Adhikarana ಅಪೀನಸ/ಪೀನಸಲಕ್ಷಣಮ್ (೧) · Śloka ೧
ಅಥ ನಾಸಾರೋಗನಿದಾನಮ್ |
ಆನಹ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ವಿಶುಷ್ಯತೇ ಚ ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ಧೂಪ್ಯತಿ ಚಾಪಿ ನಾಸಾ |
ನ ವೇತ್ತಿ ಯೋ ಗನ್ಧರಸಾಂಶ್ಚ ಜನ್ತುರ್ಜುಷ್ಟಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇದಿಹ ಪೀನಸೇನ |
ತಂ ಚಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಭವಂ ವಿಕಾರಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸಮಾನಲಿಙ್ಗಮ್ ||೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) |
View original
अथ नासारोगनिदानम् |
आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा |
न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येदिह पीनसेन |
तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् ||१||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕರಣವಿಕಾರಾಧಿಕಾರಾನ್ನಾಸಾರೋಗನಿದಾನಮ್| ತತ್ರಾದಾವಪೀನಸಮಾಹ– ಆನಹ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆನಹ್ಯತ ಇತ್ಯಾಬಧ್ಯತೇ, ವಾತಶೋಷಿತಕಫೇನ| ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ಆರ್ದ್ರೀಭವತಿ| ಧೂಪ್ಯತೀತಿ ಸನ್ತಾಪಮನುಭವತಿ; ದಿವಾದೇರಾಕೃತಿಗಣತ್ವಾತ್ ಧೂಪ್ಯತೀತಿ ರೂಪಮ್| ಗನ್ಧರಸಾನಿತಿ ಗನ್ಧಾನ್ ಸುರಭ್ಯಸುರಭೀನ್, ಆಬದ್ಧತ್ವೇನ ನಾಸಾಯಾಃ; ನಾಸಾರೋಗಾರಮ್ಭಕದೋಷೇಣ ರಸನಾಯಾ ಅಪಿ ದುಷ್ಟೇಃ ರಸಾನ್ ಮಧುರಾದೀನ್ನ ವೇತ್ತಿ| ತಂ ಚಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಭವಮಿತಿ ವಾತಕಫಜಮ್| ನನು, ಅನ್ಯತ್ರ ಪಿತ್ತಕಫಜೋಽಸದೃಶಲಿಙ್ಗಶ್ಚ ಪಠ್ಯತೇ; ತದ್ಯಥಾ– “ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗೋಚಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯದಾ ಪಿತ್ತಾದ್ವಿದಹ್ಯತೇ| ತದಾಽಸೃಕ್ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ನಾಸಾ ಬಹುಸಿಂಹಾಣಕಂ ಸ್ರವೇತ್|| ಸಕಣ್ಡೂದಾಹಪಾಕಂ ಚ ತಂ ತು ವಿದ್ಯಾದಪೀನಸಮ್|” ಇತಿ, ತತ್ ಕಥಂ ನ ವಿರೋಧಃ? ನೈವಂ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷೇಣಾಸ್ಯ ತಥಾಭಾವ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪ್ರತ್ಯಯಾತ್ ಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಶ್ಚಾತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು ತತ್ಸಂವಾದಾತ್ ‘ಅನಲಶ್ಲೇಷ್ಮಭವಮ್’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಜ ಏವ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸಮಾನಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಕಫವಾತಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯತುಲ್ಯಲಿಙ್ಗಮ್||೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕರಣಾಧಿಕಾರಾನ್ನಾಸಾರೋಗನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ತತ್ರೈಕತ್ರಿಂಶನ್ನಾಸಾರೋಗಾಃ, ತತ್ರಾಪೀನಸಮಾಹ– ಆನಹ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆನಹ್ಯತೇ ಆಬಧ್ಯತೇ, ವಿಶುಷ್ಯತೇ ವಾತಶೋಷಿತಕಫೇನ, ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ಆರ್ದ್ರೀಭವತಿ, ಧೂಪ್ಯತಿ ಸನ್ತಾಪಮನುಭವತಿ, ಗನ್ಧಾನ್ ಸುರಭ್ಯಸುರಭೀನ್, ಆನದ್ಧತ್ವೇನ ನಾಸಾಯಾಃ; ನಾಸಾರೋಗಾರಮ್ಭಕದೋಷೇಣ ರಸನಾಯಾಶ್ಚ ದುಷ್ಟೇಃ| ರಸಾನ್ ಮಧುರಾದೀನ್ನ ವೇತ್ತಿ| ತಂ ಚಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಭವಮಿತಿ ವಾತಕಫಜಂ ಬ್ರೂಯಾತ್| ನನ್ವನ್ಯತ್ರ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜೋಽನ್ಯಾದೃಶಶ್ಚ ಪಠ್ಯತೇ, ತದ್ಯಥಾ– “ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗೋಚಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯದಾ ಪಿತ್ತಾದ್ವಿದಹ್ಯತೇ| ತದಾಽಸೃಕ್ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ನಾಸಾ ಬಹುಸಿಂಹಾಣಕಂ ಸ್ರವೇತ್|| ಸಕಣ್ಡೂದಾಹಪಾಕಂ ಚ ತಂ ತು ವಿದ್ಯಾದ್ಧಿ ಪೀನಸಮ್” ಇತಿ, ತತ್ಕಥಂ ನ ವಿರೋಧಃ? ಮೈವಂ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷೇಣಾಸ್ಯ ತಥಾಭಾವ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪ್ರತ್ಯಯಾತ್ ಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸಮಾನಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಕಫವಾತಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯತುಲ್ಯಲಿಙ್ಗಮ್||೧||
Adhikarana ಪೂತಿನಸ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೨) · Śloka ೨
ದೋಷೈರ್ವಿದಗ್ಧೈರ್ಗಲತಾಲುಮೂಲೇ ಸಮ್ಮೂರ್ಛಿತೋ ಯಸ್ಯ ಸಮೀರಣಸ್ತು |
ನಿರೇತಿ ಪೂತಿರ್ಮುಖನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಂ ತಂ ಪೂತಿನಸ್ಯಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ರೋಗಮ್ ||೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) |
View original
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले सम्मूर्छितो यस्य समीरणस्तु |
निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम् ||२||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪೂತಿನಸ್ಯಮಾಹ– ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೈರಿತಿ ಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತೈಃ, ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಾದ್ದೋಷತ್ವಮ್| ವಿದಗ್ಧೈರಿತಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಃ ಸರಕ್ತಯೋರೂಷ್ಮಣಾ ವಿರುದ್ಧಲವಣಾಮ್ಲರಸಪಾಕೇನ ಪೂತಿಭಾವಮಾಪನ್ನೈಃ| ಸಮ್ಮೂರ್ಛಿತ ಇತಿ ಉಚ್ಛ್ರಾಯಂ ನೀತಃ| ನಿರೇತೀತಿ ಸಮೀರಣ ಏವ, ಅನ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ತೃಪದಸ್ಯಾಭಾವಾತ್| ತಂ ಪೂತಿನಸ್ಯಮಿತಿ ನಾಸಿಕಾಭವೋ ನಸ್ಯಃ, ಪೂತಿರ್ನಸ್ಯೋ ವಾಯುರ್ಯತ್ರ ತಂ ಪೂತಿನಸ್ಯಮ್| ಇಹೈವ ವಿದೇಹಃ– “ಕಫಪಿತ್ತಮಸೃಙ್ಮಿಶ್ರಂ ಸಞ್ಚಿತಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ದೇಹಿನಾಮ್| ವಿದಗ್ಧಮೂಷ್ಮಣಾ ಗಾಢಂ ರುಜಾಂ ಕೃತ್ವಾಽಕ್ಷಿಶಙ್ಖಜಾಮ್|| ತತಃ ಪ್ರಸ್ಯನ್ದತೇ ಘ್ರಾಣಾತ್ ಸರಕ್ತಂ ಪೂತಿಪೀತಕಮ್| ಪೂತಿನಸ್ಯಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ ಘ್ರಾಣಕಣ್ಡೂಜ್ವರಪ್ರದಮ್||” ಇತಿ||೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪೂತಿನಸ್ಯಮಾಹ– ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೈಃ ಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತೈಃ, ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ತುಲ್ಯದೋಷತ್ವಾದ್ದೋಷತ್ವಮ್, ಅತೋ ಬಹುವಚನಂ; ವಿದಗ್ಧೈರಿತಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಃ ಸರಕ್ತಯೋರೂಷ್ಮಣಾ ವಿರುದ್ಧಲವಣಾಮ್ಲರಸಪಾಕೇನ ಪೂತಿಭಾವಮಾಪನ್ನೈಃ| ಸಮ್ಮೂರ್ಛಿತ ಉಚ್ಛ್ರಾಯಂ ನೀತಃ, ನಿರೇತಿ ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ, ಸಮೀರಣ ಏವ, ತಂ ಪೂತಿನಸ್ಯಮಿತಿ ನಾಸಿಕಾಭವೋ ನಸ್ಯಃ, ಪೂತಿರ್ನಸ್ಯೋ ವಾಯುರ್ಯತ್ರ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹೇ– “ಕಫಪಿತ್ತಮಸೃಙ್ಮಿಶ್ರಂ ಸಞ್ಚಿತಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ದೇಹಿನಾಮ್| ವಿದಗ್ಧಮೂಷ್ಮಣಾ ಗಾಢಂ ರುಜಾಂ ಕೃತ್ವಾಽಕ್ಷಿಶಙ್ಖಜಾಮ್|| ತೇನ ಪ್ರಸ್ಯನ್ದತೇ ಘ್ರಾಣಾತ್ಸರಕ್ತಂ ಪೂತಿಪೀತಕಮ್| ಪೂತಿನಸ್ಯಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ ಘ್ರಾಣಕಣ್ಡೂಜ್ವರಪ್ರದಮ್||” ಇತಿ||೨||
Adhikarana ನಾಸಾಪಾಕಲಕ್ಷಣಮ್ (೩) · Śloka ೩
ಘ್ರಾಣಾಶ್ರಿತಂ ಪಿತ್ತಮರೂಂಷಿ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಸ್ಮಿನ್ ವಿಕಾರೇ ಬಲವಾಂಶ್ಚ ಪಾಕಃ |
ತಂ ನಾಸಿಕಾಪಾಕಮಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಯೇದ್ವಿಕ್ಲೇದಕೋಥಾವಥವಾಽಪಿ ಯತ್ರ ||೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) |
View original
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः |
तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावथवाऽपि यत्र ||३||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ನಾಸಾಪಾಕಮಾಹ– ಘ್ರಾಣಾಶ್ರಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರೂಂಷೀತಿ ವ್ರಣಾನ್| ಯಸ್ಮಿನ್ ವಿಕಾರ ಇತಿ ಯಸ್ಯಾಂ ವಿಕೃತೌ ಸತ್ಯಾಮ್| ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ ಜಾನೀಯಾತ್| ವಿಕ್ಲೇದಃ ಆರ್ದ್ರತಾ, ಕೋಥಃ, ಪೂತಿಭಾವಃ||೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ನಾಸಾಪಾಕಮಾಹ– ಘ್ರಾಣಾಶ್ರಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರೂಂಷಿ ವ್ರಣಾನ್, ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ವಿಕಾರೇ, ದೃಷ್ಟೌ ದರ್ಶನಂ ಗತೌ||೩||
Adhikarana ಪೂಯರಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್ (೪) · Śloka ೪
ದೋಷೈರ್ವಿದಗ್ಧೈರಥವಾಽಪಿ ಜನ್ತೋರ್ಲಲಾಟದೇಶೇಽಭಿಹತಸ್ಯ ತೈಸ್ತೈಃ |
ನಾಸಾ ಸ್ರವೇತ್ ಪೂಯಮಸೃಗ್ವಿಮಿಶ್ರಂ ತಂ ಪೂಯರಕ್ತಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ರೋಗಮ್ ||೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) |
View original
दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः |
नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ದೋಷಾಗನ್ತುಜಂ ಪೂಯರಕ್ತಮಾಹ– ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿದಗ್ಧೈರಿತಿ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಧಿಕತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧಾಂ ಪರಿಣತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತೈಃ, ಲಲಾಟಾಭಿಘಾತೇನ ವಾ ಪಾಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತೈಃ| ತೈಸ್ತರಿತಿ ಪ್ರಹಾರಪೀಡನಾದಿಭಿಃ||೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ದೋಷಾಗನ್ತುಜಂ ಪೂಯರಕ್ತಮಾಹ– ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿದಗ್ಧೈರಿತಿ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಧಿಕತ್ವಾತ್ ವಿರುದ್ಧಾಂ ಗತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತೈಃ ಲಲಾಟಾಭಿಘಾತೇನ ವಾ ಪಾಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತೈಃ, ತೈಸ್ತೈರಿತಿ ಪ್ರಹಾರಪೀಡನಾದಿಭಿಃ||೪||
Adhikarana ದೋಷಜಕ್ಷವಥುಲಕ್ಷಣಮ್ (೫) · Śloka ೫
ಘ್ರಾಣಾಶ್ರಿತೇ ಮರ್ಮಣಿ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಟೋ ಯಸ್ಯಾನಿಲೋ ನಾಸಿಕಯಾ ನಿರೇತಿ |
ಕಫಾನುಜಾತೋ ಬಹುಶೋಽತಿಶಬ್ದಸ್ತಂ ರೋಗಮಾಹುಃ ಕ್ಷವಥುಂ ವಿಧಿಜ್ಞಾಃ ||೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) |
View original
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरेति |
कफानुजातो बहुशोऽतिशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಕ್ಷವಥುರ್ದೋಷಾಗನ್ತುಭೇದಾದ್ದ್ವಿವಿಧೋ ಭವತಿ; ತತ್ರ ದೋಷಜಂ ಪ್ರಾಗಾಹ– ಘ್ರಾಣಾಶ್ರಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಣೀತಿ ಶೃಙ್ಗಾಟಕೇ, ‘ನಸ್ತಕಯೋಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ನಾಸಾಪುಟಯೋಃ, ‘ತದಾಶ್ರಿತಃ ಸನ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಕ್ಷವಥುರ್ದೋಷಾಗನ್ತುಭೇದಾದ್ ದ್ವಿವಿಧೋ ಭವತಿ, ತತ್ರ ದೋಷಜಮಾಹ– ಘ್ರಾಣಾಶ್ರಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಣಿ ಶೃಙ್ಗಾಟಕಾಖ್ಯೇ, ‘ನಸ್ತಕಯೋಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ನಾಸಾಪುಟಯೋಃ, ತದಾಸ್ಥಿತಃ ಸನ್ನಿತಿ ಶೇಷಃ||೫||
Adhikarana ಆಗನ್ತುಜಕ್ಷವಥುಲಕ್ಷಣಮ್ (೬) · Śloka ೬
ತೀಕ್ಷ್ಣೋಪಯೋಗಾದಭಿಜಿಘ್ರತೋ ವಾ ಭಾವಾನ್ ಕಟೂನರ್ಕನಿರೀಕ್ಷಣಾದ್ವಾ |
ಸೂತ್ರಾದಿಭಿರ್ವಾ ತರುಣಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಣ್ಯುದ್ಘಾಟಿತೇಽನ್ಯಃ ಕ್ಷವಥುರ್ನಿರೇತಿ ||೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) |
View original
तीक्ष्णोपयोगादभिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा |
सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಆಗನ್ತುಜಮಾಹ– ತೀಕ್ಷ್ಣೋಪಯೋಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಪಯೋಗಾದ್ರಾಜಿಕಾದಿತೀಕ್ಷ್ಣದ್ರವ್ಯಭಕ್ಷಣಾತ್| ಭಾವಾನ್ ಕಟೂನಿತಿ ಕಟೂನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಅಭಿಜಿಘ್ರತೋ ಭೃಶಂ ಜಿಘ್ರತಃ| ಅರ್ಕನಿರೀಕ್ಷಣಾದ್ವಾ ಕಫವಿಲಯನಕರಾತ್| ತರುಣಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಣೀತಿ ತರುಣಾಸ್ಥಿ ನಾಸಾವಂಶಾಸ್ಥಿ ತದೇವ ಮರ್ಮ ತಸ್ಮಿನ್ ಫಣಾಮರ್ಮಣೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಅಭಿಘಾತಾದಿನಾ ಮರ್ಮವ್ಯಥಾಜನಕತ್ವಾತ್; ಅಥವಾ ತರುಣಾಸ್ಥ್ನಿ ಚ ಮರ್ಮಣಿ ಚ ಶೃಙ್ಗಾಟಕೇ, ದ್ವನ್ದ್ವೈಕವದ್ಭಾವನಿರ್ದೇಶಾತ್| ಉದ್ಘಾಟಿತೇ ಚಾಲಿತೇ| ಅನ್ಯ ಆಗನ್ತುಜಃ||೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಆಗನ್ತುಜಮಾಹ– ತೀಕ್ಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಪಯೋಗಾತ್ ರಾಜಿಕಾದಿಭಕ್ಷಣಾತ್, ಭಾವಾನ್ ಕಟೂನಿತಿ ಕಟುದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ಅತಿಜಿಘ್ರತೋ ಭೃಶಂ ಜಿಘ್ರತಃ, ಅರ್ಕನಿರೀಕ್ಷಣಾದ್ವಾ ಕಫವಿಲಯನಕರತ್ವಾದ್, ಅಥವಾ ಸೂತ್ರಾದಿಭಿಃ, ತರುಣಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಣೀತಿ ತರುಣಾಸ್ಥಿ ನಾಸಾವಂಶಾಸ್ಥಿ, ತದೇವ ಮರ್ಮ, ಅಭಿಘಾತಾದಿನಾ ಮರ್ಮವದ್ವ್ಯಥಾಜನಕತ್ವಾತ್, ಉದ್ಘಾಟಿತೇಽರ್ಧಚಾಲಿತೇ, ಅನ್ಯಃ ಆಗನ್ತುಜಃ, ದೋಷಜಾಗನ್ತುರೇಕ ಏವ ಗಣನೀಯಃ||೬||
Adhikarana ಭ್ರಂಶಥುಲಕ್ಷಣಮ್ (೭) · Śloka ೭
ಪ್ರಭ್ರಶ್ಯತೇ ನಾಸಿಕಯಾ ತು ಯಸ್ಯ ಸಾನ್ದ್ರೋ ವಿದಗ್ಧೋ ಲವಣಃ ಕಫಸ್ತು |
ಪ್ರಾಕ್ಸಞ್ಚಿತೋ ಮೂರ್ಧನಿ ಸೂರ್ಯತಪ್ತಸ್ತಂ ಭ್ರಂಶಥುಂ ರೋಗಮುದಾಹರನ್ತಿ ||೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) |
View original
प्रभ्रश्यते नासिकया तु यस्य सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु |
प्राक्सञ्चितो मूर्धनि सूर्यतप्तस्तं भ्रंशथुं रोगमुदाहरन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಭ್ರಂಶಥುಮಾಹ– ಪ್ರಭ್ರಶ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭ್ರಶ್ಯತೇ ಗಲತಿ| ವಿದಗ್ಧೋ ಲವಣ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪಾಖ್ಯಾನಂ, ವಿದಗ್ಧತ್ವಾದೇವ ಕಫಸ್ಯ ಲವಣತ್ವಸಿದ್ಧೇಃ| ಪ್ರಾಕ್ಸಞ್ಚಿತ ಇತ್ಯನೇನ ಸಞ್ಚಯಪೂರ್ವಕಂ ಕೋಪಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಹೇತುಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ಚಯಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ಕೋಪದರ್ಶನಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ನ ಕೇವಲಂ ಚಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ದೋಷಾಃ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ದೇಹಿನಾಮ್| ಅನ್ಯತೋಽಪಿ ಹಿ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಹೇತುಬಾಹುಲ್ಯತೋ ಬಲಾತ್||” ಇತಿ||೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಭ್ರಂಶಥುಮಾಹ– ಪ್ರಭ್ರಶ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿದಗ್ಧೋ ಲವಣ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪಾಖ್ಯಾನಂ, ವಿದಗ್ಧತ್ವಾದೇವ ಕಫಸ್ಯ ಲವಣತ್ವಸಿದ್ಧೇಃ, ‘ಪಿತ್ತತಪ್ತ’ ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಪಾಠಃ||೭||
