૪૫. નાડીવ્રણનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ભગ્નસ્યાપિ વ્રણસ્યોપેક્ષયા નાડી ભવતિ, અતોઽનન્તરં નાડીમાહ– યઃ શોથમિત્યાદિ| ઉપેક્ષત ઇતિ પીડનશોધનાદિકં ન કરોતિ| પ્રચુરપૂય ઇત્યનેન ગમ્ભીરપાકિત્વમુક્તમ્| અસાધુવૃત્તઃ અહિતાહારાચારઃ| સ્થાનાનિ પૂર્વવિહિતાનીતિ વ્રણાસ્રાવવિજ્ઞાનીયોક્તાનિ ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિકોષ્ઠમર્માણિ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ભગ્નસ્યાપિ વ્રણસ્યોપેક્ષયા નાડીસમ્ભવાત્તદનન્તરં નાડીમાહ– ય ઇત્યાદિ| યોઽપક્વં શોફમામમિત્યુપેક્ષતે પીડનશોધનાદીનિ ન કરોતિ, અથવા યઃ યુરુષઃ પ્રચુરપૂયં વ્રણમુપેક્ષતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| પ્રચુરપૂયમિત્યનેન ગમ્ભીરપાકિત્વં દર્શયતિ| અસાધુવૃત્તઃ અહિતાહારાચારઃ| સપૂયઃ તસ્ય પૂર્વોક્તાનિ વ્રણાસ્રાવવિજ્ઞાનીયોક્તાનિ ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિકોષ્ઠમર્માણિ સ્થાનાનિ વિદાર્યાન્તઃ પ્રવિશતિ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યેતિ પૂયસ્ય| નાડીવેતિ અન્તઃશુષિરલતાદિનાડીવત્|૨|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યેત્યાદિ| પૂયસ્યાતિમાત્રગમનાદ્ગતિરિષ્યતે, ઇષ્યતે ચેતિ ચશબ્દો નાડીનિરુક્તિપક્ષાન્તરસમુચ્ચયે, તામેવ નાડીનિરુક્તિમાહ– નાડીત્યાદિ| યેન હેતુના નાડીવ પ્રણાલીવ યદ્વહતિ, તેન હેતુના નાડી મતેત્યર્થઃ| અન્તઃશુષિરનાલા નાડી|૨|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તાસાં કાલાન્તરસમ્ભવેન દોષાનુબન્ધેન સઙ્ખ્યામાહ– દોષૈસ્ત્રિભિરિત્યાદિ| દોષૈઃ પૃથક્ તિસ્રઃ| એકશશ્ચ સમ્મૂર્છિતૈરિતિ પ્રત્યેકં વૃદ્ધ્યા મિશ્રીભૂતૈસ્ત્રિભિશ્ચતુર્થી; કાર્તિકસ્તુ સન્નિપતિતૈરિત્યધ્યાહાર્ય એકશશ્ચ સન્નિપતિતૈરન્યા| સમ્મૂર્છિતૈઃ સંશ્લિષ્ટૈરપરાસ્તિસ્રઃ| અત એવોક્તં સુશ્રુતે– “દોષદ્વયાભિહિતલક્ષણદર્શનેન તિસ્રો ગતીર્વ્યતિકરપ્રભવાસ્તુ વિદ્યાત્|” (સુ. નિ. અ. ૧૦) ઇતિ| વ્યતિકરપ્રભવા દ્વન્દ્વપ્રભવાઃ; અપિ ચકારૌ સાર્થકાવિત્યાહુઃ| ન ચોક્તપઞ્ચસઙ્ખ્યાહાનિઃ, અસ્મિન્ પક્ષેઽતિદેશેનોક્તયોર્દ્વન્દ્વસન્નિપાતયોઃ સર્વત્રાગણનાત્| શલ્યનિમિત્તતોઽન્યેતિ આગન્તુરપરેત્યર્થઃ| ઇતિ પઞ્ચ નાડ્યઃ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તાસાં કાલાન્તરસમ્ભવેન દોષાનુબન્ધેન સઙ્ખ્યામાહ– દોષૈરિત્યાદિ| ત્રિભિર્દોષૈસ્તિસ્રઃ, શલ્યનિમિત્તતોઽન્યેતિ આગન્તુરિત્યર્થઃ| એવં પઞ્ચ નાડ્યઃ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતજામાહ– તત્રેત્યાદિ| અધિકં સ્રવતિ ક્ષપાસ્વિતિ શૈત્યેન વાતવૃદ્ધે રાત્રાવધિકં સ્રવણમ્|૩|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તત્ર વાતજામાહ– તત્રેત્યાદિ| પરુષં કર્કશં સૂક્ષ્મં મુખં યસ્યાઃ સા તથા, શૈત્યેન વાતવૃદ્ધિરતો રાત્રાવધિકં સ્રવતિ|૩|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તજામાહ– પિત્તાદિત્યાદિ| અધિકમુષ્ણમહઃસુ ચેતિ દિવા ઔષ્ણ્યેન પિત્તકોપાત્||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિત્તજામાહ– પિત્તાદિત્યાદિ| પરિદાહઃ સમન્તાદ્દાહઃ, અધિકમુષ્ણમ્, અહઃસ્વિતિ દિવસેષુ, ઔષ્ણ્યેન