൪൫. നാഡീവ്രണനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഭഗ്നസ്യാപി വ്രണസ്യോപേക്ഷയാ നാഡീ ഭവതി, അതോऽനന്തരം നാഡീമാഹ– യഃ ശോഥമിത്യാദി| ഉപേക്ഷത ഇതി പീഡനശോധനാദികം ന കരോതി| പ്രചുരപൂയ ഇത്യനേന ഗമ്ഭീരപാകിത്വമുക്തമ്| അസാധുവൃത്തഃ അഹിതാഹാരാചാരഃ| സ്ഥാനാനി പൂര്വവിഹിതാനീതി വ്രണാസ്രാവവിജ്ഞാനീയോക്താനി ത്വങ്മാംസസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥികോഷ്ഠമര്മാണി||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഭഗ്നസ്യാപി വ്രണസ്യോപേക്ഷയാ നാഡീസമ്ഭവാത്തദനന്തരം നാഡീമാഹ– യ ഇത്യാദി| യോऽപക്വം ശോഫമാമമിത്യുപേക്ഷതേ പീഡനശോധനാദീനി ന കരോതി, അഥവാ യഃ യുരുഷഃ പ്രചുരപൂയം വ്രണമുപേക്ഷതേ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| പ്രചുരപൂയമിത്യനേന ഗമ്ഭീരപാകിത്വം ദര്ശയതി| അസാധുവൃത്തഃ അഹിതാഹാരാചാരഃ| സപൂയഃ തസ്യ പൂര്വോക്താനി വ്രണാസ്രാവവിജ്ഞാനീയോക്താനി ത്വങ്മാംസസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥികോഷ്ഠമര്മാണി സ്ഥാനാനി വിദാര്യാന്തഃ പ്രവിശതി||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തസ്യേതി പൂയസ്യ| നാഡീവേതി അന്തഃശുഷിരലതാദിനാഡീവത്|൨|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യേത്യാദി| പൂയസ്യാതിമാത്രഗമനാദ്ഗതിരിഷ്യതേ, ഇഷ്യതേ ചേതി ചശബ്ദോ നാഡീനിരുക്തിപക്ഷാന്തരസമുച്ചയേ, താമേവ നാഡീനിരുക്തിമാഹ– നാഡീത്യാദി| യേന ഹേതുനാ നാഡീവ പ്രണാലീവ യദ്വഹതി, തേന ഹേതുനാ നാഡീ മതേത്യര്ഥഃ| അന്തഃശുഷിരനാലാ നാഡീ|൨|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

താസാം കാലാന്തരസമ്ഭവേന ദോഷാനുബന്ധേന സങ്ഖ്യാമാഹ– ദോഷൈസ്ത്രിഭിരിത്യാദി| ദോഷൈഃ പൃഥക് തിസ്രഃ| ഏകശശ്ച സമ്മൂര്ഛിതൈരിതി പ്രത്യേകം വൃദ്ധ്യാ മിശ്രീഭൂതൈസ്ത്രിഭിശ്ചതുര്ഥീ; കാര്തികസ്തു സന്നിപതിതൈരിത്യധ്യാഹാര്യ ഏകശശ്ച സന്നിപതിതൈരന്യാ| സമ്മൂര്ഛിതൈഃ സംശ്ലിഷ്ടൈരപരാസ്തിസ്രഃ| അത ഏവോക്തം സുശ്രുതേ– “ദോഷദ്വയാഭിഹിതലക്ഷണദര്ശനേന തിസ്രോ ഗതീര്വ്യതികരപ്രഭവാസ്തു വിദ്യാത്|” (സു. നി. അ. ൧൦) ഇതി| വ്യതികരപ്രഭവാ ദ്വന്ദ്വപ്രഭവാഃ; അപി ചകാരൌ സാര്ഥകാവിത്യാഹുഃ| ന ചോക്തപഞ്ചസങ്ഖ്യാഹാനിഃ, അസ്മിന് പക്ഷേऽതിദേശേനോക്തയോര്ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതയോഃ സര്വത്രാഗണനാത്| ശല്യനിമിത്തതോऽന്യേതി ആഗന്തുരപരേത്യര്ഥഃ| ഇതി പഞ്ച നാഡ്യഃ||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

താസാം കാലാന്തരസമ്ഭവേന ദോഷാനുബന്ധേന സങ്ഖ്യാമാഹ– ദോഷൈരിത്യാദി| ത്രിഭിര്ദോഷൈസ്തിസ്രഃ, ശല്യനിമിത്തതോऽന്യേതി ആഗന്തുരിത്യര്ഥഃ| ഏവം പഞ്ച നാഡ്യഃ||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതജാമാഹ– തത്രേത്യാദി| അധികം സ്രവതി ക്ഷപാസ്വിതി ശൈത്യേന വാതവൃദ്ധേ രാത്രാവധികം സ്രവണമ്|൩|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തത്ര വാതജാമാഹ– തത്രേത്യാദി| പരുഷം കര്കശം സൂക്ഷ്മം മുഖം യസ്യാഃ സാ തഥാ, ശൈത്യേന വാതവൃദ്ധിരതോ രാത്രാവധികം സ്രവതി|൩|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പിത്തജാമാഹ– പിത്താദിത്യാദി| അധികമുഷ്ണമഹഃസു ചേതി ദിവാ ഔഷ്ണ്യേന പിത്തകോപാത്||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പിത്തജാമാഹ– പിത്താദിത്യാദി| പരിദാഹഃ സമന്താദ്ദാഹഃ, അധികമുഷ്ണമ്, അഹഃസ്വിതി ദിവസേഷു, ഔഷ്ണ്യേന പിത്തപ്രകോപാത്||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

