Adhikarana nāḍīvraṇasya samprāptiḥ (1) · Śloka 1
atha nāḍīvraṇanidānam |
yaḥ śōthamāmamatipakvamupēkṣatē'jñō yō vā vraṇaṁ pracurapūyamasādhuvr̥ttaḥ |
abhyantaraṁ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sapūyaḥ ||1||
(su. ni. a. 10) |
View original
अथ नाडीव्रणनिदानम् |
यः शोथमाममतिपक्वमुपेक्षतेऽज्ञो यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः |
अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः सपूयः ||१||
(सु. नि. अ. १०) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
bhagnasyāpi vraṇasyōpēkṣayā nāḍī bhavati, atō'nantaraṁ nāḍīmāha– yaḥ śōthamityādi| upēkṣata iti pīḍanaśōdhanādikaṁ na karōti| pracurapūya ityanēna gambhīrapākitvamuktam| asādhuvr̥ttaḥ ahitāhārācāraḥ| sthānāni pūrvavihitānīti vraṇāsrāvavijñānīyōktāni tvaṅmāṁsasirāsnāyusandhyasthikōṣṭhamarmāṇi||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
bhagnasyāpi vraṇasyōpēkṣayā nāḍīsambhavāttadanantaraṁ nāḍīmāha– ya ityādi| yō'pakvaṁ śōphamāmamityupēkṣatē pīḍanaśōdhanādīni na karōti, athavā yaḥ yuruṣaḥ pracurapūyaṁ vraṇamupēkṣatē iti sambandhaḥ| pracurapūyamityanēna gambhīrapākitvaṁ darśayati| asādhuvr̥ttaḥ ahitāhārācāraḥ| sapūyaḥ tasya pūrvōktāni vraṇāsrāvavijñānīyōktāni tvaṅmāṁsasirāsnāyusandhyasthikōṣṭhamarmāṇi sthānāni vidāryāntaḥ praviśati||1||
Adhikarana nāḍīvraṇasya niruktiḥ (2) · Śloka 2
tasyātimātragamanādgatiriṣyatē tu nāḍīva yadvahati tēna matā tu nāḍī |2|
(su. ni. a. 10) |
View original
तस्यातिमात्रगमनाद्गतिरिष्यते तु नाडीव यद्वहति तेन मता तु नाडी |२|
(सु. नि. अ. १०) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tasyēti pūyasya| nāḍīvēti antaḥśuṣiralatādināḍīvat|2|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasyētyādi| pūyasyātimātragamanādgatiriṣyatē, iṣyatē cēti caśabdō nāḍīniruktipakṣāntarasamuccayē, tāmēva nāḍīniruktimāha– nāḍītyādi| yēna hētunā nāḍīva praṇālīva yadvahati, tēna hētunā nāḍī matētyarthaḥ| antaḥśuṣiranālā nāḍī|2|–
Adhikarana nāḍīvraṇasaṅkhyā (2) · Śloka 2
dōṣaistribhirbhavati sā pr̥thagēkaśaśca sammūrchitairapi ca śalyanimittatō'nyā ||2||
(su. ni. a. 10) |
View original
दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्च सम्मूर्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या ||२||
(सु. नि. अ. १०) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tāsāṁ kālāntarasambhavēna dōṣānubandhēna saṅkhyāmāha– dōṣaistribhirityādi| dōṣaiḥ pr̥thak tisraḥ| ēkaśaśca sammūrchitairiti pratyēkaṁ vr̥ddhyā miśrībhūtaistribhiścaturthī; kārtikastu sannipatitairityadhyāhārya ēkaśaśca sannipatitairanyā| sammūrchitaiḥ saṁśliṣṭairaparāstisraḥ| ata ēvōktaṁ suśrutē– “dōṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanēna tisrō gatīrvyatikaraprabhavāstu vidyāt|” (su. ni. a. 10) iti| vyatikaraprabhavā dvandvaprabhavāḥ; api cakārau sārthakāvityāhuḥ| na cōktapañcasaṅkhyāhāniḥ, asmin pakṣē'tidēśēnōktayōrdvandvasannipātayōḥ sarvatrāgaṇanāt| śalyanimittatō'nyēti āganturaparētyarthaḥ| iti pañca nāḍyaḥ||2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tāsāṁ kālāntarasambhavēna dōṣānubandhēna saṅkhyāmāha– dōṣairityādi| tribhirdōṣaistisraḥ, śalyanimittatō'nyēti āganturityarthaḥ| ēvaṁ pañca nāḍyaḥ||2||