પિત્તપ્રકોપાત્||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કફજામાહ– જ્ઞેયેત્યાદિ| બહુઘનાર્જુનપિચ્છિલાસ્રા ઇતિ અત્રાર્જુનઃ શ્વેતઃ, ઘનઃ સાન્દ્રઃ, આસ્રશબ્દ આસ્રાવશબ્દૈકદેશપાઠઃ, પદેઽપિ પદૈકદેશપ્રયોગાત્| યથા “જે પ્રોષ્ઠપદાનામ્” ઇત્યત્ર જે ઇત્યનેનૈવ જાત ઇત્યુચ્યતે| પિચ્છિલાસ્રુરિતિ પાઠેઽપ્યયમેવાર્થઃ| આસ્રુશબ્દઃ સમ્પદાદિષુ પાઠાત્ ક્વિબન્તઃ, તુગભાવસ્ત્વાગમાનિત્યત્વાત્|૪|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લેષ્મજામાહ– જ્ઞેયા ઇત્યાદિ| બહુરધિકઃ, ઘનઃ સાન્દ્રઃ, અર્જુનઃ શ્વેતઃ, પિચ્છિલઃ આસ્રઃ આસ્રાવો યસ્યાં સા તથા| આસ્રશબ્દેન આસ્રાવ ઉચ્યતે| અન્યે ‘પિચ્છિલાસ્રુઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| અત્રાપ્યયમેવાર્થઃ| આસ્રુશબ્દઃ સમ્પદાદિત્વાત્ક્વિબન્તઃ, તુગભાવસ્ત્વાગમાનિત્યત્વાત્| રજનીપ્રવૃદ્ધેતિ શૈત્યેન શ્લેષ્મણઃ પ્રકોપાત્|૪|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્રિદોષજામાહ– દાહેત્યાદિ| અભિહિતાનીતિ પ્રત્યેકં વાતાદિજનાડીકથિતાનિ| અસુક્ષયકરીમિતિ મારણાત્મિકાં, કાલરાત્રિં મરણકારિણીં યમભગિનીમિવ| ‘ગતિં ત્વસુહરામ્’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્||૪||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્રિદોષજામાહ– દાહેત્યાદિ| અભિહિતાનીતિ પૂર્વોક્તદોષત્રયલક્ષણાનિ અસુક્ષયકરીમિતિ મારણાત્મિકામ્| કાલરાત્રિમિવેતિ મૃત્યુરૂપામિવ||૪||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શલ્યનિમિત્તામાહ– નષ્ટમિત્યાદિ| નષ્ટમદૃશ્યમાનમ્| કથઞ્ચિદિતિ વેગક્ષયાદિકારણાનામનિયમાર્થમુક્તમ્| અનુમાર્ગં માર્ગં લક્ષીકૃત્ય| કેચિત્ ‘અણુમાર્ગમ્’ ઇતિ પઠિત્વા શલ્યવિશેષણતયા યોજયન્તિ| કિન્ત્વસ્મિન્ પક્ષેઽણુમાર્ગત્વેનૈવ શલ્યસ્યાદર્શને પ્રયુક્તે કથઞ્ચિદિતિ નિરર્થકં સ્યાત્| ઉદીરિતેષ્વિતિ ત્વગાદિષુ| ફેનિલં ફેનવન્તમ્| મથિતમુન્મથિતમ્| ઉષ્ણમુષ્ણસ્પર્શમ્| એતે ચ ધર્માઃ પ્રસારણાકુઞ્ચનાદૌ ચલતા શલ્યેન માંસાદિક્ષોભેણ ભવન્તિ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શલ્યનિમિત્તામાહ– નષ્ટમિત્યાદિ| નષ્ટદૃશ્યમાનં, કથઞ્ચિત્ પ્રમાદાત્, અનુમાર્ગં માર્ગં લક્ષીકૃત્ય| કેચિદ્ ‘અણુમાર્ગમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર શલ્યવિશેષણતયા યોજયન્તિ| ઉદીરિતેષ્વિતિ ત્વઙ્માંસાદિષુ પૂર્વોક્તેષુ| સા નાડી, ફેનિલં ફેનવર્ણમ્, ઉન્મથિતમ્, ઉષ્ણમુષ્ણસ્પર્શમ્, એતે ચ ધર્માઃ પ્રસારણાદૌ ચલતા શલ્યેન માંસાદિક્ષોભેણ ભવન્તિ||૫||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યત્વાદિકમાહ– નાડીત્યાદિ| નનુ, નાડી ત્રિદોષપ્રભવા ન સિધ્યેદિતિ પુનરુક્તમ્, અસુક્ષયકરીમિત્યનેનૈવાસાધ્યત્વસ્યોક્તત્વાત્| નૈવમ્, અયં ગ્રન્થઃ સુશ્રુતેન નિદાનસ્થાનોક્તમેવ ત્રિદોષનાડ્યા અસાધ્યત્વમનૂદ્ય તદન્યાસાં શેષત્વનિશ્ચયેન યત્નસાધ્યત્વપ્રતિપાદનાય ચિકિત્સિતે પઠિતઃ, સ એવાત્ર માધવકરેણ લિખિત ઇત્યદોષઃ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યામાહ– નાડીત્યાદિ| શેષા વાતપિત્તકફશલ્યજા ઇતિ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં નાડીવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં નાડીવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૫||