Adhikarana ದೀಪ್ತಲಕ್ಷಣಮ್ (೮) · Śloka ೮
ಘ್ರಾಣೇ ಭೃಶಂ ದಾಹಸಮನ್ವಿತೇ ತು ವಿನಿಃಸರೇದ್ಧೂಮ ಇವೇಹ ವಾಯುಃ |
ನಾಸಾ ಪ್ರದೀಪ್ತೇವ ಚ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋರ್ವ್ಯಾಧಿಂ ತು ತಂ ದೀಪ್ತಮುದಾಹರನ್ತಿ ||೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) |
View original
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः |
नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ದೀಪ್ತಮಾಹ– ಘ್ರಾಣೇ ಭೃಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರದೀಪ್ತೇವೇತಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತೇವ||೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ದೀಪ್ತಮಾಹ– ಘ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರದೀಪ್ತೇವೇತಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತೇವ, ವಿದೇಹೇಽಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್– “ಧೂಮಾಯತೇ ಯದಾ ನಾಸಾ ಚಲತ್ಕೃಷ್ಯತಿ ದೀಪ್ಯತೇ| ನಿಶ್ಚರೇತ್ತಮ ಉಚ್ಛ್ವಾಸಂ ತಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ದೀಪ್ತಮಾದಿಶೇತ್||” ಇತಿ||೮||
Adhikarana ಪ್ರತೀನಾಹಲಕ್ಷಣಮ್ (೯) · Śloka ೯
ಉಚ್ಛ್ವಾಸಮಾರ್ಗಂ ತು ಕಫಃ ಸವಾತೋ ರುನ್ಧ್ಯಾತ್ ಪ್ರತೀನಾಹಮುದಾಹರೇತ್ತಮ್ |೯|
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
View original
उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम् |९|
(च. चि. अ. २६) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪ್ರತೀನಾಹಮಾಹ– ಉಚ್ಛ್ವಾಸಮಾರ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ|೯|–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಪ್ರತೀನಾಹಮಾಹ– ಉಚ್ಛ್ವಾಸಮಾರ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ|೯|–
Adhikarana ನಾಸಾಸ್ರಾವಲಕ್ಷಣಮ್ (೯) · Śloka ೯
ಘ್ರಾಣಾದ್ಘನಃ ಪೀತಸಿತಸ್ತನುರ್ವಾ ದೋಷಃ ಸ್ರವೇತ್ ಸ್ರಾವಮುದಾಹರೇತ್ತಮ್ ||೯||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
View original
घ्राणाद्घनः पीतसितस्तनुर्वा दोषः स्रवेत् स्रावमुदाहरेत्तम् ||९||
(च. चि. अ. २६) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ನಾಸಾಸ್ರಾವಮಾಹ– ಘ್ರಾಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷ ಇತಿ ಕಫಃ||೯||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ನಾಸಾಸ್ರಾವಮಾಹ– ದೋಷ ಇತಿ ಕಫಃ| ಅಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ವಿದೇಹೇ– “ಸ್ರೋತಃಶೃಙ್ಗಾಟಕೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ| ಚಿತಃ ಕ್ಲೇದಿತ ಊಷ್ಮಣಾ| ವಿಶೇಷಾತ್ಸ್ಯನ್ದತೇ ರಾತ್ರೌ ನಾಸಾಸ್ರಾವಂ ತು ತದ್ವಿದುಃ||” ಇತಿ||೯||
Adhikarana ನಾಸಾಶೋಷಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೦) · Śloka ೧೦
ಘ್ರಾಣಾಶ್ರಿತೇ ಸ್ರೋತಸಿ ಮಾರುತೇನ ಗಾಢಂ ಪ್ರತಪ್ತೇ ಪರಿಶೋಷಿತೇ ಚ |
ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛ್ವಸೇದೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಜನ್ತುರ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ನಾಸಾಪರಿಶೋಷ ಉಕ್ತಃ ||೧೦||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೨) |
View original
घ्राणाश्रिते स्रोतसि मारुतेन गाढं प्रतप्ते परिशोषिते च |
कृच्छ्राच्छ्वसेदूर्ध्वमधश्च जन्तुर्यस्मिन् स नासापरिशोष उक्तः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ನಾಸಾಶೋಷಮಾಹ– ಘ್ರಾಣಾಶ್ರಿತೇ ಸ್ರೋತಸೀತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚ ವಾಯುಕೃತಸ್ರೋತಃಶೋಷಣೇನ ತದ್ಗತಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಷೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಪ್ರತಪ್ತ ಇತ್ಯನೇನ ಪಿತ್ತಮಪಿ ಗಮ್ಯತೇ, ಪ್ರತಪನಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮನ್ತರೇಣಾಸಮ್ಭವಾತ್| ತಥಾಚ ಕಶ್ಚಿತ್ ಪಠತಿ– “ಘ್ರಾಣಾಶ್ರಿತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಮಾರುತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಗಾಢಂ ಪರಿಶೋಷಿತೇ ಚ||” ಇತಿ| ಪ್ರತಪ್ತ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಪ್ರದೀಪ್ತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛ್ವಸೇದೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಕಷ್ಟೇನೋಚ್ಛ್ವಾಸನಿಃಶ್ವಾಸೌ ಕರೋತಿ ಯತ್ರೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ನಾಸಾಶೋಷಮಾಹ– ಘ್ರಾಣೇತ್ಯಾದಿ| ನಾಸಾಶೋಷಸ್ತು ವಾಯುಕೃತಸ್ರೋತಃಶೋಷಣೇನ ತದ್ಗತಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಪ್ರತಪ್ತ ಇತ್ಯನೇನ ಚ ಪಿತ್ತಮಪಿ ಗಮ್ಯತೇ, ಪ್ರತಪನಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮನ್ತರೇಣಾಸಮ್ಭವಾತ್| ಪ್ರತಪ್ತ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಪ್ರದೀಪ್ತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛ್ವಸಿತೀತಿ ಕಷ್ಟೇನೋಚ್ಛ್ವಸಿತಿ ಶ್ವಾಸಂ ಕರೋತಿ ಯತ್ರೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವೈದೇಹೇಽಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್– “ವಾತಪಿತ್ತೌ ಯದಾ ಘ್ರಾಣಕಫರಕ್ತಂ ವಿಶೋಷಯೇತ್| ತದಾ ಸ್ಯಾದುಚ್ಛ್ವಸೇನ್ನಾಸಾ ತಸ್ಯ ಶುಷ್ಕಂ ವಿಧೀಯತೇ|| ಭೃಶಶುಷ್ಕಾವಚೂರ್ಣೇನ ನಾಸಾಶೋಷಂ ತು ತಂ ವಿದುಃ|” ಇತಿ||೧೦||
Adhikarana ಪೀನಸಸ್ಯಾಮಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೧-೧೨) · Śloka ೧೨
ಶಿರೋಗುರುತ್ವಮರುಚಿರ್ನಾಸಾಸ್ರಾವಸ್ತನುಃ ಸ್ವರಃ |
ಕ್ಷಾಮಃ ಷ್ಠೀವತ್ಯಥಾಭೀಕ್ಷ್ಣಮಾಮಪೀನಸಲಕ್ಷಣಮ್ ||೧೧||
ಆಮಲಿಙ್ಗಾನ್ವಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಘನಃ ಖೇಷು ನಿಮಜ್ಜತಿ |
ಸ್ವರವರ್ಣವಿಶುದ್ಧಿಶ್ಚ ಪರಿಪಕ್ವಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೧೨||
View original
शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुः स्वरः |
क्षामः ष्ठीवत्यथाभीक्ष्णमामपीनसलक्षणम् ||११||
आमलिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति |
स्वरवर्णविशुद्धिश्च परिपक्वस्य लक्षणम् ||१२||
