Adhikarana ਅਪੀਨਸ/ਪੀਨਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਅਥ ਨਾਸਾਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਆਨਹ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਯਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਧੂਪ੍ਯਤਿ ਚਾਪਿ ਨਾਸਾ |
ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯੋ ਗਨ੍ਧਰਸਾਂਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਜੁਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦਿਹ ਪੀਨਸੇਨ |
ਤਂ ਚਾਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭਵਂ ਵਿਕਾਰਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਮ੍ ||੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) |
View original
अथ नासारोगनिदानम् |
आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा |
न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येदिह पीनसेन |
तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् ||१||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਕਰਣਵਿਕਾਰਾਧਿਕਾਰਾਨ੍ਨਾਸਾਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਦਾਵਪੀਨਸਮਾਹ– ਆਨਹ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਹ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਬਧ੍ਯਤੇ, ਵਾਤਸ਼ੋਸਿਤਕਫੇਨ| ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਆਰ੍ਦ੍ਰੀਭਵਤਿ| ਧੂਪ੍ਯਤੀਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪਮਨੁਭਵਤਿ; ਦਿਵਾਦੇਰਾਕਤਿਗਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਧੂਪ੍ਯਤੀਤਿ ਰੂਪਮ੍| ਗਨ੍ਧਰਸਾਨਿਤਿ ਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਸੁਰਭ੍ਯਸੁਰਭੀਨ੍, ਆਬਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਨਾਸਾਯਾਃ; ਨਾਸਾਰੋਗਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸੇਣ ਰਸਨਾਯਾ ਅਪਿ ਦੁਸ੍ਟੇਃ ਰਸਾਨ੍ ਮਧੁਰਾਦੀਨ੍ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ| ਤਂ ਚਾਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭਵਮਿਤਿ ਵਾਤਕਫਜਮ੍| ਨਨੁ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਕਫਜੋਸਦਸ਼ਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪਠ੍ਯਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗੋਚਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ| ਤਦਾਸਕ੍ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਨਾਸਾ ਬਹੁਸਿਂਹਾਣਕਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍|| ਸਕਣ੍ਡੂਦਾਹਪਾਕਂ ਚ ਤਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਦਪੀਨਸਮ੍|” ਇਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਨ ਵਿਰੋਧਃ? ਨੈਵਂ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸ੍ਯ ਤਥਾਭਾਵ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸਂਵਾਦਾਤ੍ ‘ਅਨਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭਵਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜ ਏਵ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਕਫਵਾਤਜਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਤੁਲ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮ੍||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਕਰਣਾਧਿਕਾਰਾਨ੍ਨਾਸਾਰੋਗਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਤ੍ਰੈਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਨਾਸਾਰੋਗਾਃ, ਤਤ੍ਰਾਪੀਨਸਮਾਹ– ਆਨਹ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਹ੍ਯਤੇ ਆਬਧ੍ਯਤੇ, ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਯਤੇ ਵਾਤਸ਼ੋਸਿਤਕਫੇਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਆਰ੍ਦ੍ਰੀਭਵਤਿ, ਧੂਪ੍ਯਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪਮਨੁਭਵਤਿ, ਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਸੁਰਭ੍ਯਸੁਰਭੀਨ੍, ਆਨਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਨਾਸਾਯਾਃ; ਨਾਸਾਰੋਗਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸੇਣ ਰਸਨਾਯਾਸ਼੍ਚ ਦੁਸ੍ਟੇਃ| ਰਸਾਨ੍ ਮਧੁਰਾਦੀਨ੍ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ| ਤਂ ਚਾਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭਵਮਿਤਿ ਵਾਤਕਫਜਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍| ਨਨ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜੋਨ੍ਯਾਦਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗੋਚਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ| ਤਦਾਸਕ੍ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਨਾਸਾ ਬਹੁਸਿਂਹਾਣਕਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍|| ਸਕਣ੍ਡੂਦਾਹਪਾਕਂ ਚ ਤਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਧਿ ਪੀਨਸਮ੍” ਇਤਿ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਨ ਵਿਰੋਧਃ? ਮੈਵਂ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸ੍ਯ ਤਥਾਭਾਵ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਕਫਵਾਤਜਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਤੁਲ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮ੍||੧||
Adhikarana ਪੂਤਿਨਸ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਦਗ੍ਧੈਰ੍ਗਲਤਾਲੁਮੂਲੇ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਸਮੀਰਣਸ੍ਤੁ |
ਨਿਰੇਤਿ ਪੂਤਿਰ੍ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਤਂ ਪੂਤਿਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਰੋਗਮ੍ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) |
View original
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले सम्मूर्छितो यस्य समीरणस्तु |
निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम् ||२||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਤਿਨਸ੍ਯਮਾਹ– ਦੋਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੈਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤੈਃ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਤ੍ਵਮ੍| ਵਿਦਗ੍ਧੈਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਃ ਸਰਕ੍ਤਯੋਰੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਲਵਣਾਮ੍ਲਰਸਪਾਕੇਨ ਪੂਤਿਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨੈਃ| ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਿਤ ਇਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਰਾਯਂ ਨੀਤਃ| ਨਿਰੇਤੀਤਿ ਸਮੀਰਣ ਏਵ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਪਦਸ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍| ਤਂ ਪੂਤਿਨਸ੍ਯਮਿਤਿ ਨਾਸਿਕਾਭਵੋ ਨਸ੍ਯਃ, ਪੂਤਿਰ੍ਨਸ੍ਯੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਤ੍ਰ ਤਂ ਪੂਤਿਨਸ੍ਯਮ੍| ਇਹੈਵ ਵਿਦੇਹਃ– “ਕਫਪਿਤ੍ਤਮਸਙ੍ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍| ਵਿਦਗ੍ਧਮੂਸ੍ਮਣਾ ਗਾਢਂ ਰੁਜਾਂ ਕਤ੍ਵਾਕ੍ਸਿਸ਼ਙ੍ਖਜਾਮ੍|| ਤਤਃ ਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦਤੇ ਘ੍ਰਾਣਾਤ੍ ਸਰਕ੍ਤਂ ਪੂਤਿਪੀਤਕਮ੍| ਪੂਤਿਨਸ੍ਯਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਘ੍ਰਾਣਕਣ੍ਡੂਜ੍ਵਰਪ੍ਰਦਮ੍||” ਇਤਿ||੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੂਤਿਨਸ੍ਯਮਾਹ– ਦੋਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੈਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤੈਃ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਤੁਲ੍ਯਦੋਸਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਤ੍ਵਮ੍, ਅਤੋ ਬਹੁਵਚਨਂ; ਵਿਦਗ੍ਧੈਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਃ ਸਰਕ੍ਤਯੋਰੂਸ੍ਮਣਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਲਵਣਾਮ੍ਲਰਸਪਾਕੇਨ ਪੂਤਿਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨੈਃ| ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਿਤ ਉਚ੍ਛ੍ਰਾਯਂ ਨੀਤਃ, ਨਿਰੇਤਿ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ, ਸਮੀਰਣ ਏਵ, ਤਂ ਪੂਤਿਨਸ੍ਯਮਿਤਿ ਨਾਸਿਕਾਭਵੋ ਨਸ੍ਯਃ, ਪੂਤਿਰ੍ਨਸ੍ਯੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਤ੍ਰ| ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹੇ– “ਕਫਪਿਤ੍ਤਮਸਙ੍ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍| ਵਿਦਗ੍ਧਮੂਸ੍ਮਣਾ ਗਾਢਂ ਰੁਜਾਂ ਕਤ੍ਵਾਕ੍ਸਿਸ਼ਙ੍ਖਜਾਮ੍|| ਤੇਨ ਪ੍ਰਸ੍ਯਨ੍ਦਤੇ ਘ੍ਰਾਣਾਤ੍ਸਰਕ੍ਤਂ ਪੂਤਿਪੀਤਕਮ੍| ਪੂਤਿਨਸ੍ਯਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਘ੍ਰਾਣਕਣ੍ਡੂਜ੍ਵਰਪ੍ਰਦਮ੍||” ਇਤਿ||੨||
Adhikarana ਨਾਸਾਪਾਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩) · Śloka ੩
ਘ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮਰੂਂਸਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਕਾਰੇ ਬਲਵਾਂਸ਼੍ਚ ਪਾਕਃ |
ਤਂ ਨਾਸਿਕਾਪਾਕਮਿਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦ੍ਵਿਕ੍ਲੇਦਕੋਥਾਵਥਵਾਪਿ ਯਤ੍ਰ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) |
View original
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः |
तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावथवाऽपि यत्र ||३||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਨਾਸਾਪਾਕਮਾਹ– ਘ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੂਂਸੀਤਿ ਵ੍ਰਣਾਨ੍| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਕਾਰ ਇਤਿ ਯਸ੍ਯਾਂ ਵਿਕਤੌ ਸਤ੍ਯਾਮ੍| ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਵਿਕ੍ਲੇਦਃ ਆਰ੍ਦ੍ਰਤਾ, ਕੋਥਃ, ਪੂਤਿਭਾਵਃ||੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਨਾਸਾਪਾਕਮਾਹ– ਘ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੂਂਸਿ ਵ੍ਰਣਾਨ੍, ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਕਾਰੇ, ਦਸ੍ਟੌ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਗਤੌ||੩||
Adhikarana ਪੂਯਰਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਦਗ੍ਧੈਰਥਵਾਪਿ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਲਲਾਟਦੇਸ਼ੇਭਿਹਤਸ੍ਯ ਤੈਸ੍ਤੈਃ |
ਨਾਸਾ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਪੂਯਮਸਗ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਤਂ ਪੂਯਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਰੋਗਮ੍ ||੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) |
View original
दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः |
नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਦੋਸਾਗਨ੍ਤੁਜਂ ਪੂਯਰਕ੍ਤਮਾਹ– ਦੋਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਗ੍ਧੈਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਧਿਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਂ ਪਰਿਣਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈਃ, ਲਲਾਟਾਭਿਘਾਤੇਨ ਵਾ ਪਾਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈਃ| ਤੈਸ੍ਤਰਿਤਿ ਪ੍ਰਹਾਰਪੀਡਨਾਦਿਭਿਃ||੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਦੋਸਾਗਨ੍ਤੁਜਂ ਪੂਯਰਕ੍ਤਮਾਹ– ਦੋਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਗ੍ਧੈਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਂ ਗਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈਃ ਲਲਾਟਾਭਿਘਾਤੇਨ ਵਾ ਪਾਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈਃ, ਤੈਸ੍ਤੈਰਿਤਿ ਪ੍ਰਹਾਰਪੀਡਨਾਦਿਭਿਃ||੪||
Adhikarana ਦੋਸਜਕ੍ਸਵਥੁਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਘ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਮਰ੍ਮਣਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਯਸ੍ਯਾਨਿਲੋ ਨਾਸਿਕਯਾ ਨਿਰੇਤਿ |
ਕਫਾਨੁਜਾਤੋ ਬਹੁਸ਼ੋਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਂ ਰੋਗਮਾਹੁਃ ਕ੍ਸਵਥੁਂ ਵਿਧਿਜ੍ਞਾਃ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) |
View original
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरेति |
कफानुजातो बहुशोऽतिशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸਵਥੁਰ੍ਦੋਸਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਜਂ ਪ੍ਰਾਗਾਹ– ਘ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਣੀਤਿ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕੇ, ‘ਨਸ੍ਤਕਯੋਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਨਾਸਾਪੁਟਯੋਃ, ‘ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਨ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸਵਥੁਰ੍ਦੋਸਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਜਮਾਹ– ਘ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਣਿ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਖ੍ਯੇ, ‘ਨਸ੍ਤਕਯੋਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਨਾਸਾਪੁਟਯੋਃ, ਤਦਾਸ੍ਥਿਤਃ ਸਨ੍ਨਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੫||
Adhikarana ਆਗਨ੍ਤੁਜਕ੍ਸਵਥੁਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਪਯੋਗਾਦਭਿਜਿਘ੍ਰਤੋ ਵਾ ਭਾਵਾਨ੍ ਕਟੂਨਰ੍ਕਨਿਰੀਕ੍ਸਣਾਦ੍ਵਾ |
ਸੂਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਣ੍ਯੁਦ੍ਘਾਟਿਤੇਨ੍ਯਃ ਕ੍ਸਵਥੁਰ੍ਨਿਰੇਤਿ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) |
View original
तीक्ष्णोपयोगादभिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा |
सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਆਗਨ੍ਤੁਜਮਾਹ– ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਪਯੋਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਪਯੋਗਾਦ੍ਰਾਜਿਕਾਦਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਦ੍ਰਵ੍ਯਭਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਭਾਵਾਨ੍ ਕਟੂਨਿਤਿ ਕਟੂਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ| ਅਭਿਜਿਘ੍ਰਤੋ ਭਸ਼ਂ ਜਿਘ੍ਰਤਃ| ਅਰ੍ਕਨਿਰੀਕ੍ਸਣਾਦ੍ਵਾ ਕਫਵਿਲਯਨਕਰਾਤ੍| ਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਣੀਤਿ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿ ਨਾਸਾਵਂਸ਼ਾਸ੍ਥਿ ਤਦੇਵ ਮਰ੍ਮ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਫਣਾਮਰ੍ਮਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਭਿਘਾਤਾਦਿਨਾ ਮਰ੍ਮਵ੍ਯਥਾਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥ੍ਨਿ ਚ ਮਰ੍ਮਣਿ ਚ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕੇ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਕਵਦ੍ਭਾਵਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਉਦ੍ਘਾਟਿਤੇ ਚਾਲਿਤੇ| ਅਨ੍ਯ ਆਗਨ੍ਤੁਜਃ||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਆਗਨ੍ਤੁਜਮਾਹ– ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਪਯੋਗਾਤ੍ ਰਾਜਿਕਾਦਿਭਕ੍ਸਣਾਤ੍, ਭਾਵਾਨ੍ ਕਟੂਨਿਤਿ ਕਟੁਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ, ਅਤਿਜਿਘ੍ਰਤੋ ਭਸ਼ਂ ਜਿਘ੍ਰਤਃ, ਅਰ੍ਕਨਿਰੀਕ੍ਸਣਾਦ੍ਵਾ ਕਫਵਿਲਯਨਕਰਤ੍ਵਾਦ੍, ਅਥਵਾ ਸੂਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ, ਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿਮਰ੍ਮਣੀਤਿ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿ ਨਾਸਾਵਂਸ਼ਾਸ੍ਥਿ, ਤਦੇਵ ਮਰ੍ਮ, ਅਭਿਘਾਤਾਦਿਨਾ ਮਰ੍ਮਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਉਦ੍ਘਾਟਿਤੇਰ੍ਧਚਾਲਿਤੇ, ਅਨ੍ਯਃ ਆਗਨ੍ਤੁਜਃ, ਦੋਸਜਾਗਨ੍ਤੁਰੇਕ ਏਵ ਗਣਨੀਯਃ||੬||
Adhikarana ਭ੍ਰਂਸ਼ਥੁਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭) · Śloka ੭
ਪ੍ਰਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੇ ਨਾਸਿਕਯਾ ਤੁ ਯਸ੍ਯ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਲਵਣਃ ਕਫਸ੍ਤੁ |
ਪ੍ਰਾਕ੍ਸਞ੍ਚਿਤੋ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ਸੂਰ੍ਯਤਪ੍ਤਸ੍ਤਂ ਭ੍ਰਂਸ਼ਥੁਂ ਰੋਗਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) |
View original
प्रभ्रश्यते नासिकया तु यस्य सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु |
प्राक्सञ्चितो मूर्धनि सूर्यतप्तस्तं भ्रंशथुं रोगमुदाहरन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਭ੍ਰਂਸ਼ਥੁਮਾਹ– ਪ੍ਰਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੇ ਗਲਤਿ| ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਲਵਣ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਾਖ੍ਯਾਨਂ, ਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਾਦੇਵ ਕਫਸ੍ਯ ਲਵਣਤ੍ਵਸਿਦ੍ਧੇਃ| ਪ੍ਰਾਕ੍ਸਞ੍ਚਿਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਞ੍ਚਯਪੂਰ੍ਵਕਂ ਕੋਪਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਹੇਤੁਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚਯਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਕੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਨ ਕੇਵਲਂ ਚਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੋਸਾਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍| ਅਨ੍ਯਤੋਪਿ ਹਿ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਹੇਤੁਬਾਹੁਲ੍ਯਤੋ ਬਲਾਤ੍||” ਇਤਿ||੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਭ੍ਰਂਸ਼ਥੁਮਾਹ– ਪ੍ਰਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਲਵਣ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਾਖ੍ਯਾਨਂ, ਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਾਦੇਵ ਕਫਸ੍ਯ ਲਵਣਤ੍ਵਸਿਦ੍ਧੇਃ, ‘ਪਿਤ੍ਤਤਪ੍ਤ’ ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਪਾਠਃ||੭||
Adhikarana ਦੀਪ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮) · Śloka ੮
ਘ੍ਰਾਣੇ ਭਸ਼ਂ ਦਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤੇ ਤੁ ਵਿਨਿਃਸਰੇਦ੍ਧੂਮ ਇਵੇਹ ਵਾਯੁਃ |
ਨਾਸਾ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੇਵ ਚ ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਤੁ ਤਂ ਦੀਪ੍ਤਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ||੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) |
View original
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः |
नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਦੀਪ੍ਤਮਾਹ– ਘ੍ਰਾਣੇ ਭਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੇਵੇਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤੇਵ||੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਦੀਪ੍ਤਮਾਹ– ਘ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੇਵੇਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤੇਵ, ਵਿਦੇਹੇਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍– “ਧੂਮਾਯਤੇ ਯਦਾ ਨਾਸਾ ਚਲਤ੍ਕਸ੍ਯਤਿ ਦੀਪ੍ਯਤੇ| ਨਿਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ਤਮ ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਂ ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਦੀਪ੍ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੮||
Adhikarana ਪ੍ਰਤੀਨਾਹਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੯) · Śloka ੯
ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਮਾਰ੍ਗਂ ਤੁ ਕਫਃ ਸਵਾਤੋ ਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਨਾਹਮੁਦਾਹਰੇਤ੍ਤਮ੍ |੯|
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) |
View original
उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम् |९|
(च. चि. अ. २६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪ੍ਰਤੀਨਾਹਮਾਹ– ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਮਾਰ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|੯|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪ੍ਰਤੀਨਾਹਮਾਹ– ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਮਾਰ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|੯|–
Adhikarana ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੯) · Śloka ੯
ਘ੍ਰਾਣਾਦ੍ਘਨਃ ਪੀਤਸਿਤਸ੍ਤਨੁਰ੍ਵਾ ਦੋਸਃ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਮੁਦਾਹਰੇਤ੍ਤਮ੍ ||੯||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) |
View original
घ्राणाद्घनः पीतसितस्तनुर्वा दोषः स्रवेत् स्रावमुदाहरेत्तम् ||९||
(च. चि. अ. २६) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਮਾਹ– ਘ੍ਰਾਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸ ਇਤਿ ਕਫਃ||੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਮਾਹ– ਦੋਸ ਇਤਿ ਕਫਃ| ਅਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਦੇਹੇ– “ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ| ਚਿਤਃ ਕ੍ਲੇਦਿਤ ਊਸ੍ਮਣਾ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਦਤੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਂ ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ||” ਇਤਿ||੯||
Adhikarana ਨਾਸਾਸ਼ੋਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਘ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਸ੍ਰੋਤਸਿ ਮਾਰੁਤੇਨ ਗਾਢਂ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤੇ ਪਰਿਸ਼ੋਸਿਤੇ ਚ |
ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛ੍ਵਸੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਨਾਸਾਪਰਿਸ਼ੋਸ ਉਕ੍ਤਃ ||੧੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੨) |
View original
घ्राणाश्रिते स्रोतसि मारुतेन गाढं प्रतप्ते परिशोषिते च |
कृच्छ्राच्छ्वसेदूर्ध्वमधश्च जन्तुर्यस्मिन् स नासापरिशोष उक्तः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਨਾਸਾਸ਼ੋਸਮਾਹ– ਘ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਸ੍ਰੋਤਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਵਾਯੁਕਤਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੋਸਣੇਨ ਤਦ੍ਗਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਸੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਤਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਗਮ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਤਪਨਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰੇਣਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਤਥਾਚ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪਠਤਿ– “ਘ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਮਾਰੁਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਗਾਢਂ ਪਰਿਸ਼ੋਸਿਤੇ ਚ||” ਇਤਿ| ਪ੍ਰਤਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛ੍ਵਸੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਕਸ੍ਟੇਨੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੌ ਕਰੋਤਿ ਯਤ੍ਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਨਾਸਾਸ਼ੋਸਮਾਹ– ਘ੍ਰਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਸਾਸ਼ੋਸਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਕਤਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੋਸਣੇਨ ਤਦ੍ਗਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਸੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਪ੍ਰਤਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਗਮ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਤਪਨਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰੇਣਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤੀਤਿ ਕਸ੍ਟੇਨੋਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕਰੋਤਿ ਯਤ੍ਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵੈਦੇਹੇਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍– “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੌ ਯਦਾ ਘ੍ਰਾਣਕਫਰਕ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੋਸਯੇਤ੍| ਤਦਾ ਸ੍ਯਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸੇਨ੍ਨਾਸਾ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਵਿਧੀਯਤੇ|| ਭਸ਼ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਵਚੂਰ੍ਣੇਨ ਨਾਸਾਸ਼ੋਸਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦੁਃ|” ਇਤਿ||੧੦||
