஃ கதிதாஃ| ப்ரதிஶ்யாயஃ பஞ்சவிதோ பவதி, வாதபித்தகபஸந்நிபாதரக்தஜபேதாத், தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திமாஹ– ஸந்தாரணேத்யாதி| நிதாநஂ த்விவிதம்– ஏகஂ ஸத்யோஜநகம், அபரஂ சயாதிக்ரமஜாதஂ, தத்ரேதஂ ஸத்யோநிதாநம்| ஸந்தாரணஂ புரீஷாதிவேகவிதாரணஂ, ரஜோ தூலிஃ, ஶிரோபிதாபஃ ஶிரோऽபிதாப்யதே யேந ஸ ஶிரோபிதாபஃ தூமாதிஃ, ரஜோதூமாதயஶ்ச நாஸாப்ரவிஷ்டாஃ ப்ரதிஶ்யாயஹேதவஃ, அதிஸ்வப்நஂ திவாஸ்வப்நமித்யர்தஃ| அவஶ்யயா துஷாரேண| ஸஂஸ்த்யாநதோஷே ஶிரஸீதி ஸஂஹதகபே ஶிரஸி| ஸுஶ்ருதேநாபி ஸத்யோஜநகஂ நிதாநஂ படிதம்| தத்யதா– “நாரீப்ரஸங்கஃ ஶிரஸோऽபிதாபோ தூமோ ரஜஃ ஶீதமதிப்ரதாபஃ| ஸந்தாரணஂ மூத்ரபுரீஷயோஶ்ச ஸத்யஃப்ரதிஶ்யாயநிதாநமுக்தம்||” இதி| சயாதிக்ரமஜஸ்ய நிதாநமாஹ– சயமித்யாதி| சயஂ கதாஃ இதி ஸ்வே ஸ்வே ஸ்தாநே ஸஞ்சயஂ ப்ராப்தாஃ “ஸ்வஸ்தாநவத்திர்தோஷாணாஂ சயஃ” இதி வசநாத்| மாருதாதய இதி வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணஃ ஏதே, ததைவ ஶோணிதமபி சயஂ கதஂ ததோ மூர்த்நி ப்ரதிஶ்யாயகரஂ பவதீதி யோஜ்யம்| நநு, யதி ஸ்வே ஸ்வே ஸ்தாநே ஸ்திதா தோஷாஸ்தத்கதஂ மூர்த்நி ப்ரதிஶ்யாயஸம்பவஃ இத்யாஹ– ப்ரகோப்யமாணா விவிதைஃ ப்ரகோபணைரிதி, பலவத்விக்ரஹாதிக்ரோதாதிதிவாஸ்வப்நாதிபிஶ்ச கோபநைஃ ப்ரகோப்யமாணாஃ; ப்ரகோபவிஶேஷஶ்ச ப்ரஸரஃ| யதுக்தம்– “குபிதாநாஂ தோஷாணாஂ கிண்வோதகபிஷ்டஸமவாய இவோத்கதாநாஂ ப்ரஸரோ பவதி” இதி| அத ஏவாஹ– “சயப்ரகோபோபஶமாஃ பித்தாதீநாஂ யதாக்ரமம்” இதி| அத ஏவ ப்ரகோபமாத்ரமுபாத்தம்| ஏவஂ ச ப்ரஸரணஸ்தாநஸஂஶ்ரயேண ஶிரஃஸம்ப்ராப்தா தோஷாஃ ப்ரதிஶ்யாயகராஃ| அந்யே து சயஂ கதோ மூர்த்நீதி யதாவஸ்திதமேவ மந்யந்தே, உதாநவாயோரூர்த்வகதித்வாத், ஶிரஸ்யபி வாதஸமுத்பவத்வாத்| த்வக்ஸிராஸதத்வாத்பித்தாஸஜோஃ கபஸ்ய ச நிஸர்கதஃ ஶிரோவஸ்திதேஃ ஶிரஸி சய இதி| அதவா ஸர்வஶரீரசராஸ்து வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணஃ ஸரக்தாஃ, ஸர்வத்ரைதத்கார்யதர்ஶநாத்| தத இதி ப்ரகோபவிஶேஷாத் ப்ரஸராதநந்தரம்| ப்ரதிஶ்யாய இதி வாதஂ ப்ரதி அபிமுகஂ ஶ்யாயோ கமநஂ கபாதீநாஂ யத்ர ஸ ப்ரதிஶ்யாயஃ| ‘ஶ்யைங்’ கதௌ இத்யஸ்ய ப்ரயோகஃ| ததா சரகஃ– “க்ராணமூலே ஸ்திதஃ ஶ்லேஷ்மா ருதிரஂ பித்தமேவ ச| மாருதாத்மாநஶிரஸஃ ஶ்யாயதே மாருதஂ ப்ரதி|| ப்ரதிஶ்யாயஸ்ததோ கோரோ ஜாயதே தேஹகர்ஷணஃ|” இதி||௧௩-௧௪||
Adhikarana ப்ரதிஶ்யாயபூர்வரூபம் (௧௫) · Śloka ௧௫
க்ஷவப்ரவத்திஃ ஶிரஸோऽதிபூர்ணதா ஸ்தம்போऽங்கமர்தஃ பரிஹஷ்டரோமதா |