കഫജാമാഹ– ജ്ഞേയേത്യാദി| ബഹുഘനാര്ജുനപിച്ഛിലാസ്രാ ഇതി അത്രാര്ജുനഃ ശ്വേതഃ, ഘനഃ സാന്ദ്രഃ, ആസ്രശബ്ദ ആസ്രാവശബ്ദൈകദേശപാഠഃ, പദേऽപി പദൈകദേശപ്രയോഗാത്| യഥാ “ജേ പ്രോഷ്ഠപദാനാമ്” ഇത്യത്ര ജേ ഇത്യനേനൈവ ജാത ഇത്യുച്യതേ| പിച്ഛിലാസ്രുരിതി പാഠേऽപ്യയമേവാര്ഥഃ| ആസ്രുശബ്ദഃ സമ്പദാദിഷു പാഠാത് ക്വിബന്തഃ, തുഗഭാവസ്ത്വാഗമാനിത്യത്വാത്|൪|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലേഷ്മജാമാഹ– ജ്ഞേയാ ഇത്യാദി| ബഹുരധികഃ, ഘനഃ സാന്ദ്രഃ, അര്ജുനഃ ശ്വേതഃ, പിച്ഛിലഃ ആസ്രഃ ആസ്രാവോ യസ്യാം സാ തഥാ| ആസ്രശബ്ദേന ആസ്രാവ ഉച്യതേ| അന്യേ ‘പിച്ഛിലാസ്രുഃ’ ഇതി പഠന്തി| അത്രാപ്യയമേവാര്ഥഃ| ആസ്രുശബ്ദഃ സമ്പദാദിത്വാത്ക്വിബന്തഃ, തുഗഭാവസ്ത്വാഗമാനിത്യത്വാത്| രജനീപ്രവൃദ്ധേതി ശൈത്യേന ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രകോപാത്|൪|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ത്രിദോഷജാമാഹ– ദാഹേത്യാദി| അഭിഹിതാനീതി പ്രത്യേകം വാതാദിജനാഡീകഥിതാനി| അസുക്ഷയകരീമിതി മാരണാത്മികാം, കാലരാത്രിം മരണകാരിണീം യമഭഗിനീമിവ| ‘ഗതിം ത്വസുഹരാമ്’ ഇതി പാഠാന്തരമ്||൪||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്രിദോഷജാമാഹ– ദാഹേത്യാദി| അഭിഹിതാനീതി പൂര്വോക്തദോഷത്രയലക്ഷണാനി അസുക്ഷയകരീമിതി മാരണാത്മികാമ്| കാലരാത്രിമിവേതി മൃത്യുരൂപാമിവ||൪||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശല്യനിമിത്താമാഹ– നഷ്ടമിത്യാദി| നഷ്ടമദൃശ്യമാനമ്| കഥഞ്ചിദിതി വേഗക്ഷയാദികാരണാനാമനിയമാര്ഥമുക്തമ്| അനുമാര്ഗം മാര്ഗം ലക്ഷീകൃത്യ| കേചിത് ‘അണുമാര്ഗമ്’ ഇതി പഠിത്വാ ശല്യവിശേഷണതയാ യോജയന്തി| കിന്ത്വസ്മിന് പക്ഷേऽണുമാര്ഗത്വേനൈവ ശല്യസ്യാദര്ശനേ പ്രയുക്തേ കഥഞ്ചിദിതി നിരര്ഥകം സ്യാത്| ഉദീരിതേഷ്വിതി ത്വഗാദിഷു| ഫേനിലം ഫേനവന്തമ്| മഥിതമുന്മഥിതമ്| ഉഷ്ണമുഷ്ണസ്പര്ശമ്| ഏതേ ച ധര്മാഃ പ്രസാരണാകുഞ്ചനാദൌ ചലതാ ശല്യേന മാംസാദിക്ഷോഭേണ ഭവന്തി||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശല്യനിമിത്താമാഹ– നഷ്ടമിത്യാദി| നഷ്ടദൃശ്യമാനം, കഥഞ്ചിത് പ്രമാദാത്, അനുമാര്ഗം മാര്ഗം ലക്ഷീകൃത്യ| കേചിദ് ‘അണുമാര്ഗമ്’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര ശല്യവിശേഷണതയാ യോജയന്തി| ഉദീരിതേഷ്വിതി ത്വങ്മാംസാദിഷു പൂര്വോക്തേഷു| സാ നാഡീ, ഫേനിലം ഫേനവര്ണമ്, ഉന്മഥിതമ്, ഉഷ്ണമുഷ്ണസ്പര്ശമ്, ഏതേ ച ധര്മാഃ പ്രസാരണാദൌ ചലതാ ശല്യേന മാംസാദിക്ഷോഭേണ ഭവന്തി||൫||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യത്വാദികമാഹ– നാഡീത്യാദി| നനു, നാഡീ ത്രിദോഷപ്രഭവാ ന സിധ്യേദിതി പുനരുക്തമ്, അസുക്ഷയകരീമിത്യനേനൈവാസാധ്യത്വസ്യോക്തത്വാത്| നൈവമ്, അയം ഗ്രന്ഥഃ സുശ്രുതേന നിദാനസ്ഥാനോക്തമേവ ത്രിദോഷനാഡ്യാ അസാധ്യത്വമനൂദ്യ തദന്യാസാം ശേഷത്വനിശ്ചയേന യത്നസാധ്യത്വപ്രതിപാദനായ ചികിത്സിതേ പഠിതഃ, സ ഏവാത്ര മാധവകരേണ ലിഖിത ഇത്യദോഷഃ||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യാമാഹ– നാഡീത്യാദി| ശേഷാ വാതപിത്തകഫശല്യജാ ഇതി||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തവിരചിതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം നാഡീവ്രണനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം നാഡീവ്രണനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൫||