Adhikarana ਪੀਨਸਸ੍ਯਾਮਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੧-੧੨) · Śloka ੧੨
ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਮਰੁਚਿਰ੍ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਸ੍ਤਨੁਃ ਸ੍ਵਰਃ |
ਕ੍ਸਾਮਃ ਸ੍ਠੀਵਤ੍ਯਥਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਾਮਪੀਨਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੧੧||
ਆਮਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਵਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਘਨਃ ਖੇਸੁ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ |
ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਪਰਿਪਕ੍ਵਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੧੨||
View original
शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुः स्वरः |
क्षामः ष्ठीवत्यथाभीक्ष्णमामपीनसलक्षणम् ||११||
आमलिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति |
स्वरवर्णविशुद्धिश्च परिपक्वस्य लक्षणम् ||१२||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਂ ਪੀਨਸਸ੍ਯਾਮਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨੁਰਘਨਃ| ਸ੍ਵਰਃ ਕ੍ਸਾਮ ਇਤਿ ਅਵਿਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਵਚਨਮ੍| ਸ੍ਠੀਵਤ੍ਯਥਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਨਾਸਿਕਯਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਨਿਰਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਮਰਸਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਯਃ| “ਆਮਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਵਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਘਨਃ ਖੇਸੁ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਆਮਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰਨ੍ਵਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਨਿਮਜ੍ਜਤੀਤਿ ਲੀਨੋ ਭਵਤਿ| ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤਾਵਲ੍ਲੀਨੋ ਭਵਤਿ, ਆਮਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਪਿ ਲੀਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਚ ‘ਤਨੁਤ੍ਵਮਾਮਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮ੍’ ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ| ‘ਨ ਸਜ੍ਜਤਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਨ ਸਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਤਦਾਮਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਵਿਤਃ ਸ੍ਤੋਕੇਨਾਮਲਿਙ੍ਗੇਨਾਨ੍ਵਿਤਃ| ਘਨਃ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਃ| ਖੇਸੁ ਨਾਸਾਰਨ੍ਧ੍ਰੇਸੁ, ‘ਸ੍ਥਿਤਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਹੁਵਚਨਮ੍| ਸ੍ਵਰਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਭਾਵਃ, ਵਰ੍ਣਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸਵਰ੍ਣਤਾ||੧੧-੧੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਂ ਪੀਨਸਸ੍ਯਾਮਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਕਥਯਨ੍ਨਾਹ– ਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨੁਃ ਅਘਨਃ, ਸ੍ਵਰਃ ਕ੍ਸਾਮਃ ਅਵਿਸ੍ਪਸ੍ਟਵਚਨਃ, ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ਤਥਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤਿ ਮੁਰ੍ਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਨਾਸਯਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਨਿਰਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰਨ੍ਵਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ ਲੀਨੋ ਭਵਤੀਤਿ, ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਿਲੀਨੋ ਭਵਤਿ, ਆਮਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਪਿ, ਤਥਾਚ– “ਤਨੁਤ੍ਵਂ ਚਾਮਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮ੍” ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ| ‘ਨ ਸਜ੍ਜਤਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਨ ਸਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਸ੍ਵਰਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਭਾਵਃ, ਵਰ੍ਣਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਤਾ||੧੧-੧੨||
Adhikarana ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੧੩-੧੪) · Śloka ੧੪
ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਜੀਰ੍ਣਰਜੋਤਿਭਾਸ੍ਯਕ੍ਰੋਧਰ੍ਤੁਵੈਸਮ੍ਯਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੈਃ |
ਪ੍ਰਜਾਗਰਾਤਿਸ੍ਵਪਨਾਮ੍ਬੁਸ਼ੀਤੈਰਵਸ਼੍ਯਯਾ ਮੈਥੁਨਬਾਸ੍ਪਧੂਮੈਃ |
ਸਂਸ੍ਤ੍ਯਾਨਦੋਸੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਮੁਦੀਰਯੇਤ੍ਤੁ ||੧੩||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੬) |
ਚਯਂ ਗਤਾ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ਮਾਰੁਤਾਦਯਃ ਪਥਕ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ |
ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਮਾਣਾ ਵਿਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਸ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੧੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੪) |
View original
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः |
प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः |
संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु ||१३||
(च. चि. अ. २६) |
चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् |
प्रकुप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैस्ततः प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||१४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਭਵਤਿ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਰਕ੍ਤਜਭੇਦਾਤ੍; ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍– ਏਕਂ ਸਦ੍ਯੋਜਨਕਂ, ਤਚ੍ਚ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚਯਂ ਨਾਪੇਕ੍ਸਤ ਏਵ; ਅਪਰਂ ਚਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਜਨਕਂ, ਚਯਾਦਿਕ੍ਰਮੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਦੋਸੋ ਗਰੀਯਾਨ੍ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਭਾਵਨਯਾ ਬਦ੍ਧਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਯੋਜਨਕਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾਂ ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਸਨ੍ਧਾਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਪੁਰੀਸਾਦਿਵੇਗਧਾਰਣਂ, ਰਜੋ ਧੂਲਿਃ, ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਪ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਸ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੋ ਧੂਮਾਦਿਃ; ਰਜੋਧੂਮਾਦਯਸ਼੍ਚ ਨਾਸਾਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਹੇਤਵਃ| ਅਤਿਸ੍ਵਪਨਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਸ਼੍ਯਯਾ ਤੁਸਾਰੇਣ| ਸਂਸ੍ਤ੍ਯਾਨਦੋਸੇ ਸ਼ਿਰਸੀਤਿ ਘਨੀਭੂਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸ਼ਿਰਸਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਾਪਿ ਸਦ੍ਯੋਜਨਕਂ ਨਿਦਾਨਂ ਪਠਿਤਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਨਾਰੀਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸ਼ਿਰਸੋਭਿਤਾਪੋ ਧੂਮੋ ਰਜਃ ਸ਼ੀਤਮਤਿਪ੍ਰਤਾਪਃ| ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ| ਚਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਜਨਕਮਪਿ ਦੋਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਚਯਂ ਗਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਯਂ ਗਤਾ ਇਤਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ, “ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਚਯ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ|” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤਿ ਚਯਂ ਗਤਮ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਾ ਦੋਸਾਃ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸਮ੍ਭਵਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ– ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਮਾਣਾ ਵਿਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਰਿਤਿ| ਵਿਵਿਧੈਰਿਤਿ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਭਿਃ| ਪ੍ਰਕੋਪਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਰਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਕਿਣ੍ਵੋਦਕਪਿਸ੍ਟਸਮਵਾਯ ਇਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਰੋ ਭਵਤਿ|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ, “ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍|” ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਤ੍ਰਮੁਪਾਤ੍ਤਮ੍| ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਸਰੇਣ ਸ਼ਿਰਃਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਰਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਚਯਂ ਗਤਾ ਮੂਰ੍ਧਨੀਤਿ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮੇਵ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ, ਉਦਾਨਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛਿਰਸ੍ਯਪਿ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍, ਤ੍ਵਕ੍ਸਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਸਜੋਃ ਕਫਸ੍ਯ ਚ ਨਿਸਰ੍ਗਤਃ ਸ਼ਿਰੋਵਸ੍ਥਿਤੇਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਚਯ ਇਤਿ| ਤਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕੋਪਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯ ਇਤਿ ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਅਭਿਮੁਖਂ ਸ਼੍ਯਾਯੋ ਗਮਨਂ ਕਫਾਦੀਨਾਂ ਯਤ੍ਰ ਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ| ‘ਸ਼ੈਙ੍’ ਗਤੌ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਤਥਾਚ ਚਰਕਃ– “ਘ੍ਰਾਣਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਰੁਧਿਰਂ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਵਾ| ਮਾਰੁਤਾਧ੍ਮਾਤਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼੍ਯਾਯਤੇ ਮਾਰੁਤਂ ਪ੍ਰਤਿ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮)||੧੩-੧੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਏਵਂ ਨਾਸਾਰੋਗਾ ਦਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠੋਕ੍ਤਾਃ ਕਥਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਭਵਤਿ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਰਕ੍ਤਜਭੇਦਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਸਨ੍ਧਾਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦਾਨਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍– ਏਕਂ ਸਦ੍ਯੋਜਨਕਮ੍, ਅਪਰਂ ਚਯਾਦਿਕ੍ਰਮਜਾਤਂ, ਤਤ੍ਰੇਦਂ ਸਦ੍ਯੋਨਿਦਾਨਮ੍| ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਪੁਰੀਸਾਦਿਵੇਗਵਿਧਾਰਣਂ, ਰਜੋ ਧੂਲਿਃ, ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਸ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਧੂਮਾਦਿਃ, ਰਜੋਧੂਮਾਦਯਸ਼੍ਚ ਨਾਸਾਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਹੇਤਵਃ, ਅਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਸ਼੍ਯਯਾ ਤੁਸਾਰੇਣ| ਸਂਸ੍ਤ੍ਯਾਨਦੋਸੇ ਸ਼ਿਰਸੀਤਿ ਸਂਹਤਕਫੇ ਸ਼ਿਰਸਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਾਪਿ ਸਦ੍ਯੋਜਨਕਂ ਨਿਦਾਨਂ ਪਠਿਤਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਨਾਰੀਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸ਼ਿਰਸੋਭਿਤਾਪੋ ਧੂਮੋ ਰਜਃ ਸ਼ੀਤਮਤਿਪ੍ਰਤਾਪਃ| ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍||” ਇਤਿ| ਚਯਾਦਿਕ੍ਰਮਜਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਚਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਯਂ ਗਤਾਃ ਇਤਿ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਸਞ੍ਚਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ “ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਚਯਃ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਮਾਰੁਤਾਦਯ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਏਤੇ, ਤਥੈਵ ਸ਼ੋਣਿਤਮਪਿ ਚਯਂ ਗਤਂ ਤਤੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਰਂ ਭਵਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤਤ੍ਕਥਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸਮ੍ਭਵਃ ਇਤ੍ਯਾਹ– ਪ੍ਰਕੋਪ੍ਯਮਾਣਾ ਵਿਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਰਿਤਿ, ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਕ੍ਰੋਧਾਦਿਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਕੋਪਨੈਃ ਪ੍ਰਕੋਪ੍ਯਮਾਣਾਃ; ਪ੍ਰਕੋਪਵਿਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਰਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਿਣ੍ਵੋਦਕਪਿਸ੍ਟਸਮਵਾਯ ਇਵੋਦ੍ਗਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਰੋ ਭਵਤਿ” ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਹ– “ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍” ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਤ੍ਰਮੁਪਾਤ੍ਤਮ੍| ਏਵਂ ਚ ਪ੍ਰਸਰਣਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯੇਣ ਸ਼ਿਰਃਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਰਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਚਯਂ ਗਤੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨੀਤਿ ਯਥਾਵਸ੍ਥਿਤਮੇਵ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਉਦਾਨਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਪਿ ਵਾਤਸਮੁਦ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਤ੍ਵਕ੍ਸਿਰਾਸਤਤ੍ਵਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਸਜੋਃ ਕਫਸ੍ਯ ਚ ਨਿਸਰ੍ਗਤਃ ਸ਼ਿਰੋਵਸ੍ਥਿਤੇਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਚਯ ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਚਰਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਸਰਕ੍ਤਾਃ, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਤਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕੋਪਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯ ਇਤਿ ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਅਭਿਮੁਖਂ ਸ਼੍ਯਾਯੋ ਗਮਨਂ ਕਫਾਦੀਨਾਂ ਯਤ੍ਰ ਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ| ‘ਸ਼੍ਯੈਙ੍’ ਗਤੌ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਤਥਾ ਚਰਕਃ– “ਘ੍ਰਾਣਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਰੁਧਿਰਂ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਚ| ਮਾਰੁਤਾਧ੍ਮਾਨਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼੍ਯਾਯਤੇ ਮਾਰੁਤਂ ਪ੍ਰਤਿ|| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਤਤੋ ਘੋਰੋ ਜਾਯਤੇ ਦੇਹਕਰ੍ਸਣਃ|” ਇਤਿ||੧੩-੧੪||
Adhikarana ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਕ੍ਸਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ਼ਿਰਸੋਤਿਪੂਰ੍ਣਤਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦਃ ਪਰਿਹਸ੍ਟਰੋਮਤਾ |
ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਪਰੇ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾ ਨਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਪੁਰਃਸਰਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੧੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੪) |
View original