உபத்ரவாஶ்சாப்யபரே பதக்விதா நணாஂ ப்ரதிஶ்யாயபுரஃஸராஃ ஸ்மதாஃ ||௧௫||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௪) |
View original
क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽतिपूर्णता स्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता |
उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தஸ்ய பூர்வரூபமாஹ– க்ஷவப்ரவத்திரித்யாதி| உபத்ரவாஶ்சாப்யபரே இதி உபத்ரவாஸ்தத்காலபாவிநோ ரோகாஃ, நது பாரிபாஷிகாஃ பஶ்சாத்காலபாவிநஃ; தே ச க்ராணதூமாயநமந்தாதயஃ| யதாஹ விதேஹஃ– “பூர்வரூபாணி தஶ்யந்தே ப்ரதிஶ்யாயே பவிஷ்யதி| க்ராணதூமாயநஂ மந்தஃ க்ஷவதுஸ்தாலுதாரணம்|| கண்டத்வஂஸோ முகஸ்ராவஃ ஶிரஸஃ பூரணஂ ததா|” இதி| புரஃஸரா இதி பூர்வரூபாணி||௧௫||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தஸ்ய பூர்வரூபமாஹ– க்ஷவேத்யாதி| உபத்ரவாஃ தத்காலபாவிநோ ரோகாஃ| அபரே இதி க்ராணதூமாயநமந்தாதயஃ| யதுக்தஂ விதேஹே– “பூர்வரூபாணி தஶ்யந்தே ப்ரதிஶ்யாயே பவிஷ்யதி| க்ராணதூமாயநஂ மந்தஃ க்ஷவதுஸ்தாலுதாரணம்| கண்டத்வஂஸோ முகஸ்ராவஃ ஶிரஸஃ பூரணஂ ததா||” இதி| புரஃஸரா இதி பூர்வரூபாணி||௧௫||
Adhikarana வாதஜ-பித்தஜ-கபஜப்ரதிஶ்யாயலக்ஷணம் (௧௬-௧௯) · Śloka ௧௯
ஆநத்தா பிஹிதா நாஸா தநுஸ்ராவப்ரஸேகிநீ |
கலதால்வோஷ்டஶோஷஶ்ச நிஸ்தோதஃ ஶங்கயோஸ்ததா ||௧௬||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௪) |
க்ஷவப்ரவத்திரத்யர்தஂ வக்த்ரவைரஸ்யமேவ ச |
பவேத் ஸ்வரோபகாதஶ்ச ப்ரதிஶ்யாயேऽநிலாத்மகே ||௧௭||
உஷ்ணஃ ஸபீதகஃ ஸ்ராவோ க்ராணாத் ஸ்ரவதி பைத்திகே |
கஶோऽதிபாண்டுஃ ஸந்தப்தோ பவேதுஷ்ணாபிபீடிதஃ ||௧௮||
ஸதூமமக்நிஂ ஸஹஸா வமதீவ ஸ மாநவஃ |
க்ராணாத் கபஃ கபகதே ஶீதஃ பாண்டுஃ ஸ்ரவேத்பஹுஃ |
ஶுக்லாவபாஸஃ ஶுக்லாக்ஷோ பவேத்குருஶிரா நரஃ ||௧௯||
கண்டதால்வோஷ்டஶிரஸாஂ கண்டூபிரபிபீடிதஃ |
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௪) |
View original
आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी |
गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||१६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरस्यमेव च |
भवेत् स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके ||१७||
उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके |
कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः ||१८||
सधूममग्निं सहसा वमतीव स मानवः |