Adhikarana vātajanāḍīvraṇalakṣaṇam (3) · Śloka 3
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phēnānuviddhamadhikaṁ sravati kṣapāsu |3|
(su. ni. a. 10) |
View original
तत्रानिलात् परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपासु |३|
(सु. नि. अ. १०) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātajāmāha– tatrētyādi| adhikaṁ sravati kṣapāsviti śaityēna vātavr̥ddhē rātrāvadhikaṁ sravaṇam|3|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tatra vātajāmāha– tatrētyādi| paruṣaṁ karkaśaṁ sūkṣmaṁ mukhaṁ yasyāḥ sā tathā, śaityēna vātavr̥ddhiratō rātrāvadhikaṁ sravati|3|–
Adhikarana pittajanāḍīvraṇalakṣaṇam (3) · Śloka 3
pittāttr̥ṣājvarakarī paridāhayuktā pītaṁ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu cāpi ||3||
(su. ni. a. 10) |
View original
पित्तात्तृषाज्वरकरी परिदाहयुक्ता पीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहःसु चापि ||३||
(सु. नि. अ. १०) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pittajāmāha– pittādityādi| adhikamuṣṇamahaḥsu cēti divā auṣṇyēna pittakōpāt||3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pittajāmāha– pittādityādi| paridāhaḥ samantāddāhaḥ, adhikamuṣṇam, ahaḥsviti divasēṣu, auṣṇyēna pittaprakōpāt||3||
Adhikarana kaphajanāḍīvraṇalakṣaṇam (4) · Śloka 4
jñēyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā stabdhā sakaṇḍurarujā rajanīpravr̥ddhā |4|
(su. ni. a. 10) |
View original
ज्ञेया कफाद्बहुघनार्जुनपिच्छिलास्रा स्तब्धा सकण्डुररुजा रजनीप्रवृद्धा |४|
(सु. नि. अ. १०) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kaphajāmāha– jñēyētyādi| bahughanārjunapicchilāsrā iti atrārjunaḥ śvētaḥ, ghanaḥ sāndraḥ, āsraśabda āsrāvaśabdaikadēśapāṭhaḥ, padē'pi padaikadēśaprayōgāt| yathā “jē prōṣṭhapadānām” ityatra jē ityanēnaiva jāta ityucyatē| picchilāsruriti pāṭhē'pyayamēvārthaḥ| āsruśabdaḥ sampadādiṣu pāṭhāt kvibantaḥ, tugabhāvastvāgamānityatvāt|4|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ślēṣmajāmāha– jñēyā ityādi| bahuradhikaḥ, ghanaḥ sāndraḥ, arjunaḥ śvētaḥ, picchilaḥ āsraḥ āsrāvō yasyāṁ sā tathā| āsraśabdēna āsrāva ucyatē| anyē ‘picchilāsruḥ’ iti paṭhanti| atrāpyayamēvārthaḥ| āsruśabdaḥ sampadāditvātkvibantaḥ, tugabhāvastvāgamānityatvāt| rajanīpravr̥ddhēti śaityēna ślēṣmaṇaḥ prakōpāt|4|–
Adhikarana tridōṣajanāḍīvraṇalakṣaṇam (4) · Śloka 4
dāhajvaraśvasanamūrchanavaktraśōṣā yasyāṁ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni ||4||
tāmādiśēt pavanapittakaphaprakōpādghōrāmasukṣayakarīmiva kālārātrim |
(su. ni. a. 10) |
View original
दाहज्वरश्वसनमूर्छनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि ||४||
तामादिशेत् पवनपित्तकफप्रकोपाद्घोरामसुक्षयकरीमिव कालारात्रिम् |