क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽतिपूर्णता स्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता |
उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਕ੍ਸਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਪਰੇ ਇਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤਤ੍ਕਾਲਭਾਵਿਨੋ ਰੋਗਾਃ, ਨਤੁ ਪਾਰਿਭਾਸਿਕਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਾਲਭਾਵਿਨਃ; ਤੇ ਚ ਘ੍ਰਾਣਧੂਮਾਯਨਮਨ੍ਥਾਦਯਃ| ਯਦਾਹ ਵਿਦੇਹਃ– “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਘ੍ਰਾਣਧੂਮਾਯਨਂ ਮਨ੍ਥਃ ਕ੍ਸਵਥੁਸ੍ਤਾਲੁਦਾਰਣਮ੍|| ਕਣ੍ਠਧ੍ਵਂਸੋ ਮੁਖਸ੍ਰਾਵਃ ਸ਼ਿਰਸਃ ਪੂਰਣਂ ਤਥਾ|” ਇਤਿ| ਪੁਰਃਸਰਾ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ||੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਕ੍ਸਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਤਤ੍ਕਾਲਭਾਵਿਨੋ ਰੋਗਾਃ| ਅਪਰੇ ਇਤਿ ਘ੍ਰਾਣਧੂਮਾਯਨਮਨ੍ਥਾਦਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦੇਹੇ– “ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਘ੍ਰਾਣਧੂਮਾਯਨਂ ਮਨ੍ਥਃ ਕ੍ਸਵਥੁਸ੍ਤਾਲੁਦਾਰਣਮ੍| ਕਣ੍ਠਧ੍ਵਂਸੋ ਮੁਖਸ੍ਰਾਵਃ ਸ਼ਿਰਸਃ ਪੂਰਣਂ ਤਥਾ||” ਇਤਿ| ਪੁਰਃਸਰਾ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ||੧੫||
Adhikarana ਵਾਤਜ-ਪਿਤ੍ਤਜ-ਕਫਜਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੬-੧੯) · Śloka ੧੯
ਆਨਦ੍ਧਾ ਪਿਹਿਤਾ ਨਾਸਾ ਤਨੁਸ੍ਰਾਵਪ੍ਰਸੇਕਿਨੀ |
ਗਲਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਸ੍ਤਥਾ ||੧੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੪) |
ਕ੍ਸਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਵੈਰਸ੍ਯਮੇਵ ਚ |
ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇਨਿਲਾਤ੍ਮਕੇ ||੧੭||
ਉਸ੍ਣਃ ਸਪੀਤਕਃ ਸ੍ਰਾਵੋ ਘ੍ਰਾਣਾਤ੍ ਸ੍ਰਵਤਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ |
ਕਸ਼ੋਤਿਪਾਣ੍ਡੁਃ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤੋ ਭਵੇਦੁਸ੍ਣਾਭਿਪੀਡਿਤਃ ||੧੮||
ਸਧੂਮਮਗ੍ਨਿਂ ਸਹਸਾ ਵਮਤੀਵ ਸ ਮਾਨਵਃ |
ਘ੍ਰਾਣਾਤ੍ ਕਫਃ ਕਫਕਤੇ ਸ਼ੀਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਬਹੁਃ |
ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਵਭਾਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕ੍ਸੋ ਭਵੇਦ੍ਗੁਰੁਸ਼ਿਰਾ ਨਰਃ ||੧੯||
ਕਣ੍ਠਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਸ਼ਿਰਸਾਂ ਕਣ੍ਡੂਭਿਰਭਿਪੀਡਿਤਃ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੪) |
View original
आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी |
गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||१६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरस्यमेव च |
भवेत् स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके ||१७||
उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके |
कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः ||१८||
सधूममग्निं सहसा वमतीव स मानवः |
घ्राणात् कफः कफकृते शीतः पाण्डुः स्रवेद्बहुः |
शुक्लावभासः शुक्लाक्षो भवेद्गुरुशिरा नरः ||१९||
कण्ठताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरभिपीडितः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹ– ਆਨਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਦ੍ਧਾ ਵਿਬਦ੍ਧਾ| ਪਿਹਿਤਾ ਸਪਿਧਾਨੇਵ| ਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸੂਚਿਵ੍ਯਧਨਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾ| ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰਿਤਿ ਭ੍ਰੂਪੁਚ੍ਛਾਨ੍ਤਯੋਃ| ਸਪੀਤਕ ਇਤਿ ਈਸਤ੍ ਪੀਤਃ| ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਵਾਨ੍ ਮਾਨਵਃ ਕਸ਼ੋ ਭਵਤਿ| ਅਤਿਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਧੂਸਰਃ| ਉਸ੍ਣਾਭਿਪੀਡਿਤ ਇਤਿ ਉਸ੍ਣਗੁਣੇਨਾਭਿਪੀਡਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬-੧੯||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤੇਸੁ ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਆਨਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਦ੍ਧਾ ਵਿਬਦ੍ਧਾ, ਆਧ੍ਮਾਨਾਪੂਰਿਤੇਵੇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਪਿਹਿਤਾ ਸਪਿਧਾਨੇਵ, ਤਥਾ ਗਲਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਸ਼ੋਸਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸ਼ੂਲਵ੍ਯਧਨਵਦ੍ਵ੍ਯਥਾ, ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰਿਤਿ ਭ੍ਰੂਪੁਚ੍ਛਾਨ੍ਤਯੋਃ| ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਸਪੀਤਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਈਸਤ੍ਪੀਤਕਃ| ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਵਾਨ੍ਮਾਨਵਃ ਕਸ਼ੋ ਭਵਤਿ| ਅਤਿਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਧੂਸਰਃ, ਉਸ੍ਣਾਭਿਪੀਡਿਤ ਇਤਿ ਉਸ੍ਣਗੁਣੇਨਾਭਿਪੀਡਿਤਃ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਸਧੂਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਵਭਾਸਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਪੁਃ, ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਃ ਉਚ੍ਛੂਨਨਯਨਃ||੧੬-੧੯||–
Adhikarana ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਯਸ੍ਯਾਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੦||
ਸਮ੍ਪਕ੍ਵੋ ਵਾਪ੍ਯਪਕ੍ਵੋ ਵਾ ਸ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਭਵਃ ਸ੍ਮਤਃ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੪) |
View original
भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो यस्याकस्मान्निवर्तते ||२०||
सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਾਹ– ਭੂਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਇਤਿ ਵੀਪ੍ਸਯਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਨ੍ਯਤਮਦੋਸਸ੍ਯ ਕਾਲਾਦਿਨਾਨਵਧਾਰਿਤੇਨ ਬਲਹਾਨੇਰ੍ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ, ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਪਿ ਅਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਵਤ੍ਤਦੋਸਸ੍ਯ ਕਾਲਾਦਿਨਾ ਬਲਲਾਭਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨੋਕ੍ਤਾਨਿ, ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਭਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਾਨਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਦੁਸ੍ਟਤਾਂ ਗਤਃ ਸਨ੍, “ਨਣਾਂ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਜਃ ਸ੍ਮਤਃ|” ਇਤਿ ਵਿਦੇਹਵਚਨਾਤ੍||੨੦||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਭੂਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੀਪ੍ਸਯਾ ਪੁਨਃਪੁਨਃ ਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਨ੍ਯਤਮਦੋਸਸ੍ਯ ਕਾਲਾਦਿਨਾਨਵਧਾਰਿਤੇਨ ਬਲਹਾਨੇਰ੍ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ, ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਪਿ, ਅਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਵਤ੍ਤਦੋਸਸ੍ਯ ਕਾਲਾਦਿਨਾ ਬਲਲਾਭਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਭਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਾਨਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਭਵਃ ਸ੍ਮਤਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇਧਿਕਂ ਪਾਦਦ੍ਵਯਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ– “ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪੀਨਸਾਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਜੇ” ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਜੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪੀਨਸਾਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਦੁਸ੍ਟਤਾਂ ਗਤਃ ਸਨ੍– “ਨਣਾਂ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਜਃ ਸ੍ਮਤਃ” ਇਤਿ ਵਿਦੇਹਵਚਨਾਤ੍||੨੦||–
Adhikarana ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੧-੨੨) · Śloka ੨੨
ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਪੁਨਰ੍ਨਾਸਾ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ||੨੧||
ਪੁਨਰਾਨਹ੍ਯਤੇ ਵਾਪਿ ਪੁਨਰ੍ਵਿਵ੍ਰਿਯਤੇ ਤਥਾ |
ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਾਤਿਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੋ ਨਰੋ ਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਚ ||੨੨||
ਏਵਂ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧਨਮ੍ |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੪) |
View original
प्रक्लिद्यते पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||२१||
पुनरानह्यते वाऽपि पुनर्विव्रियते तथा |
निःश्वासो वाऽतिदुर्गन्धो नरो गन्धान् न वेत्ति च ||२२||
एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਏਕਦੋਸਸ੍ਯਾਪਿ ਦੁਰੁਪਚਾਰਾਦ੍ਦੋਸਦ੍ਵਯਾਨੁਬਨ੍ਧੇਨ ਦੁਸ੍ਟਤਾਂ ਗਤਸ੍ਯ ਦੋਸਤ੍ਰਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸਾਮ੍ਯੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਨਨ੍ਤਰਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਪੁਨਰ੍ਨਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਿਬਧ੍ਯਤੇ| ਵਿਵ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਵਿਗਤਾਵਰਣਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਲੇਦਸ਼ੋਸਪਿਧਾਨਵਿਵਰਣਾਨਿ ਨੈਕਕਾਲਂ ਭਿਨ੍ਨਦੋਸਜਾਨਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ, ਤੇਨ ਵਿਰੋਧੋ ਨੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਃ| ਏਵਮਿਤਿ ਇਤ੍ਥਮ੍ਭੂਤਲਿਙ੍ਗਂ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਅਯਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮੇਵਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਤਯਾ ਅਨਨ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਸ੍ਠਃ| ਨਨੁ, ਅਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵੇਪਿ ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਦਧਿਮਨ੍ਥ ਇਵ ਭਿਨ੍ਨੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ? ਨ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਾਤਾਦਿਜਤ੍ਵੇਨਾਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍||੨੧-੨੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਏਕਦੋਸਸ੍ਯਾਪਿ ਦੁਰੁਪਚਾਰਾਦ੍ ਦੋਸਦ੍ਵਯਾਨੁਬਨ੍ਧੇਨ ਦੁਸ੍ਟਿਂ ਗਤਸ੍ਯ ਦੋਸਤ੍ਰਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸਾਮ੍ਯੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਨਨ੍ਤਰਂ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਿਬਧ੍ਯਤੇ, ਵਿਵ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਵਿਗਤਾਵਰਣਾ ਭਵਤਿ, ਕ੍ਲੇਦਸ਼ੋਸਪਿਧਾਨਵਿਵਰਣਾਨਿ ਨੈਕਕਾਲਂ ਭਿਨ੍ਨਦੋਸਜਾਨਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ, ਤੇਨ ਵਿਰੋਧੋ ਨੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਃ| ਇਤ੍ਥਮ੍ਭੂਤਲਿਙ੍ਗਂ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਅਯਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮੇਵਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਤਯਾਨਨ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਸ੍ਠੋ ਗਣਨੀਯਃ| ਨਨ੍ਵਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵੇਪਿ ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਦਧਿਮਨ੍ਥ ਇਵ ਭਿਨ੍ਨੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ? ਨੈਵਂ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਾਤਾਦਿਜਤ੍ਵੇਨਾਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍||੨੧-੨੨||
Adhikarana ਰਕ੍ਤਜਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੩-੨੪) · Śloka ੨੪
ਰਕ੍ਤਜੇ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੩||
ਤਾਮ੍ਰਾਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਰੁਰੋਘਾਤਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ |
ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਵਦਨੋ ਗਨ੍ਧਾਨਪਿ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਃ ||੨੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੪) |
View original
रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्तते ||२३||
ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः |
दुर्गन्धोच्छ्वासवदनो गन्धानपि न वेत्ति सः ||२४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਜਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਰੋਘਾਤਪ੍ਰਪੀਡਿਤ ਇਤਿ ਉਰੋਘਾਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪਠਿਤਲਕ੍ਸਣਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਪੀਡਿਤਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਉਰਃਕ੍ਸਤਮੁਰਃਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਪੂਤਿਕਰ੍ਣਕਫੋਰਸਃ| ਸਕਾਸਃ ਸਜ੍ਵਰੋ ਜ੍ਞੇਯ ਉਰੋਘਾਤਃ ਸਪੀਨਸਃ||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ, ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਯੋਃ| ਤਥਾ ਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ|” ਇਤਿ||੨੩-੨੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਜਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਰੋਘਾਤਃ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪਠਿਤਲਕ੍ਸਣਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਪੀਡਿਤਃ, ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਉਰਃਕ੍ਸਤਮੁਰਃਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਪੂਤਿਕਰ੍ਣਕਫੋਰਸਃ| ਸਕਾਸਃ ਸਜ੍ਵਰੋ ਜ੍ਞੇਯ ਉਰੋਘਾਤਃ ਸਪੀਨਸਃ||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ, ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਯੋਃ| ਤਥਾਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ” ਇਤਿ||੨੩-੨੪||
Adhikarana ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੫-੨੬) · Śloka ੨੬
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾ ਨਰਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਕਾਰਿਣਃ |
ਦੁਸ੍ਟਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾਲੇਨ ਤਦਾਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੨੫||
ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਤਥਾਣਵਃ |
ਕ੍ਰਿਮਿਤੋ ਯਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੪) |
View original
सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः |
दुष्टतां यान्ति कालेन तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२५||
मूर्छन्ति चात्र क्रिमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः |
क्रिमितो यः शिरोरोगस्तुल्यं तेनास्य लक्षणम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਚਾਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ– ਸਰ੍ਵ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਮਯ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਏਸੁ, ਬਹੁਵਚਨਾਨ੍ਤਾਤ੍ਤ੍ਰਲ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਵਿਧਿਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਕ੍ਤਜ ਏਵ ਕ੍ਰਿਮਿਮੂਰ੍ਛਨਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਇਤਿ ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਫਜਾ ਏਵ ਸ਼੍ਵੇਤਕ੍ਰਿਮਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ‘ਕ੍ਰਿਮਿਤੋ ਯਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍’ ਇਤਿ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਣੇਹ ਤੁਲ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਤਚ੍ਚ “ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍||੨੫-੨੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾ ਅਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਦੁਸ੍ਟਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਚਾਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਸਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਏਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇਸੁ, ਬਹੁਵਚਨਾਨ੍ਤਾਤ੍ਤ੍ਰਲ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਕ੍ਤਜ ਏਵ ਕ੍ਰਿਮਿਮੂਰ੍ਛਨਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਸ਼੍ਵੇਤ ਇਤਿ ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਫਜਾ ਏਵ ਸ਼੍ਵੇਤਾਃ ਕਮਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕ੍ਰਿਮਿਜੋ ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਣ ਤੁਲ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮ੍– “ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍||੨੫-੨੬||
