೪೫. ನಾಡೀವ್ರಣನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಭಗ್ನಸ್ಯಾಪಿ ವ್ರಣಸ್ಯೋಪೇಕ್ಷಯಾ ನಾಡೀ ಭವತಿ, ಅತೋಽನನ್ತರಂ ನಾಡೀಮಾಹ– ಯಃ ಶೋಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪೇಕ್ಷತ ಇತಿ ಪೀಡನಶೋಧನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತಿ| ಪ್ರಚುರಪೂಯ ಇತ್ಯನೇನ ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಿತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಅಸಾಧುವೃತ್ತಃ ಅಹಿತಾಹಾರಾಚಾರಃ| ಸ್ಥಾನಾನಿ ಪೂರ್ವವಿಹಿತಾನೀತಿ ವ್ರಣಾಸ್ರಾವವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಕ್ತಾನಿ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಕೋಷ್ಠಮರ್ಮಾಣಿ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಭಗ್ನಸ್ಯಾಪಿ ವ್ರಣಸ್ಯೋಪೇಕ್ಷಯಾ ನಾಡೀಸಮ್ಭವಾತ್ತದನನ್ತರಂ ನಾಡೀಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೋಽಪಕ್ವಂ ಶೋಫಮಾಮಮಿತ್ಯುಪೇಕ್ಷತೇ ಪೀಡನಶೋಧನಾದೀನಿ ನ ಕರೋತಿ, ಅಥವಾ ಯಃ ಯುರುಷಃ ಪ್ರಚುರಪೂಯಂ ವ್ರಣಮುಪೇಕ್ಷತೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಚುರಪೂಯಮಿತ್ಯನೇನ ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಿತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಸಾಧುವೃತ್ತಃ ಅಹಿತಾಹಾರಾಚಾರಃ| ಸಪೂಯಃ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ವ್ರಣಾಸ್ರಾವವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಕ್ತಾನಿ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಕೋಷ್ಠಮರ್ಮಾಣಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ ವಿದಾರ್ಯಾನ್ತಃ ಪ್ರವಿಶತಿ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯೇತಿ ಪೂಯಸ್ಯ| ನಾಡೀವೇತಿ ಅನ್ತಃಶುಷಿರಲತಾದಿನಾಡೀವತ್|೨|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪೂಯಸ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಗಮನಾದ್ಗತಿರಿಷ್ಯತೇ, ಇಷ್ಯತೇ ಚೇತಿ ಚಶಬ್ದೋ ನಾಡೀನಿರುಕ್ತಿಪಕ್ಷಾನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯೇ, ತಾಮೇವ ನಾಡೀನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ– ನಾಡೀತ್ಯಾದಿ| ಯೇನ ಹೇತುನಾ ನಾಡೀವ ಪ್ರಣಾಲೀವ ಯದ್ವಹತಿ, ತೇನ ಹೇತುನಾ ನಾಡೀ ಮತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ತಃಶುಷಿರನಾಲಾ ನಾಡೀ|೨|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಾಸಾಂ ಕಾಲಾನ್ತರಸಮ್ಭವೇನ ದೋಷಾನುಬನ್ಧೇನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ತಿಸ್ರಃ| ಏಕಶಶ್ಚ ಸಮ್ಮೂರ್ಛಿತೈರಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಮಿಶ್ರೀಭೂತೈಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಥೀ; ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತು ಸನ್ನಿಪತಿತೈರಿತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯ ಏಕಶಶ್ಚ ಸನ್ನಿಪತಿತೈರನ್ಯಾ| ಸಮ್ಮೂರ್ಛಿತೈಃ ಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟೈರಪರಾಸ್ತಿಸ್ರಃ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ದೋಷದ್ವಯಾಭಿಹಿತಲಕ್ಷಣದರ್ಶನೇನ ತಿಸ್ರೋ ಗತೀರ್ವ್ಯತಿಕರಪ್ರಭವಾಸ್ತು ವಿದ್ಯಾತ್|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ| ವ್ಯತಿಕರಪ್ರಭವಾ ದ್ವನ್ದ್ವಪ್ರಭವಾಃ; ಅಪಿ ಚಕಾರೌ ಸಾರ್ಥಕಾವಿತ್ಯಾಹುಃ| ನ ಚೋಕ್ತಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾಹಾನಿಃ, ಅಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇಽತಿದೇಶೇನೋಕ್ತಯೋರ್ದ್ವನ್ದ್ವಸನ್ನಿಪಾತಯೋಃ ಸರ್ವತ್ರಾಗಣನಾತ್| ಶಲ್ಯನಿಮಿತ್ತತೋಽನ್ಯೇತಿ ಆಗನ್ತುರಪರೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಪಞ್ಚ ನಾಡ್ಯಃ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾಸಾಂ ಕಾಲಾನ್ತರಸಮ್ಭವೇನ ದೋಷಾನುಬನ್ಧೇನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಸ್ತಿಸ್ರಃ, ಶಲ್ಯನಿಮಿತ್ತತೋಽನ್ಯೇತಿ ಆಗನ್ತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಪಞ್ಚ ನಾಡ್ಯಃ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಜಾಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧಿಕಂ ಸ್ರವತಿ ಕ್ಷಪಾಸ್ವಿತಿ ಶೈತ್ಯೇನ ವಾತವೃದ್ಧೇ ರಾತ್ರಾವಧಿಕಂ ಸ್ರವಣಮ್|೩|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತತ್ರ ವಾತಜಾಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪರುಷಂ ಕರ್ಕಶಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ, ಶೈತ್ಯೇನ ವಾತವೃದ್ಧಿರತೋ ರಾತ್ರಾವಧಿಕಂ ಸ್ರವತಿ|೩|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಧಿಕಮುಷ್ಣಮಹಃಸು ಚೇತಿ ದಿವಾ ಔಷ್ಣ್ಯೇನ ಪಿತ್ತಕೋಪಾತ್||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಜಾಮಾಹ– ಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಿದಾಹಃ ಸಮನ್ತಾದ್ದಾಹಃ, ಅಧಿಕಮುಷ್ಣಮ್, ಅಹಃಸ್ವಿತಿ ದಿವಸೇಷು, ಔಷ್ಣ್ಯೇನ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಾತ್||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಫಜಾಮಾಹ– ಜ್ಞೇಯೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಘನಾರ್ಜುನಪಿಚ್ಛಿಲಾಸ್ರಾ ಇತಿ ಅತ್ರಾರ್ಜುನಃ ಶ್ವೇತಃ, ಘನಃ ಸಾನ್ದ್ರಃ, ಆಸ್ರಶಬ್ದ ಆಸ್ರಾವಶಬ್ದೈಕದೇಶಪಾಠಃ, ಪದೇಽಪಿ ಪದೈಕದೇಶಪ್ರಯೋಗಾತ್| ಯಥಾ “ಜೇ ಪ್ರೋಷ್ಠಪದಾನಾಮ್” ಇತ್ಯತ್ರ ಜೇ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಜಾತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಪಿಚ್ಛಿಲಾಸ್ರುರಿತಿ ಪಾಠೇಽಪ್ಯಯಮೇವಾರ್ಥಃ| ಆಸ್ರುಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಪದಾದಿಷು ಪಾಠಾತ್ ಕ್ವಿಬನ್ತಃ, ತುಗಭಾವಸ್ತ್ವಾಗಮಾನಿತ್ಯತ್ವಾತ್|೪|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಮಾಹ– ಜ್ಞೇಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಹುರಧಿಕಃ, ಘನಃ ಸಾನ್ದ್ರಃ, ಅರ್ಜುನಃ ಶ್ವೇತಃ, ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಆಸ್ರಃ ಆಸ್ರಾವೋ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ತಥಾ| ಆಸ್ರಶಬ್ದೇನ ಆಸ್ರಾವ ಉಚ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ‘ಪಿಚ್ಛಿಲಾಸ್ರುಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಪ್ಯಯಮೇವಾರ್ಥಃ| ಆಸ್ರುಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಪದಾದಿತ್ವಾತ್ಕ್ವಿಬನ್ತಃ, ತುಗಭಾವಸ್ತ್ವಾಗಮಾನಿತ್ಯತ್ವಾತ್| ರಜನೀಪ್ರವೃದ್ಧೇತಿ ಶೈತ್ಯೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪ್ರಕೋಪಾತ್|೪|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷಜಾಮಾಹ– ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಹಿತಾನೀತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಜನಾಡೀಕಥಿತಾನಿ| ಅಸುಕ್ಷಯಕರೀಮಿತಿ ಮಾರಣಾತ್ಮಿಕಾಂ, ಕಾಲರಾತ್ರಿಂ ಮರಣಕಾರಿಣೀಂ ಯಮಭಗಿನೀಮಿವ| ‘ಗತಿಂ ತ್ವಸುಹರಾಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್||೪||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷಜಾಮಾಹ– ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಹಿತಾನೀತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತದೋಷತ್ರಯಲಕ್ಷಣಾನಿ ಅಸುಕ್ಷಯಕರೀಮಿತಿ ಮಾರಣಾತ್ಮಿಕಾಮ್| ಕಾಲರಾತ್ರಿಮಿವೇತಿ ಮೃತ್ಯುರೂಪಾಮಿವ||೪||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶಲ್ಯನಿಮಿತ್ತಾಮಾಹ– ನಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಷ್ಟಮದೃಶ್ಯಮಾನಮ್| ಕಥಞ್ಚಿದಿತಿ ವೇಗಕ್ಷಯಾದಿಕಾರಣಾನಾಮನಿಯಮಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್| ಅನುಮಾರ್ಗಂ ಮಾರ್ಗಂ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಅಣುಮಾರ್ಗಮ್’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಶಲ್ಯವಿಶೇಷಣತಯಾ ಯೋಜಯನ್ತಿ| ಕಿನ್ತ್ವಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇಽಣುಮಾರ್ಗತ್ವೇನೈವ ಶಲ್ಯಸ್ಯಾದರ್ಶನೇ ಪ್ರಯುಕ್ತೇ ಕಥಞ್ಚಿದಿತಿ ನಿರರ್ಥಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ಉದೀರಿತೇಷ್ವಿತಿ ತ್ವಗಾದಿಷು| ಫೇನಿಲಂ ಫೇನವನ್ತಮ್| ಮಥಿತಮುನ್ಮಥಿತಮ್| ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶಮ್| ಏತೇ ಚ ಧರ್ಮಾಃ ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನಾದೌ ಚಲತಾ ಶಲ್ಯೇನ ಮಾಂಸಾದಿಕ್ಷೋಭೇಣ ಭವನ್ತಿ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶಲ್ಯನಿಮಿತ್ತಾಮಾಹ– ನಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಷ್ಟದೃಶ್ಯಮಾನಂ, ಕಥಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಮಾದಾತ್, ಅನುಮಾರ್ಗಂ ಮಾರ್ಗಂ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ| ಕೇಚಿದ್ ‘ಅಣುಮಾರ್ಗಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಶಲ್ಯವಿಶೇಷಣತಯಾ ಯೋಜಯನ್ತಿ| ಉದೀರಿತೇಷ್ವಿತಿ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾದಿಷು ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇಷು| ಸಾ ನಾಡೀ, ಫೇನಿಲಂ ಫೇನವರ್ಣಮ್, ಉನ್ಮಥಿತಮ್, ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶಮ್, ಏತೇ ಚ ಧರ್ಮಾಃ ಪ್ರಸಾರಣಾದೌ ಚಲತಾ ಶಲ್ಯೇನ ಮಾಂಸಾದಿಕ್ಷೋಭೇಣ ಭವನ್ತಿ||೫||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ನಾಡೀತ್ಯಾದಿ| ನನು, ನಾಡೀ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಭವಾ ನ ಸಿಧ್ಯೇದಿತಿ ಪುನರುಕ್ತಮ್, ಅಸುಕ್ಷಯಕರೀಮಿತ್ಯನೇನೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ನೈವಮ್, ಅಯಂ ಗ್ರನ್ಥಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೋಕ್ತಮೇವ ತ್ರಿದೋಷನಾಡ್ಯಾ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮನೂದ್ಯ ತದನ್ಯಾಸಾಂ ಶೇಷತ್ವನಿಶ್ಚಯೇನ ಯತ್ನಸಾಧ್ಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಪಠಿತಃ, ಸ ಏವಾತ್ರ ಮಾಧವಕರೇಣ ಲಿಖಿತ ಇತ್ಯದೋಷಃ||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಾಮಾಹ– ನಾಡೀತ್ಯಾದಿ| ಶೇಷಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶಲ್ಯಜಾ ಇತಿ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಾಡೀವ್ರಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಾಡೀವ್ರಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೫||