घ्राणात् कफः कफकृते शीतः पाण्डुः स्रवेद्बहुः |
शुक्लावभासः शुक्लाक्षो भवेद्गुरुशिरा नरः ||१९||
कण्ठताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरभिपीडितः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
வாதாதிப்ரதிஶ்யாயலிங்காந்யாஹ– ஆநத்தேத்யாதி| ஆநத்தா விபத்தா| பிஹிதா ஸபிதாநேவ| நிஸ்தோதஃ ஸூசிவ்யதநவத்வ்யதா| ஶங்கயோரிதி ப்ரூபுச்சாந்தயோஃ| ஸபீதக இதி ஈஷத் பீதஃ| பித்தப்ரதிஶ்யாயவாந் மாநவஃ கஶோ பவதி| அதிபாண்டுர்தூஸரஃ| உஷ்ணாபிபீடித இதி உஷ்ணகுணேநாபிபீடித இத்யர்தஃ||௧௬-௧௯||–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தேஷு வாதிகமாஹ– ஆநத்தேத்யாதி| ஆநத்தா விபத்தா, ஆத்மாநாபூரிதேவேதி யாவத்| பிஹிதா ஸபிதாநேவ, ததா கலதால்வோஷ்டஶோஷாதயோ பவந்தி, நிஸ்தோதஃ ஶூலவ்யதநவத்வ்யதா, ஶங்கயோரிதி ப்ரூபுச்சாந்தயோஃ| பைத்திகமாஹ– ஸபீதக இத்யாதி| ஈஷத்பீதகஃ| பித்தப்ரதிஶ்யாயவாந்மாநவஃ கஶோ பவதி| அதிபாண்டுர்தூஸரஃ, உஷ்ணாபிபீடித இதி உஷ்ணகுணேநாபிபீடிதஃ| ஶ்லைஷ்மிகமாஹ– ஸதூமமித்யாதி| ஶுக்லாவபாஸஃ ஶ்வேதவபுஃ, ஶூநாக்ஷஃ உச்சூநநயநஃ||௧௬-௧௯||–
Adhikarana ஸந்நிபாதஜப்ரதிஶ்யாயலக்ஷணம் (௨௦) · Śloka ௨௦
பூத்வா பூத்வா ப்ரதிஶ்யாயோ யஸ்யாகஸ்மாந்நிவர்ததே ||௨௦||
ஸம்பக்வோ வாऽப்யபக்வோ வா ஸ ஸர்வப்ரபவஃ ஸ்மதஃ |
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௪) |
View original
भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो यस्याकस्मान्निवर्तते ||२०||
सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஸந்நிபாதஜமாஹ– பூத்வேத்யாதி| பூத்வா பூத்வா இதி வீப்ஸயா புநஃ புநஃ ஸம்பவஂ தர்ஶயதி| அந்யதமதோஷஸ்ய காலாதிநாऽநவதாரிதேந பலஹாநேர்நிவத்திஃ, அகஸ்மாத் ப்ரவத்திரபி அஸம்யங்நிவத்ததோஷஸ்ய காலாதிநா பலலாபாத்| அத்ர யத்யபி தோஷத்ரயலிங்காநி நோக்தாநி, ததாऽபி ஸர்வப்ரபவத்வாத் ப்ரத்யேதவ்யாநி| அஸாத்யஶ்சாயஂ துஷ்டதாஂ கதஃ ஸந், “நணாஂ துஷ்டப்ரதிஶ்யாயஸ்த்வஸாத்யஃ ஸர்வஜஃ ஸ்மதஃ|” இதி விதேஹவசநாத்||௨௦||–
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஸாந்நிபாதிகமாஹ– பூத்வேத்யாதி| வீப்ஸயா புநஃபுநஃ ஸம்பவஂ தர்ஶயதி| அந்யதமதோஷஸ்ய காலாதிநாऽநவதாரிதேந பலஹாநேர்நிவத்திஃ, அகஸ்மாத் ப்ரவத்திரபி, அஸம்யங்நிவத்ததோஷஸ்ய காலாதிநா பலலாபாத்| அத்ர யத்யபி தோஷத்ரயலிங்காநி நோக்தாநி ததாऽபி ஸர்வப்ரபவத்வாத் ப்ரத்யேதவ்யாநி| கேசித் ‘ஸர்வப்ரபவஃ ஸ்மதஃ’ இத்யஸ்யாக்ரேऽதிகஂ பாதத்வயஂ படந்தி, தச்ச– “லிங்காநி சைவ ஸர்வேஷாஂ பீநஸாநாஂ ச ஸர்வஜே” இதி ஸர்வஜே ப்ரதிஶ்யாயே ஸர்வேஷாஂ வாதாதீநாஂ பீநஸாநாஂ லிங்காநி பவந்தீதி யோஜ்யம்| அஸாத்யஶ்சாயஂ துஷ்டதாஂ கதஃ ஸந்– “நணாஂ துஷ்டப்ரதிஶ்யாயஸ்த்வஸாத்யஃ ஸர்வஜஃ ஸ்மதஃ” இதி விதேஹவசநாத்||௨௦||–