Adhikarana ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਜਨ੍ਯਾ ਵਿਕਾਰਾਃ (੨੭) · Śloka ੨੭
ਬਾਧਿਰ੍ਯਮਾਨ੍ਧ੍ਯਮਘ੍ਰਤ੍ਵਂ ਘੋਰਾਂਸ਼੍ਚ ਨਯਨਾਮਯਾਨ੍ |
ਸ਼ੋਥਾਗ੍ਨਿਸਾਦਕਾਸਾਂਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪੀਨਸਾਃ ||੨੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੪) |
View original
बाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांश्च नयनामयान् |
शोथाग्निसादकासांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਤਃ ਪਰਮਪਰਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਾਨਾਹ– ਬਾਧਿਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਘੋਰਾਨ੍ਨਯਨਾਮਯਾਨਿਤ੍ਯਭਿਧਾਨਾਦੇਵਾਨ੍ਧ੍ਯੇ ਲਬ੍ਧੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤਤ੍ਕਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਾਨ੍ਧ੍ਯਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਘ੍ਰਤ੍ਵਮਿਤਿ ਨ ਜਿਘ੍ਰਤੀਤ੍ਯਘ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਭਾਵੋਘ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ‘ਘ੍ਰਾ’ ਗਨ੍ਧੋਪਾਦਾਨੇ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ‘ਸੁਪਿ ਸ੍ਥਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੋਗਵਿਭਾਗਾਤ੍ ਕਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ||੨੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਤਃ ਪਰਮਪਰਾਨ੍ ਯਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨਾਹ– ਬਾਧਿਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਘੋਰਨਯਨਾਮਯਾਭਿਧਾਨਾਦੇਵਾਨ੍ਧ੍ਯੇ ਲਬ੍ਧੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤਤ੍ਕਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਾਨ੍ਧ੍ਯਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਘ੍ਰਤ੍ਵਮਿਤਿ ਨ ਜਿਘ੍ਰਤੀਤ੍ਯਘ੍ਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵੋਘ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ‘ਘ੍ਰਾ’ ਗਨ੍ਧੋਪਾਦਾਨੇ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ “ਸੁਪਿ ਸ੍ਥਃ” ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ “ਸੁਪਿ” ਇਤਿ ਯੋਗਵਿਭਾਗਾਤ੍ਕਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ||੨੭||
Adhikarana ਨਾਸਾਗਤਾਰ੍ਬੁਦ-ਸ਼ੋਥਾਰ੍ਸ਼ੋ-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਭੇਦਾਨਿ (੨੮) · Śloka ੨੮
ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਸਪ੍ਤਧਾ ਸ਼ੋਥਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ |
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮੁਕ੍ਤਂ ਘ੍ਰਾਣੇਪਿ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ ||੨੮||
View original
अर्बुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽर्शश्चतुर्विधम् |
चतुर्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः ||२८||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਨਾਸਾਰੋਗਾ ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਕ੍ਤਾਃ, ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯਪੀਨਸਮਾਰਭ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਕ੍ਤਾਃ, ਸ਼ੇਸਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪੂਰਣਾਯ ਅਪਰਾਨ੍ ਸੋਡਸ਼ ਨਾਸਾਰੋਗਾਨਾਹ– ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਸਪ੍ਤਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੈਕਦੋਸਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵੇਨ ਸਡਰ੍ਬੁਦਾਨਿ, ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਧਿਕਮ੍, ਏਵਂ ਸਪ੍ਤ| ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ– “ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਰੁਜਾਯੁਕ੍ਤਮਰ੍ਬੁਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਜਮ੍|” ਇਤਿ| ਸ਼ੋਥਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਭੇਦਾਤ੍, ਏਵਮਰ੍ਸ਼ੋਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਪਿ ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦੇਕਤ੍ਵੇਨ ਗਣਨੀਯਂ, ਤੇਨ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਅਰ੍ਬੁਦਾਦੀਨਾਂ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਾਮਤ੍ਰਾਭਿਧਾਨਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੋਕ੍ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪੂਰਣਾਰ੍ਥਮਾਸ਼੍ਰਯਪ੍ਰਭਾਵੇਣਾਤਿਰਿਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਦਿਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਚ||੨੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਨਾਸਾਰੋਗਾ ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਕ੍ਤਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਪੀਨਸਮਾਰਭ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਕ੍ਤਾਃ, ਅਪਰਾਨ੍ ਸੋਡਸ਼ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪੂਰਣਾਯ ਨਾਸਾਰੋਗਾਨਾਹ– ਅਰ੍ਬੁਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਮਾਂਸਮੇਦੋਜਤ੍ਵੇਨ ਸਡ੍ਵਿਧਮਰ੍ਬੁਦਂ, ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇਨ, ਵਿਦੇਹੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਧਿਕਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਏਵਂ ਸਪ੍ਤ| ਸ਼ੋਥਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਾਤ੍ ਏਵਮਰ੍ਸ਼ੋਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ, ਸਹਜਰਕ੍ਤਜਯੋਰਰ੍ਸ਼ਸੋਰ੍ਦੋਸਜੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਪਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦੇਕਤ੍ਵੇਨ ਗਣਨੀਯਂ, ਤੇਨ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਅਰ੍ਬੁਦਾਦੀਨਾਮੁਕ੍ਤਾਨਾਮਪ੍ਯਤ੍ਰਾਭਿਧਾਨਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੋਕ੍ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪੂਰਣਾਯ, ਆਸ਼੍ਰਯਪ੍ਰਭਾਵੇਣਾਤਿਰਿਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਦਿਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਘ੍ਰਾਣਾਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁਦਯੋਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇ ਭੇਦ ਉਕ੍ਤਃ, ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਸ਼ਿਰੋਲਲਾਟਤਾਲੂਨਾਂ ਗੌਰਵਂ ਦੁਃਖਨਿਦ੍ਰਤਾ| ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਮਰ੍ਬੁਦਾਨਾਂ ਚ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ੇਸਾਕਤਿਃ ਸਮਾ|| ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਗੋਸ੍ਤਨਾਕਾਰਾਣ੍ਯਰ੍ਬੁਦਂ ਕੋਲਸਮ੍ਮਿਤਮ੍|” ਇਤਿ||੨੮||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੫੮
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਨਾਸਾਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫੮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नासारोगनिदानं समाप्तम् ||५८||
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨਾਸਾਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨਾਸਾਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍||੫੮||