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ಪೀನಸಸ್ಯಾಮಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶಿರೋಗುರುತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತನುರಘನಃ| ಸ್ವರಃ ಕ್ಷಾಮ ಇತಿ ಅವಿಸ್ಪಷ್ಟಂ ವಚನಮ್| ಷ್ಠೀವತ್ಯಥಾಭೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ನಾಸಿಕಯಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ನಿರಸ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಮರಸಾನ್ವಿತೇನ ದೋಷೇಣ ಶಿರೋಗುರುತ್ವಾದಯಃ| “ಆಮಲಿಙ್ಗಾನ್ವಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಘನಃ ಖೇಷು ನಿಮಜ್ಜತಿ” ಇತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮ್| ಆಮಲಿಙ್ಗೈಃ ಶಿರೋಗುರುತ್ವಾದಿಭಿರನ್ವಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ನಿಮಜ್ಜತೀತಿ ಲೀನೋ ಭವತಿ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತಾವಲ್ಲೀನೋ ಭವತಿ, ಆಮಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಪಿ ಲೀನಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಚ ‘ತನುತ್ವಮಾಮಲಿಙ್ಗಾನಾಮ್’ ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಃ| ‘ನ ಸಜ್ಜತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ನ ಸಕ್ತೋ ಭವತಿ, ನ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಯಾವತ್; ತದಾಽಽಮಲಿಙ್ಗಾನ್ವಿತಃ ಸ್ತೋಕೇನಾಮಲಿಙ್ಗೇನಾನ್ವಿತಃ| ಘನಃ ಸ್ತ್ಯಾನಃ| ಖೇಷು ನಾಸಾರನ್ಧ್ರೇಷು, ‘ಸ್ಥಿತಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ವ್ಯಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಹುವಚನಮ್| ಸ್ವರವಿಶುದ್ಧಿಃ ಸ್ವರಭೇದಾಭಾವಃ, ವರ್ಣವಿಶುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಕೃತಿಸವರ್ಣತಾ||೧೧-೧೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ಪೀನಸಸ್ಯಾಮಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಕಥಯನ್ನಾಹ– ಶಿರ ಇತ್ಯಾದಿ| ತನುಃ ಅಘನಃ, ಸ್ವರಃ ಕ್ಷಾಮಃ ಅವಿಸ್ಪಷ್ಟವಚನಃ, ಷ್ಠೀವೇತ್ತಥಾಽಭೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ ಮುರ್ಹುರ್ಮುಹುರ್ನಾಸಯಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ನಿರಸ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಆಮೇತ್ಯಾದಿ| ಆಮಲಿಙ್ಗೈಃ ಶಿರೋಗುರುತ್ವಾದಿಭಿರನ್ವಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ನಿಮಜ್ಜತಿ ಲೀನೋ ಭವತೀತಿ, ಅಯಮರ್ಥಃ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಿಲೀನೋ ಭವತಿ, ಆಮಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಪಿ, ತಥಾಚ– “ತನುತ್ವಂ ಚಾಮಲಿಙ್ಗಾನಾಮ್” ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇ| ‘ನ ಸಜ್ಜತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ನ ಸಕ್ತೋ ಭವತಿ, ನ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಯಾವತ್| ಸ್ವರವಿಶುದ್ಧಿಃ ಸ್ವರಭೇದಾಭಾವಃ, ವರ್ಣವಿಶುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣತಾ||೧೧-೧೨||
Adhikarana ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯ ನಿದಾನಪೂರ್ವಿಕಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ (೧೩-೧೪) · Śloka ೧೪
ಸನ್ಧಾರಣಾಜೀರ್ಣರಜೋತಿಭಾಷ್ಯಕ್ರೋಧರ್ತುವೈಷಮ್ಯಶಿರೋಭಿತಾಪೈಃ |
ಪ್ರಜಾಗರಾತಿಸ್ವಪನಾಮ್ಬುಶೀತೈರವಶ್ಯಯಾ ಮೈಥುನಬಾಷ್ಪಧೂಮೈಃ |
ಸಂಸ್ತ್ಯಾನದೋಷೇ ಶಿರಸಿ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಮುದೀರಯೇತ್ತು ||೧೩||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) |
ಚಯಂ ಗತಾ ಮೂರ್ಧನಿ ಮಾರುತಾದಯಃ ಪೃಥಕ್ ಸಮಸ್ತಾಶ್ಚ ತಥೈವ ಶೋಣಿತಮ್ |
ಪ್ರಕುಪ್ಯಮಾಣಾ ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರಕೋಪಣೈಸ್ತತಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕರಾ ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೧೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೪) |
View original
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः |
प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः |
संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु ||१३||
(च. चि. अ. २६) |
चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् |
प्रकुप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैस्ततः प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||१४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಭವತಿ, ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತರಕ್ತಜಭೇದಾತ್; ತಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್– ಏಕಂ ಸದ್ಯೋಜನಕಂ, ತಚ್ಚ ಬಲವತ್ತ್ವೇನ ಚಯಂ ನಾಪೇಕ್ಷತ ಏವ; ಅಪರಂ ಚಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಜನಕಂ, ಚಯಾದಿಕ್ರಮೋತ್ಪನ್ನಶ್ಚ ದೋಷೋ ಗರೀಯಾನ್ ಸಕಲಶರೀರಸಮ್ಭಾವನಯಾ ಬದ್ಧಮೂಲತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಸದ್ಯೋಜನಕನಿದಾನಪೂರ್ವಿಕಾಂ ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಸನ್ಧಾರಣೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಾರಣಂ ಪುರೀಷಾದಿವೇಗಧಾರಣಂ, ರಜೋ ಧೂಲಿಃ, ಶಿರೋಭಿತಾಪಃ ಶಿರೋಽಭಿತಪ್ಯತೇ ಯೇನ ಸ ಶಿರೋಭಿತಾಪೋ ಧೂಮಾದಿಃ; ರಜೋಧೂಮಾದಯಶ್ಚ ನಾಸಾಪ್ರವಿಷ್ಟಾಃ ಸನ್ತೋ ಹೇತವಃ| ಅತಿಸ್ವಪನಂ ದಿವಾಸ್ವಪನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಶ್ಯಯಾ ತುಷಾರೇಣ| ಸಂಸ್ತ್ಯಾನದೋಷೇ ಶಿರಸೀತಿ ಘನೀಭೂತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಶಿರಸಿ| ಸುಶ್ರುತೇನಾಪಿ ಸದ್ಯೋಜನಕಂ ನಿದಾನಂ ಪಠಿತಂ; ತದ್ಯಥಾ– “ನಾರೀಪ್ರಸಙ್ಗಃ ಶಿರಸೋಽಭಿತಾಪೋ ಧೂಮೋ ರಜಃ ಶೀತಮತಿಪ್ರತಾಪಃ| ಸನ್ಧಾರಣಂ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋಶ್ಚ ಸದ್ಯಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯನಿದಾನಮುಕ್ತಮ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೪) ಇತಿ| ಚಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಜನಕಮಪಿ ದೋಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಚಯಂ ಗತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚಯಂ ಗತಾ ಇತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ, “ಸ್ವಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿರ್ದೋಷಾಣಾಂ ಚಯ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ತಥೈವ ಶೋಣಿತಮಿತಿ ಚಯಂ ಗತಮ್| ನನು, ಯದಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಾ ದೋಷಾಃ ತತ್ ಕಥಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸಮ್ಭವಃ? ಇತ್ಯಾಹ– ಪ್ರಕುಪ್ಯಮಾಣಾ ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರಕೋಪಣೈರಿತಿ| ವಿವಿಧೈರಿತಿ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಭಿಃ| ಪ್ರಕೋಪವಿಶೇಷಶ್ಚ ಪ್ರಸರಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ಪರ್ಯುಷಿತಕಿಣ್ವೋದಕಪಿಷ್ಟಸಮವಾಯ ಇವೋದ್ರಿಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಸರೋ ಭವತಿ|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಅತ ಏವ, “ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್|” ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಕೋಪಮಾತ್ರಮುಪಾತ್ತಮ್| ಏತೇನ ಪ್ರಸರೇಣ ಶಿರಃಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾ ದೋಷಾಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕರಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಚಯಂ ಗತಾ ಮೂರ್ಧನೀತಿ ಯಥಾಸ್ಥಿತಮೇವ ಯೋಜಯನ್ತಿ, ಉದಾನವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಗತಿತ್ವಾಚ್ಛಿರಸ್ಯಪಿ ಸಮ್ಭವಾತ್, ತ್ವಕ್ಸಿರಾಶ್ರಿತತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಾಸೃಜೋಃ ಕಫಸ್ಯ ಚ ನಿಸರ್ಗತಃ ಶಿರೋವಸ್ಥಿತೇಃ ಶಿರಸಿ ಚಯ ಇತಿ| ತತ ಇತಿ ಪ್ರಕೋಪವಿಶೇಷಾತ್ ಪ್ರಸರಾದನನ್ತರಮ್| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯ ಇತಿ ವಾತಂ ಪ್ರತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಶ್ಯಾಯೋ ಗಮನಂ ಕಫಾದೀನಾಂ ಯತ್ರ ಸ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ| ‘ಶೈಙ್’ ಗತೌ, ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಃ| ತಥಾಚ ಚರಕಃ– “ಘ್ರಾಣಮೂಲೇ ಸ್ಥಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ರುಧಿರಂ ಪಿತ್ತಮೇವ ವಾ| ಮಾರುತಾಧ್ಮಾತಶಿರಸಃ ಶ್ಯಾಯತೇ ಮಾರುತಂ ಪ್ರತಿ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮)||೧೩-೧೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಏವಂ ನಾಸಾರೋಗಾ ದಶ ಶ್ರೀಕಣ್ಠೋಕ್ತಾಃ ಕಥಿತಾಃ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಭವತಿ, ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತರಕ್ತಜಭೇದಾತ್, ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಸನ್ಧಾರಣೇತ್ಯಾದಿ| ನಿದಾನಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್– ಏಕಂ ಸದ್ಯೋಜನಕಮ್, ಅಪರಂ ಚಯಾದಿಕ್ರಮಜಾತಂ, ತತ್ರೇದಂ ಸದ್ಯೋನಿದಾನಮ್| ಸನ್ಧಾರಣಂ ಪುರೀಷಾದಿವೇಗವಿಧಾರಣಂ, ರಜೋ ಧೂಲಿಃ, ಶಿರೋಭಿತಾಪಃ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪ್ಯತೇ ಯೇನ ಸ ಶಿರೋಭಿತಾಪಃ ಧೂಮಾದಿಃ, ರಜೋಧೂಮಾದಯಶ್ಚ ನಾಸಾಪ್ರವಿಷ್ಟಾಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಹೇತವಃ, ಅತಿಸ್ವಪ್ನಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಶ್ಯಯಾ ತುಷಾರೇಣ| ಸಂಸ್ತ್ಯಾನದೋಷೇ ಶಿರಸೀತಿ ಸಂಹತಕಫೇ ಶಿರಸಿ| ಸುಶ್ರುತೇನಾಪಿ ಸದ್ಯೋಜನಕಂ ನಿದಾನಂ ಪಠಿತಮ್| ತದ್ಯಥಾ– “ನಾರೀಪ್ರಸಙ್ಗಃ ಶಿರಸೋಽಭಿತಾಪೋ ಧೂಮೋ ರಜಃ ಶೀತಮತಿಪ್ರತಾಪಃ| ಸನ್ಧಾರಣಂ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋಶ್ಚ ಸದ್ಯಃಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯನಿದಾನಮುಕ್ತಮ್||” ಇತಿ| ಚಯಾದಿಕ್ರಮಜಸ್ಯ ನಿದಾನಮಾಹ– ಚಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಯಂ ಗತಾಃ ಇತಿ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಸಞ್ಚಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ “ಸ್ವಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿರ್ದೋಷಾಣಾಂ ಚಯಃ” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಮಾರುತಾದಯ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಏತೇ, ತಥೈವ ಶೋಣಿತಮಪಿ ಚಯಂ ಗತಂ ತತೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕರಂ ಭವತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ನನು, ಯದಿ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಸ್ಥಿತಾ ದೋಷಾಸ್ತತ್ಕಥಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸಮ್ಭವಃ ಇತ್ಯಾಹ– ಪ್ರಕೋಪ್ಯಮಾಣಾ ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರಕೋಪಣೈರಿತಿ, ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಕ್ರೋಧಾದಿದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಭಿಶ್ಚ ಕೋಪನೈಃ ಪ್ರಕೋಪ್ಯಮಾಣಾಃ; ಪ್ರಕೋಪವಿಶೇಷಶ್ಚ ಪ್ರಸರಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕುಪಿತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕಿಣ್ವೋದಕಪಿಷ್ಟಸಮವಾಯ ಇವೋದ್ಗತಾನಾಂ ಪ್ರಸರೋ ಭವತಿ” ಇತಿ| ಅತ ಏವಾಹ– “ಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮಾಃ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್” ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಪ್ರಕೋಪಮಾತ್ರಮುಪಾತ್ತಮ್| ಏವಂ ಚ ಪ್ರಸರಣಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯೇಣ ಶಿರಃಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾ ದೋಷಾಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕರಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಚಯಂ ಗತೋ ಮೂರ್ಧ್ನೀತಿ ಯಥಾವಸ್ಥಿತಮೇವ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಉದಾನವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಗತಿತ್ವಾತ್, ಶಿರಸ್ಯಪಿ ವಾತಸಮುದ್ಭವತ್ವಾತ್| ತ್ವಕ್ಸಿರಾಸೃತತ್ವಾತ್ಪಿತ್ತಾಸೃಜೋಃ ಕಫಸ್ಯ ಚ ನಿಸರ್ಗತಃ ಶಿರೋವಸ್ಥಿತೇಃ ಶಿರಸಿ ಚಯ ಇತಿ| ಅಥವಾ ಸರ್ವಶರೀರಚರಾಸ್ತು ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಸರಕ್ತಾಃ, ಸರ್ವತ್ರೈತತ್ಕಾರ್ಯದರ್ಶನಾತ್| ತತ ಇತಿ ಪ್ರಕೋಪವಿಶೇಷಾತ್ ಪ್ರಸರಾದನನ್ತರಮ್| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯ ಇತಿ ವಾತಂ ಪ್ರತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಶ್ಯಾಯೋ ಗಮನಂ ಕಫಾದೀನಾಂ ಯತ್ರ ಸ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ| ‘ಶ್ಯೈಙ್’ ಗತೌ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಃ| ತಥಾ ಚರಕಃ– “ಘ್ರಾಣಮೂಲೇ ಸ್ಥಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ರುಧಿರಂ ಪಿತ್ತಮೇವ ಚ| ಮಾರುತಾಧ್ಮಾನಶಿರಸಃ ಶ್ಯಾಯತೇ ಮಾರುತಂ ಪ್ರತಿ|| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ತತೋ ಘೋರೋ ಜಾಯತೇ ದೇಹಕರ್ಷಣಃ|” ಇತಿ||೧೩-೧೪||
Adhikarana ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಪೂರ್ವರೂಪಮ್ (೧೫) · Śloka ೧೫
ಕ್ಷವಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಶಿರಸೋಽತಿಪೂರ್ಣತಾ ಸ್ತಮ್ಭೋಽಙ್ಗಮರ್ದಃ ಪರಿಹೃಷ್ಟರೋಮತಾ |
ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚಾಪ್ಯಪರೇ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾ ನೃಣಾಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಪುರಃಸರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೧೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೪) |
View original
क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽतिपूर्णता स्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता |
उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಕ್ಷವಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚಾಪ್ಯಪರೇ ಇತಿ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತತ್ಕಾಲಭಾವಿನೋ ರೋಗಾಃ, ನತು ಪಾರಿಭಾಷಿಕಾಃ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಲಭಾವಿನಃ; ತೇ ಚ ಘ್ರಾಣಧೂಮಾಯನಮನ್ಥಾದಯಃ| ಯದಾಹ ವಿದೇಹಃ– “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ಘ್ರಾಣಧೂಮಾಯನಂ ಮನ್ಥಃ ಕ್ಷವಥುಸ್ತಾಲುದಾರಣಮ್|| ಕಣ್ಠಧ್ವಂಸೋ ಮುಖಸ್ರಾವಃ ಶಿರಸಃ ಪೂರಣಂ ತಥಾ|” ಇತಿ| ಪುರಃಸರಾ ಇತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ||೧೫||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಕ್ಷವೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪದ್ರವಾಃ ತತ್ಕಾಲಭಾವಿನೋ ರೋಗಾಃ| ಅಪರೇ ಇತಿ ಘ್ರಾಣಧೂಮಾಯನಮನ್ಥಾದಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ವಿದೇಹೇ– “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ಘ್ರಾಣಧೂಮಾಯನಂ ಮನ್ಥಃ ಕ್ಷವಥುಸ್ತಾಲುದಾರಣಮ್| ಕಣ್ಠಧ್ವಂಸೋ ಮುಖಸ್ರಾವಃ ಶಿರಸಃ ಪೂರಣಂ ತಥಾ||” ಇತಿ| ಪುರಃಸರಾ ಇತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ||೧೫||