Adhikarana துஷ்டப்ரதிஶ்யாயலக்ஷணம் (௨௧-௨௨) · Śloka ௨௨
ப்ரக்லித்யதே புநர்நாஸா புநஶ்ச பரிஶுஷ்யதி ||௨௧||
புநராநஹ்யதே வாऽபி புநர்விவ்ரியதே ததா |
நிஃஶ்வாஸோ வாऽதிதுர்கந்தோ நரோ கந்தாந் ந வேத்தி ச ||௨௨||
ஏவஂ துஷ்டப்ரதிஶ்யாயஂ ஜாநீயாத் கச்ச்ரஸாதநம் |
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௪) |
View original
प्रक्लिद्यते पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||२१||
पुनरानह्यते वाऽपि पुनर्विव्रियते तथा |
निःश्वासो वाऽतिदुर्गन्धो नरो गन्धान् न वेत्ति च ||२२||
एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஏகதோஷஸ்யாபி துருபசாராத்தோஷத்வயாநுபந்தேந துஷ்டதாஂ கதஸ்ய தோஷத்ரயஸம்பந்தஸாம்யேந ஸந்நிபாதஜாநந்தரஂ லிங்கமாஹ– ப்ரக்லித்யதே புநர்நாஸேத்யாதி| ஆநஹ்யத இதி விபத்யதே| விவ்ரியத இதி விகதாவரணா பவதீத்யர்தஃ| க்லேதஶோஷபிதாநவிவரணாநி நைககாலஂ பிந்நதோஷஜாநி போத்தவ்யாநி, தேந விரோதோ நோத்பாவநீயஃ| ஏவமிதி இத்தம்பூதலிங்கஂ துஷ்டப்ரதிஶ்யாயஂ பரஸ்பரவிருத்தோபக்ரமதோஷஸம்பந்தாத் கச்ச்ரஸாத்யஂ ஜாநீயாத்| அயஂ ச பஞ்சாநாமேவாவஸ்தாந்தரதயா அநந்யத்வாந்ந ஷஷ்டஃ| நநு, அவஸ்தாந்தரத்வேऽபி அபிஷ்யந்தாததிமந்த இவ பிந்நோ பவிஷ்யதி? ந, தத்வத்வாதாதிஜத்வேநாநிர்தேஶாத்||௨௧-௨௨||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஏகதோஷஸ்யாபி துருபசாராத் தோஷத்வயாநுபந்தேந துஷ்டிஂ கதஸ்ய தோஷத்ரயஸம்பந்தஸாம்யேந ஸந்நிபாதஜாநந்தரஂ துஷ்டப்ரதிஶ்யாயலிங்கமாஹ– ப்ரக்லித்யத இத்யாதி| ஆநஹ்யத இதி விபத்யதே, விவ்ரியத இதி விகதாவரணா பவதி, க்லேதஶோஷபிதாநவிவரணாநி நைககாலஂ பிந்நதோஷஜாநி போத்தவ்யாநி, தேந விரோதோ நோத்பாவநீயஃ| இத்தம்பூதலிங்கஂ துஷ்டப்ரதிஶ்யாயஂ பரஸ்பரவிருத்தோபக்ரமதோஷஸம்பந்தாத் கச்ச்ரஸாத்யஂ ஜாநீயாத்| அயஂ ச பஞ்சாநாமேவாவஸ்தாந்தரதயாऽநந்யத்வாந்ந ஷஷ்டோ கணநீயஃ| நந்வவஸ்தாந்தரத்வேऽபி அபிஷ்யந்தாததிமந்த இவ பிந்நோ பவிஷ்யதீதி? நைவஂ, தத்வத்வாதாதிஜத்வேநாநிர்தேஶாத்||௨௧-௨௨||
Adhikarana ரக்தஜப்ரதிஶ்யாயலக்ஷணம் (௨௩-௨௪) · Śloka ௨௪