(सु. नि. अ. १०) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tridōṣajāmāha– dāhētyādi| abhihitānīti pratyēkaṁ vātādijanāḍīkathitāni| asukṣayakarīmiti māraṇātmikāṁ, kālarātriṁ maraṇakāriṇīṁ yamabhaginīmiva| ‘gatiṁ tvasuharām’ iti pāṭhāntaram||4||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tridōṣajāmāha– dāhētyādi| abhihitānīti pūrvōktadōṣatrayalakṣaṇāni asukṣayakarīmiti māraṇātmikām| kālarātrimivēti mr̥tyurūpāmiva||4||–
Adhikarana śalyanimittajanāḍīvraṇalakṣaṇam (5) · Śloka 5
naṣṭaṁ kathañcidanumārgamudīritēṣu sthānēṣu śalyamacirēṇa gatiṁ karōti ||5||
sā phēnilaṁ mathitamuṣṇamasr̥gvimiśraṁ srāvaṁ karōti sahasā sarujā ca nityam |
(su. ni. a. 10) |
View original
नष्टं कथञ्चिदनुमार्गमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति ||५||
सा फेनिलं मथितमुष्णमसृग्विमिश्रं स्रावं करोति सहसा सरुजा च नित्यम् |
(सु. नि. अ. १०) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
śalyanimittāmāha– naṣṭamityādi| naṣṭamadr̥śyamānam| kathañciditi vēgakṣayādikāraṇānāmaniyamārthamuktam| anumārgaṁ mārgaṁ lakṣīkr̥tya| kēcit ‘aṇumārgam’ iti paṭhitvā śalyaviśēṣaṇatayā yōjayanti| kintvasmin pakṣē'ṇumārgatvēnaiva śalyasyādarśanē prayuktē kathañciditi nirarthakaṁ syāt| udīritēṣviti tvagādiṣu| phēnilaṁ phēnavantam| mathitamunmathitam| uṣṇamuṣṇasparśam| ētē ca dharmāḥ prasāraṇākuñcanādau calatā śalyēna māṁsādikṣōbhēṇa bhavanti||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
śalyanimittāmāha– naṣṭamityādi| naṣṭadr̥śyamānaṁ, kathañcit pramādāt, anumārgaṁ mārgaṁ lakṣīkr̥tya| kēcid ‘aṇumārgam’ iti paṭhanti| tatra śalyaviśēṣaṇatayā yōjayanti| udīritēṣviti tvaṅmāṁsādiṣu pūrvōktēṣu| sā nāḍī, phēnilaṁ phēnavarṇam, unmathitam, uṣṇamuṣṇasparśam, ētē ca dharmāḥ prasāraṇādau calatā śalyēna māṁsādikṣōbhēṇa bhavanti||5||–
Adhikarana nāḍīvraṇasya sādhyatvādilakṣaṇam (6) · Śloka 6
nāḍī tridōṣaprabhavā na sidhyēcchēṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||6||
(su. ci. a. 17) |
View original
नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येच्छेषाश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः ||६||
(सु. चि. अ. १७) |
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
asādhyatvādikamāha– nāḍītyādi| nanu, nāḍī tridōṣaprabhavā na sidhyēditi punaruktam, asukṣayakarīmityanēnaivāsādhyatvasyōktatvāt| naivam, ayaṁ granthaḥ suśrutēna nidānasthānōktamēva tridōṣanāḍyā asādhyatvamanūdya tadanyāsāṁ śēṣatvaniścayēna yatnasādhyatvapratipādanāya cikitsitē paṭhitaḥ, sa ēvātra mādhavakarēṇa likhita ityadōṣaḥ||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
asādhyāmāha– nāḍītyādi| śēṣā vātapittakaphaśalyajā iti||6||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 45
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē nāḍīvraṇanidānaṁ samāptam ||45||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नाडीव्रणनिदानं समाप्तम् ||४५||
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ nāḍīvraṇanidānaṁ samāptam||45||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ nāḍīvraṇanidānaṁ samāptam||45||