Adhikarana ವಾತಜ-ಪಿತ್ತಜ-ಕಫಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೬-೧೯) · Śloka ೧೯
ಆನದ್ಧಾ ಪಿಹಿತಾ ನಾಸಾ ತನುಸ್ರಾವಪ್ರಸೇಕಿನೀ |
ಗಲತಾಲ್ವೋಷ್ಠಶೋಷಶ್ಚ ನಿಸ್ತೋದಃ ಶಙ್ಖಯೋಸ್ತಥಾ ||೧೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೪) |
ಕ್ಷವಪ್ರವೃತ್ತಿರತ್ಯರ್ಥಂ ವಕ್ತ್ರವೈರಸ್ಯಮೇವ ಚ |
ಭವೇತ್ ಸ್ವರೋಪಘಾತಶ್ಚ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇಽನಿಲಾತ್ಮಕೇ ||೧೭||
ಉಷ್ಣಃ ಸಪೀತಕಃ ಸ್ರಾವೋ ಘ್ರಾಣಾತ್ ಸ್ರವತಿ ಪೈತ್ತಿಕೇ |
ಕೃಶೋಽತಿಪಾಣ್ಡುಃ ಸನ್ತಪ್ತೋ ಭವೇದುಷ್ಣಾಭಿಪೀಡಿತಃ ||೧೮||
ಸಧೂಮಮಗ್ನಿಂ ಸಹಸಾ ವಮತೀವ ಸ ಮಾನವಃ |
ಘ್ರಾಣಾತ್ ಕಫಃ ಕಫಕೃತೇ ಶೀತಃ ಪಾಣ್ಡುಃ ಸ್ರವೇದ್ಬಹುಃ |
ಶುಕ್ಲಾವಭಾಸಃ ಶುಕ್ಲಾಕ್ಷೋ ಭವೇದ್ಗುರುಶಿರಾ ನರಃ ||೧೯||
ಕಣ್ಠತಾಲ್ವೋಷ್ಠಶಿರಸಾಂ ಕಣ್ಡೂಭಿರಭಿಪೀಡಿತಃ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೪) |
View original
आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी |
गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||१६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरस्यमेव च |
भवेत् स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके ||१७||
उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके |
कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः ||१८||
सधूममग्निं सहसा वमतीव स मानवः |
घ्राणात् कफः कफकृते शीतः पाण्डुः स्रवेद्बहुः |
शुक्लावभासः शुक्लाक्षो भवेद्गुरुशिरा नरः ||१९||
कण्ठताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरभिपीडितः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ವಾತಾದಿಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ– ಆನದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಆನದ್ಧಾ ವಿಬದ್ಧಾ| ಪಿಹಿತಾ ಸಪಿಧಾನೇವ| ನಿಸ್ತೋದಃ ಸೂಚಿವ್ಯಧನವದ್ವ್ಯಥಾ| ಶಙ್ಖಯೋರಿತಿ ಭ್ರೂಪುಚ್ಛಾನ್ತಯೋಃ| ಸಪೀತಕ ಇತಿ ಈಷತ್ ಪೀತಃ| ಪಿತ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯವಾನ್ ಮಾನವಃ ಕೃಶೋ ಭವತಿ| ಅತಿಪಾಣ್ಡುರ್ಧೂಸರಃ| ಉಷ್ಣಾಭಿಪೀಡಿತ ಇತಿ ಉಷ್ಣಗುಣೇನಾಭಿಪೀಡಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬-೧೯||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ತೇಷು ವಾತಿಕಮಾಹ– ಆನದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಆನದ್ಧಾ ವಿಬದ್ಧಾ, ಆಧ್ಮಾನಾಪೂರಿತೇವೇತಿ ಯಾವತ್| ಪಿಹಿತಾ ಸಪಿಧಾನೇವ, ತಥಾ ಗಲತಾಲ್ವೋಷ್ಠಶೋಷಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ, ನಿಸ್ತೋದಃ ಶೂಲವ್ಯಧನವದ್ವ್ಯಥಾ, ಶಙ್ಖಯೋರಿತಿ ಭ್ರೂಪುಚ್ಛಾನ್ತಯೋಃ| ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಸಪೀತಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಈಷತ್ಪೀತಕಃ| ಪಿತ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯವಾನ್ಮಾನವಃ ಕೃಶೋ ಭವತಿ| ಅತಿಪಾಣ್ಡುರ್ಧೂಸರಃ, ಉಷ್ಣಾಭಿಪೀಡಿತ ಇತಿ ಉಷ್ಣಗುಣೇನಾಭಿಪೀಡಿತಃ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಸಧೂಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ಲಾವಭಾಸಃ ಶ್ವೇತವಪುಃ, ಶೂನಾಕ್ಷಃ ಉಚ್ಛೂನನಯನಃ||೧೬-೧೯||–
Adhikarana ಸನ್ನಿಪಾತಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೦) · Śloka ೨೦
ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಯಸ್ಯಾಕಸ್ಮಾನ್ನಿವರ್ತತೇ ||೨೦||
ಸಮ್ಪಕ್ವೋ ವಾಽಪ್ಯಪಕ್ವೋ ವಾ ಸ ಸರ್ವಪ್ರಭವಃ ಸ್ಮೃತಃ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೪) |
View original
भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो यस्याकस्मान्निवर्तते ||२०||
सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಾಹ– ಭೂತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಇತಿ ವೀಪ್ಸಯಾ ಪುನಃ ಪುನಃ ಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅನ್ಯತಮದೋಷಸ್ಯ ಕಾಲಾದಿನಾಽನವಧಾರಿತೇನ ಬಲಹಾನೇರ್ನಿವೃತ್ತಿಃ, ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಪಿ ಅಸಮ್ಯಙ್ನಿವೃತ್ತದೋಷಸ್ಯ ಕಾಲಾದಿನಾ ಬಲಲಾಭಾತ್| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗಾನಿ ನೋಕ್ತಾನಿ, ತಥಾಽಪಿ ಸರ್ವಪ್ರಭವತ್ವಾತ್ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಾನಿ| ಅಸಾಧ್ಯಶ್ಚಾಯಂ ದುಷ್ಟತಾಂ ಗತಃ ಸನ್, “ನೃಣಾಂ ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಸಾಧ್ಯಃ ಸರ್ವಜಃ ಸ್ಮೃತಃ|” ಇತಿ ವಿದೇಹವಚನಾತ್||೨೦||–
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಭೂತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ವೀಪ್ಸಯಾ ಪುನಃಪುನಃ ಸಮ್ಭವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅನ್ಯತಮದೋಷಸ್ಯ ಕಾಲಾದಿನಾಽನವಧಾರಿತೇನ ಬಲಹಾನೇರ್ನಿವೃತ್ತಿಃ, ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಪಿ, ಅಸಮ್ಯಙ್ನಿವೃತ್ತದೋಷಸ್ಯ ಕಾಲಾದಿನಾ ಬಲಲಾಭಾತ್| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷತ್ರಯಲಿಙ್ಗಾನಿ ನೋಕ್ತಾನಿ ತಥಾಽಪಿ ಸರ್ವಪ್ರಭವತ್ವಾತ್ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಾನಿ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಸರ್ವಪ್ರಭವಃ ಸ್ಮೃತಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇಽಧಿಕಂ ಪಾದದ್ವಯಂ ಪಠನ್ತಿ, ತಚ್ಚ– “ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚೈವ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪೀನಸಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವಜೇ” ಇತಿ ಸರ್ವಜೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಪೀನಸಾನಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಸಾಧ್ಯಶ್ಚಾಯಂ ದುಷ್ಟತಾಂ ಗತಃ ಸನ್– “ನೃಣಾಂ ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಸಾಧ್ಯಃ ಸರ್ವಜಃ ಸ್ಮೃತಃ” ಇತಿ ವಿದೇಹವಚನಾತ್||೨೦||–
Adhikarana ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೧-೨೨) · Śloka ೨೨
ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ಪುನರ್ನಾಸಾ ಪುನಶ್ಚ ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ ||೨೧||
ಪುನರಾನಹ್ಯತೇ ವಾಽಪಿ ಪುನರ್ವಿವ್ರಿಯತೇ ತಥಾ |
ನಿಃಶ್ವಾಸೋ ವಾಽತಿದುರ್ಗನ್ಧೋ ನರೋ ಗನ್ಧಾನ್ ನ ವೇತ್ತಿ ಚ ||೨೨||
ಏವಂ ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಜಾನೀಯಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧನಮ್ |
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೪) |
View original
प्रक्लिद्यते पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||२१||
पुनरानह्यते वाऽपि पुनर्विव्रियते तथा |
निःश्वासो वाऽतिदुर्गन्धो नरो गन्धान् न वेत्ति च ||२२||
एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಏಕದೋಷಸ್ಯಾಪಿ ದುರುಪಚಾರಾದ್ದೋಷದ್ವಯಾನುಬನ್ಧೇನ ದುಷ್ಟತಾಂ ಗತಸ್ಯ ದೋಷತ್ರಯಸಮ್ಬನ್ಧಸಾಮ್ಯೇನ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾನನ್ತರಂ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ಪುನರ್ನಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಆನಹ್ಯತ ಇತಿ ವಿಬಧ್ಯತೇ| ವಿವ್ರಿಯತ ಇತಿ ವಿಗತಾವರಣಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಲೇದಶೋಷಪಿಧಾನವಿವರಣಾನಿ ನೈಕಕಾಲಂ ಭಿನ್ನದೋಷಜಾನಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ, ತೇನ ವಿರೋಧೋ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಃ| ಏವಮಿತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಿಙ್ಗಂ ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಅಯಂ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಮೇವಾವಸ್ಥಾನ್ತರತಯಾ ಅನನ್ಯತ್ವಾನ್ನ ಷಷ್ಠಃ| ನನು, ಅವಸ್ಥಾನ್ತರತ್ವೇಽಪಿ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾದಧಿಮನ್ಥ ಇವ ಭಿನ್ನೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ? ನ, ತದ್ವದ್ವಾತಾದಿಜತ್ವೇನಾನಿರ್ದೇಶಾತ್||೨೧-೨೨||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಏಕದೋಷಸ್ಯಾಪಿ ದುರುಪಚಾರಾದ್ ದೋಷದ್ವಯಾನುಬನ್ಧೇನ ದುಷ್ಟಿಂ ಗತಸ್ಯ ದೋಷತ್ರಯಸಮ್ಬನ್ಧಸಾಮ್ಯೇನ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾನನ್ತರಂ ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆನಹ್ಯತ ಇತಿ ವಿಬಧ್ಯತೇ, ವಿವ್ರಿಯತ ಇತಿ ವಿಗತಾವರಣಾ ಭವತಿ, ಕ್ಲೇದಶೋಷಪಿಧಾನವಿವರಣಾನಿ ನೈಕಕಾಲಂ ಭಿನ್ನದೋಷಜಾನಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ, ತೇನ ವಿರೋಧೋ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಃ| ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಿಙ್ಗಂ ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಅಯಂ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಮೇವಾವಸ್ಥಾನ್ತರತಯಾಽನನ್ಯತ್ವಾನ್ನ ಷಷ್ಠೋ ಗಣನೀಯಃ| ನನ್ವವಸ್ಥಾನ್ತರತ್ವೇಽಪಿ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾದಧಿಮನ್ಥ ಇವ ಭಿನ್ನೋ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ? ನೈವಂ, ತದ್ವದ್ವಾತಾದಿಜತ್ವೇನಾನಿರ್ದೇಶಾತ್||೨೧-೨೨||
Adhikarana ರಕ್ತಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೩-೨೪) · Śloka ೨೪
ರಕ್ತಜೇ ತು ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ರಕ್ತಸ್ರಾವಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೨೩||
ತಾಮ್ರಾಕ್ಷಶ್ಚ ಭವೇಜ್ಜನ್ತುರುರೋಘಾತಪ್ರಪೀಡಿತಃ |
ದುರ್ಗನ್ಧೋಚ್ಛ್ವಾಸವದನೋ ಗನ್ಧಾನಪಿ ನ ವೇತ್ತಿ ಸಃ ||೨೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೪) |
View original
रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्तते ||२३||
ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः |
दुर्गन्धोच्छ्वासवदनो गन्धानपि न वेत्ति सः ||२४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ರಕ್ತಜಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ರಕ್ತಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉರೋಘಾತಪ್ರಪೀಡಿತ ಇತಿ ಉರೋಘಾತಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪಠಿತಲಕ್ಷಣಃ, ತೇನ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಪೀಡಿತಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ಉರಃಕ್ಷತಮುರಃಸ್ತಮ್ಭಃ ಪೂತಿಕರ್ಣಕಫೋರಸಃ| ಸಕಾಸಃ ಸಜ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯ ಉರೋಘಾತಃ ಸಪೀನಸಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಪಿತ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ, ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತರಕ್ತಯೋಃ| ತಥಾ ಚ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಠ್ಯತೇ– “ಪಿತ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕೃತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚಾಪಿ ಸಮನ್ವಿತಃ|” ಇತಿ||೨೩-೨೪||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ರಕ್ತಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ರಕ್ತಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉರೋಘಾತಃ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪಠಿತಲಕ್ಷಣಃ, ತೇನ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಪೀಡಿತಃ, ತದ್ಯಥಾ– “ಉರಃಕ್ಷತಮುರಃಸ್ತಮ್ಭಃ ಪೂತಿಕರ್ಣಕಫೋರಸಃ| ಸಕಾಸಃ ಸಜ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯ ಉರೋಘಾತಃ ಸಪೀನಸಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಪಿತ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ, ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ಪಿತ್ತರಕ್ತಯೋಃ| ತಥಾಚ ಕ್ವಚಿತ್ಪಠ್ಯತೇ– “ಪಿತ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕೃತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚಾಪಿ ಸಮನ್ವಿತಃ” ಇತಿ||೨೩-೨೪||
Adhikarana ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೫-೨೬) · Śloka ೨೬
ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾ ನರಸ್ಯಾಪ್ರತಿಕಾರಿಣಃ |
ದುಷ್ಟತಾಂ ಯಾನ್ತಿ ಕಾಲೇನ ತದಾಽಸಾಧ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೨೫||
ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಕ್ರಿಮಯಃ ಶ್ವೇತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ತಥಾಽಣವಃ |
ಕ್ರಿಮಿತೋ ಯಃ ಶಿರೋರೋಗಸ್ತುಲ್ಯಂ ತೇನಾಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೨೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೪) |
View original
सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः |
दुष्टतां यान्ति कालेन तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२५||
मूर्छन्ति चात्र क्रिमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः |
क्रिमितो यः शिरोरोगस्तुल्यं तेनास्य लक्षणम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಯಾ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಸರ್ವ ಏವ ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಚಾಸಾಧ್ಯಾ ಇತ್ಯಾಹ– ಸರ್ವ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಛನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಕ್ರಿಮಯ ಇತಿ ಅತ್ರೇತಿ ಏಷು, ಬಹುವಚನಾನ್ತಾತ್ತ್ರಲ್ಪ್ರತ್ಯಯವಿಧಿಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನತ್ವಾತ್ ರಕ್ತಜ ಏವ ಕ್ರಿಮಿಮೂರ್ಛನಂ ವದನ್ತಿ| ಶ್ವೇತಾ ಇತಿ ಕಫಾಧಿಕತ್ವಾತ್ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ಯ ಸರ್ವತ್ರ ಕಫಜಾ ಏವ ಶ್ವೇತಕ್ರಿಮಯೋ ಭವನ್ತಿ| ‘ಕ್ರಿಮಿತೋ ಯಃ ಶಿರೋರೋಗಸ್ತುಲ್ಯಂ ತೇನಾಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ ಕ್ರಿಮಿಜಶಿರೋರೋಗೇಣೇಹ ತುಲ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಂ, ತಚ್ಚ “ನಿಸ್ತುದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಶಿರೋಽತಿಮಾತ್ರಮ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್||೨೫-೨೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾ ಅಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಮಾಣಾಃ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ದುಷ್ಟತಾಂ ಯಾನ್ತಿ, ತೇ ಚಾಸಾಧ್ಯಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯತ ಆಹ– ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಏಷು ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇಷು, ಬಹುವಚನಾನ್ತಾತ್ತ್ರಲ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನತ್ವಾತ್ ರಕ್ತಜ ಏವ ಕ್ರಿಮಿಮೂರ್ಛನಂ ವದನ್ತಿ| ಶ್ವೇತ ಇತಿ ಕಫಾಧಿಕತ್ವಾತ್| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಸರ್ವತ್ರ ಕಫಜಾ ಏವ ಶ್ವೇತಾಃ ಕೃಮಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಕ್ರಿಮಿಜೋ ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಮಿಜಶಿರೋರೋಗೇಣ ತುಲ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮ್– “ನಿಸ್ತುದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಶಿರೋಽತಿಮಾತ್ರಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ ಶಿರೋರೋಗನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್||೨೫-೨೬||
Adhikarana ಪ್ರವೃದ್ಧಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಜನ್ಯಾ ವಿಕಾರಾಃ (೨೭) · Śloka ೨೭
ಬಾಧಿರ್ಯಮಾನ್ಧ್ಯಮಘ್ರತ್ವಂ ಘೋರಾಂಶ್ಚ ನಯನಾಮಯಾನ್ |
ಶೋಥಾಗ್ನಿಸಾದಕಾಸಾಂಶ್ಚ ವೃದ್ಧಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಪೀನಸಾಃ ||೨೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೪) |
View original
बाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांश्च नयनामयान् |
शोथाग्निसादकासांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅತಃ ಪರಮಪರಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತಾನಾಹ– ಬಾಧಿರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಘೋರಾನ್ನಯನಾಮಯಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಾದೇವಾನ್ಧ್ಯೇ ಲಬ್ಧೇ ವಿಶೇಷೇಣ ತತ್ಕರತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಾನ್ಧ್ಯಗ್ರಹಣಮ್| ಅಘ್ರತ್ವಮಿತಿ ನ ಜಿಘ್ರತೀತ್ಯಘ್ರಸ್ತಸ್ಯ ಭಾವೋಽಘ್ರತ್ವಮ್| ‘ಘ್ರಾ’ ಗನ್ಧೋಪಾದಾನೇ, ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್ ‘ಸುಪಿ ಸ್ಥಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಯೋಗವಿಭಾಗಾತ್ ಕಪ್ರತ್ಯಯಃ||೨೭||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅತಃ ಪರಮಪರಾನ್ ಯಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತಾನಾಹ– ಬಾಧಿರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಘೋರನಯನಾಮಯಾಭಿಧಾನಾದೇವಾನ್ಧ್ಯೇ ಲಬ್ಧೇ ವಿಶೇಷೇಣ ತತ್ಕರತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಾನ್ಧ್ಯಗ್ರಹಣಮ್| ಅಘ್ರತ್ವಮಿತಿ ನ ಜಿಘ್ರತೀತ್ಯಘ್ರಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವೋಽಘ್ರತ್ವಮ್| ‘ಘ್ರಾ’ ಗನ್ಧೋಪಾದಾನೇ, ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್ “ಸುಪಿ ಸ್ಥಃ” ಇತ್ಯತ್ರ “ಸುಪಿ” ಇತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗಾತ್ಕಪ್ರತ್ಯಯಃ||೨೭||
Adhikarana ನಾಸಾಗತಾರ್ಬುದ-ಶೋಥಾರ್ಶೋ-ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಾಂ ಭೇದಾನಿ (೨೮) · Śloka ೨೮
ಅರ್ಬುದಂ ಸಪ್ತಧಾ ಶೋಥಾಶ್ಚತ್ವಾರೋಽರ್ಶಶ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ |
ಚತುರ್ವಿಧಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮುಕ್ತಂ ಘ್ರಾಣೇಽಪಿ ತದ್ವಿದುಃ ||೨೮||
View original
अर्बुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽर्शश्चतुर्विधम् |
चतुर्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः ||२८||
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಸುಶ್ರುತೇ ನಾಸಾರೋಗಾ ಏಕತ್ರಿಂಶದುಕ್ತಾಃ, ಅತ್ರಾಪ್ಯಪೀನಸಮಾರಭ್ಯ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಪರ್ಯನ್ತೇನ ಪಞ್ಚದಶೋಕ್ತಾಃ, ಶೇಷಸಙ್ಖ್ಯಾಪೂರಣಾಯ ಅಪರಾನ್ ಷೋಡಶ ನಾಸಾರೋಗಾನಾಹ– ಅರ್ಬುದಂ ಸಪ್ತಧೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಕದೋಷರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಃಸಮ್ಭವತ್ವೇನ ಷಡರ್ಬುದಾನಿ, ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತೇನ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಧಿಕಮ್, ಏವಂ ಸಪ್ತ| ತಥಾಚ ವಿದೇಹಃ– “ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ರುಜಾಯುಕ್ತಮರ್ಬುದಂ ವಿದ್ಧಿ ಸರ್ವಜಮ್|” ಇತಿ| ಶೋಥಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಜಭೇದಾತ್, ಏವಮರ್ಶೋಽಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಂ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚತುರ್ವಿಧಮಪಿ ತಚ್ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದೇಕತ್ವೇನ ಗಣನೀಯಂ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ಅರ್ಬುದಾದೀನಾಂ ತತ್ರ ತತ್ರೋಕ್ತಾನಾಮತ್ರಾಭಿಧಾನಂ ಶಾಲಾಕ್ಯೋಕ್ತಸಙ್ಖ್ಯಾಪೂರಣಾರ್ಥಮಾಶ್ರಯಪ್ರಭಾವೇಣಾತಿರಿಕ್ತಲಿಙ್ಗಾದಿಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಚ||೨೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಸುಶ್ರುತೇ ನಾಸಾರೋಗಾ ಏಕತ್ರಿಂಶದುಕ್ತಾಃ| ತತ್ರ ಪೀನಸಮಾರಭ್ಯ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಪರ್ಯನ್ತೇನ ಪಞ್ಚದಶೋಕ್ತಾಃ, ಅಪರಾನ್ ಷೋಡಶ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪೂರಣಾಯ ನಾಸಾರೋಗಾನಾಹ– ಅರ್ಬುದಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶೋಣಿತಮಾಂಸಮೇದೋಜತ್ವೇನ ಷಡ್ವಿಧಮರ್ಬುದಂ, ಶಾಲಾಕ್ಯಸಿದ್ಧಾನ್ತೇನ, ವಿದೇಹೇನ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಧಿಕಮುಕ್ತಮ್, ಏವಂ ಸಪ್ತ| ಶೋಥಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಭೇದಾತ್ ಏವಮರ್ಶೋಽಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಂ, ಸಹಜರಕ್ತಜಯೋರರ್ಶಸೋರ್ದೋಷಜೇಽನ್ತರ್ಭಾವಃ| ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚತುರ್ವಿಧಮಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದೇಕತ್ವೇನ ಗಣನೀಯಂ, ತೇನ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ಅರ್ಬುದಾದೀನಾಮುಕ್ತಾನಾಮಪ್ಯತ್ರಾಭಿಧಾನಂ ಶಾಲಾಕ್ಯೋಕ್ತಸಙ್ಖ್ಯಾಪೂರಣಾಯ, ಆಶ್ರಯಪ್ರಭಾವೇಣಾತಿರಿಕ್ತಲಿಙ್ಗಾದಿಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಚ| ಘ್ರಾಣಾರ್ಶೋಽರ್ಬುದಯೋರ್ಗ್ರನ್ಥಾನ್ತರೇ ಭೇದ ಉಕ್ತಃ, ತದ್ಯಥಾ– “ಶಿರೋಲಲಾಟತಾಲೂನಾಂ ಗೌರವಂ ದುಃಖನಿದ್ರತಾ| ಅರ್ಶಸಾಮರ್ಬುದಾನಾಂ ಚ ದೋಷೈಃ ಶೇಷಾಕೃತಿಃ ಸಮಾ|| ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಗೋಸ್ತನಾಕಾರಾಣ್ಯರ್ಬುದಂ ಕೋಲಸಮ್ಮಿತಮ್|” ಇತಿ||೨೮||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೫೮
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ನಾಸಾರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೫೮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नासारोगनिदानं समाप्तम् ||५८||
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಾಸಾರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫೮||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಾಸಾರೋಗನಿದಾನಮ್||೫೮||