ரக்தஜே து ப்ரதிஶ்யாயே ரக்தஸ்ராவஃ ப்ரவர்ததே ||௨௩||
தாம்ராக்ஷஶ்ச பவேஜ்ஜந்துருரோகாதப்ரபீடிதஃ |
துர்கந்தோச்ச்வாஸவதநோ கந்தாநபி ந வேத்தி ஸஃ ||௨௪||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௪) |
View original
रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्तते ||२३||
ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः |
दुर्गन्धोच्छ्वासवदनो गन्धानपि न वेत्ति सः ||२४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ரக்தஜலிங்கமாஹ– ரக்தஜ இத்யாதி| உரோகாதப்ரபீடித இதி உரோகாதஸ்தந்த்ராந்தரபடிதலக்ஷணஃ, தேந ப்ரகர்ஷேண பீடிதஃ| தத்யதா– “உரஃக்ஷதமுரஃஸ்தம்பஃ பூதிகர்ணகபோரஸஃ| ஸகாஸஃ ஸஜ்வரோ ஜ்ஞேய உரோகாதஃ ஸபீநஸஃ||” இதி| அத்ர பித்தப்ரதிஶ்யாயலிங்காந்யபி போத்தவ்யாநி, துல்யத்வாத் பித்தரக்தயோஃ| ததா ச க்வசித் பட்யதே– “பித்தப்ரதிஶ்யாயகதைர்லிங்கைஶ்சாபி ஸமந்விதஃ|” இதி||௨௩-௨௪||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ரக்தஜப்ரதிஶ்யாயலிங்கமாஹ– ரக்தஜ இத்யாதி| உரோகாதஃ தந்த்ராந்தரபடிதலக்ஷணஃ, தேந ப்ரகர்ஷேண பீடிதஃ, தத்யதா– “உரஃக்ஷதமுரஃஸ்தம்பஃ பூதிகர்ணகபோரஸஃ| ஸகாஸஃ ஸஜ்வரோ ஜ்ஞேய உரோகாதஃ ஸபீநஸஃ||” இதி| அத்ர பித்தப்ரதிஶ்யாயலிங்காந்யபி போத்தவ்யாநி, துல்யத்வாத்பித்தரக்தயோஃ| ததாச க்வசித்பட்யதே– “பித்தப்ரதிஶ்யாயகதைர்லிங்கைஶ்சாபி ஸமந்விதஃ” இதி||௨௩-௨௪||
Adhikarana ப்ரதிஶ்யாயஸ்யாஸாத்யலக்ஷணம் (௨௫-௨௬) · Śloka ௨௬
ஸர்வ ஏவ ப்ரதிஶ்யாயா நரஸ்யாப்ரதிகாரிணஃ |
துஷ்டதாஂ யாந்தி காலேந ததாऽஸாத்யா பவந்தி ஹி ||௨௫||
மூர்சந்தி சாத்ர க்ரிமயஃ ஶ்வேதாஃ ஸ்நிக்தாஸ்ததாऽணவஃ |
க்ரிமிதோ யஃ ஶிரோரோகஸ்துல்யஂ தேநாஸ்ய லக்ஷணம் ||௨௬||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௪) |
View original
सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः |
दुष्टतां यान्ति कालेन तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२५||
मूर्छन्ति चात्र क्रिमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः |
क्रिमितो यः शिरोरोगस्तुल्यं तेनास्य लक्षणम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
அப்ரதிக்ரியயா காலாந்தரேண ஸர்வ ஏவ துஷ்டப்ரதிஶ்யாயா பவந்தி, தே சாஸாத்யா இத்யாஹ– ஸர்வ ஏவேத்யாதி| மூர்சந்தி சாத்ர க்ரிமய இதி அத்ரேதி ஏஷு, பஹுவசநாந்தாத்த்ரல்ப்ரத்யயவிதிஃ; அந்யே து ப்ரத்யாஸந்நத்வாத் ரக்தஜ ஏவ க்ரிமிமூர்சநஂ வதந்தி| ஶ்வேதா இதி கபாதிகத்வாத் ப்ரதிஶ்யாயஸ்ய ஸர்வத்ர கபஜா ஏவ ஶ்வேதக்ரிமயோ பவந்தி| ‘க்ரிமிதோ யஃ ஶிரோரோகஸ்துல்யஂ தேநாஸ்ய லக்ஷணம்’ இதி க்ரிமிஜஶிரோரோகேணேஹ துல்யஂ லிங்கஂ, தச்ச “நிஸ்துத்யதே யஸ்ய ஶிரோऽதிமாத்ரம்” இத்யாதிநா வக்ஷ்யமாணம்||௨௫-௨௬||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஸர்வ ஏவ ப்ரதிஶ்யாயா அப்ரதிக்ரியமாணாஃ காலாந்தரேண துஷ்டதாஂ யாந்தி, தே சாஸாத்யா பவந்தீத்யத ஆஹ– ஸர்வ இத்யாதி| அத்ர ஏஷு ப்ரதிஶ்யாயேஷு, பஹுவசநாந்தாத்த்ரல்| அந்யே து ப்ரத்யாஸந்நத்வாத் ரக்தஜ ஏவ க்ரிமிமூர்சநஂ வதந்தி| ஶ்வேத இதி கபாதிகத்வாத்| ப்ரதிஶ்யாயே ஸர்வத்ர கபஜா ஏவ ஶ்வேதாஃ கமயோ பவந்தி| க்ரிமிஜோ ய இத்யாதி க்ரிமிஜஶிரோரோகேண துல்யஂ லிங்கமித்யர்தஃ| தல்லக்ஷணம்– “நிஸ்துத்யதே யஸ்ய ஶிரோऽதிமாத்ரம்” இத்யாதி ஶிரோரோகநிதாநே வக்ஷ்யமாணம்||௨௫-௨௬||
Adhikarana ப்ரவத்தப்ரதிஶ்யாயஜந்யா விகாராஃ (௨௭) · Śloka ௨௭
பாதிர்யமாந்த்யமக்ரத்வஂ கோராஂஶ்ச நயநாமயாந் |
ஶோதாக்நிஸாதகாஸாஂஶ்ச வத்தாஃ குர்வந்தி பீநஸாஃ ||௨௭||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௪) |
View original
बाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांश्च नयनामयान् |
शोथाग्निसादकासांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
அதஃ பரமபராந் விகாராந் ப்ரவத்தாஃ ப்ரதிஶ்யாயாஃ குர்வந்தி, தாநாஹ– பாதிர்யமித்யாதி| கோராந்நயநாமயாநித்யபிதாநாதேவாந்த்யே லப்தே விஶேஷேண தத்கரத்வப்ரதிபாதநார்தமாந்த்யக்ரஹணம்| அக்ரத்வமிதி ந ஜிக்ரதீத்யக்ரஸ்தஸ்ய பாவோऽக்ரத்வம்| ‘க்ரா’ கந்தோபாதாநே, இத்யஸ்மாத் ‘ஸுபி ஸ்தஃ’ இத்யத்ர யோகவிபாகாத் கப்ரத்யயஃ||௨௭||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
அதஃ பரமபராந் யாந் விகாராந் ப்ரவத்தாஃ ப்ரதிஶ்யாயாஃ குர்வந்தி தாநாஹ– பாதிர்யமித்யாதி| கோரநயநாமயாபிதாநாதேவாந்த்யே லப்தே விஶேஷேண தத்கரத்வப்ரதிபாதநார்தமாந்த்யக்ரஹணம்| அக்ரத்வமிதி ந ஜிக்ரதீத்யக்ரஃ, தஸ்ய பாவோऽக்ரத்வம்| ‘க்ரா’ கந்தோபாதாநே, இத்யஸ்மாத் “ஸுபி ஸ்தஃ” இத்யத்ர “ஸுபி” இதி யோகவிபாகாத்கப்ரத்யயஃ||௨௭||
Adhikarana நாஸாகதார்புத-ஶோதார்ஶோ-ரக்தபித்தாநாஂ பேதாநி (௨௮) · Śloka ௨௮
அர்புதஂ ஸப்ததா ஶோதாஶ்சத்வாரோऽர்ஶஶ்சதுர்விதம் |
சதுர்விதஂ ரக்தபித்தமுக்தஂ க்ராணேऽபி தத்விதுஃ ||௨௮||
View original
अर्बुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽर्शश्चतुर्विधम् |
चतुर्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः ||२८||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஸுஶ்ருதே நாஸாரோகா ஏகத்ரிஂஶதுக்தாஃ, அத்ராப்யபீநஸமாரப்ய ப்ரதிஶ்யாயபர்யந்தேந பஞ்சதஶோக்தாஃ, ஶேஷஸங்க்யாபூரணாய அபராந் ஷோடஶ நாஸாரோகாநாஹ– அர்புதஂ ஸப்ததேத்யாதி| ஏகைகதோஷரக்தமாஂஸமேதஃஸம்பவத்வேந ஷடர்புதாநி, ஶாலாக்யஸித்தாந்தேந ஸந்நிபாதஜமதிகம், ஏவஂ ஸப்த| ததாச விதேஹஃ– “ஸர்வலிங்கஂ ருஜாயுக்தமர்புதஂ வித்தி ஸர்வஜம்|” இதி| ஶோதாஶ்சத்வாரோ வாதபித்தகபஸந்நிபாதஜபேதாத், ஏவமர்ஶோऽபி சதுர்விதஂ, ரக்தபித்தஂ சதுர்விதமபி தச்ச ரக்தபித்தத்வஸாமாந்யாதேகத்வேந கணநீயஂ, தேந ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| அர்புதாதீநாஂ தத்ர தத்ரோக்தாநாமத்ராபிதாநஂ ஶாலாக்யோக்தஸங்க்யாபூரணார்தமாஶ்ரயப்ரபாவேணாதிரிக்தலிங்காதிக்யாபநார்தஂ ச||௨௮||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஸுஶ்ருதே நாஸாரோகா ஏகத்ரிஂஶதுக்தாஃ| தத்ர பீநஸமாரப்ய ப்ரதிஶ்யாயபர்யந்தேந பஞ்சதஶோக்தாஃ, அபராந் ஷோடஶ ஸங்க்யாபூரணாய நாஸாரோகாநாஹ– அர்புதமித்யாதி| வாதபித்தகபஶோணிதமாஂஸமேதோஜத்வேந ஷட்விதமர்புதஂ, ஶாலாக்யஸித்தாந்தேந, விதேஹேந ஸந்நிபாதஜமதிகமுக்தம், ஏவஂ ஸப்த| ஶோதாஶ்சத்வாரோ வாதபித்தகபஸந்நிபாதபேதாத் ஏவமர்ஶோऽபி சதுர்விதஂ, ஸஹஜரக்தஜயோரர்ஶஸோர்தோஷஜேऽந்தர்பாவஃ| ரக்தபித்தஂ சதுர்விதமபி ரக்தபித்தத்வஸாமாந்யாதேகத்வேந கணநீயஂ, தேந ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| அர்புதாதீநாமுக்தாநாமப்யத்ராபிதாநஂ ஶாலாக்யோக்தஸங்க்யாபூரணாய, ஆஶ்ரயப்ரபாவேணாதிரிக்தலிங்காதிக்யாபநார்தஂ ச| க்ராணார்ஶோऽர்புதயோர்க்ரந்தாந்தரே பேத உக்தஃ, தத்யதா– “ஶிரோலலாடதாலூநாஂ கௌரவஂ துஃகநித்ரதா| அர்ஶஸாமர்புதாநாஂ ச தோஷைஃ ஶேஷாகதிஃ ஸமா|| அர்ஶாஂஸி கோஸ்தநாகாராண்யர்புதஂ கோலஸம்மிதம்|” இதி||௨௮||
Adhikarana புஷ்பிகா · Śloka ௫௮
இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே நாஸாரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௫௮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नासारोगनिदानं समाप्तम् ||५८||
Hide commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ நாஸாரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௫௮||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ நாஸாரோகநிதாநம்||௫௮||